Кіріспе
Аралас орман-шалғын экожүйесі
Саванна – ағаштардың тығыз жапырақ жабыны құрамайтындай, жеткілікті арақашықтықта орналасуымен сипатталатын аралас орман-шалғын (яғни, шөптесін орман) экожүйесі. Ашық жапырақ жабыны жерге жеткілікті мөлшерде күн сәулесін түсіріп, негізінен шөптерден тұратын тұрақты шөптесін қабатты қолдайды. Britannica мәліметінше, саваннаның төрт түрі бар: ағаштар мен бұталардың жеңіл жапырақ жабынын құрайтын орманды саванна, шашыраңқы ағаштар мен бұталар бар ағашты саванна, бұталардың таралып орналасқан бұталы саванна және ағаштар мен бұталардың көбінесе жоқ болатын шөпті саванна. Саванналар жоғары ағаш тығыздығына қарамастан, ашық жапырақ жабынын сақтайды. Көптеген адамдар саванналарда кеңістікте орналасқан, шашыраңқы ағаштар өседі деп санайды. Алайда, көптеген саванналарда ағаштардың тығыздығы жоғарырақ және ағаштардың арақашықтығы ормандардағыдан тұрақтырақ болады. Оңтүстік Американың саванна түрлері – cerrado sensu stricto және cerrado dense, әдетте Оңтүстік Американың тропикалық ормандарында кездесетін ағаштардың тығыздығымен бірдей немесе одан да жоғары.
Саванналар маусымдық сумен қамтамасыз етіледі, жауын-шашынның көп бөлігі бір маусымға шоғырланған. Олар бірнеше биом түрлерімен байланысты және көбінесе орман мен шөл немесе дала арасындағы көшімдік аймақта орналасқан, бірақ көбінесе шөлден орманға өтетін аймақтарда кездеседі. Саванна Жердің құрлық бетінің шамамен 20% -ын құрайды. Солтүстік Америкадағы далалар мен Еуразиядағы далалардан айырмашылығы, оларда суық қыс болады, саванналар көбінесе Африка, Австралия, Таиланд, Оңтүстік Америка және Үндістан сияқты жылы немесе ыстық климатты аймақтарда орналасқан.
Этимология
Бұл сөз испан тіліндегі "савана" сөзінен шыққан, ал ол Батыс Үндістанда "ағашсыз дала" дегенді білдіретін таино тілінен алынған. Испан тіліндегі "b" әрпі сөздің ортасында келгенде, ағылшын тіліндегі "v" әрпіне ұқсас айтылады; сондықтан ағылшын тіліне транскрипцияланғанда әріп алмасу болады. Бұл сөз 1555 жылы Испания корольдерінің аймақтарын сипаттағанда "Зауана" түрінде алғаш рет ағылшын тіліне енген. Бұл сол кездегі орфография бойынша "завана" сөзімен тең болды (V тарихына қараңыз). Пётр Мартир бұл атауды қазіргі Панамадағы касик Карлос сарайы Комагре маңындағы жазықтың жергілікті атауы деп хабарлаған. Мағлұматтар нақты емес, түсіндірмелер әртүрлі. Пётр Мартирдің мәліметтері әртүрлі орындарда әртүрлі айтылады, Комагре 25 лига батысқа қарай және Дариенадан кемемен баруға болатын жерде немесе 70 лига (шамамен) батысқа қарай Дариенадан және оңтүстік мұхитына құятын өзеннің жанында орналасқан. Немесе жақын маңдағы Гуна Яла жағалауындағы Уступоға қарсы немесе Москитос мүйісінде. Бұл аймақтар қазіргі уақытта егістік жерлерге немесе жартастарға айналған.
Тарату
Көптеген шөптесін ландшафттар мен ағаштар, бұталар және шөптердің аралас қоғамдастықтары 19 ғасырдың ортасына дейін саванна деп сипатталды, содан кейін тропикалық саванна климатының тұжырымы қалыптасты. Кёппен климаттық жіктеу жүйесі температура мен жауын-шашынның ағаштар өсуіне тигізетін әсеріне күшті ықпал етті, ал оның тым қарапайым болжамдары тропикалық саваннаны жіктеу тұжырымын тудырды, ол «климаттық шыңы» деп қарастырылды. Қазіргі кезде өсімдіктерді сипаттау үшін қолданылатын жалпы мағына, оңайлатылған, бірақ кең таралған климаттық тұжырымның мағынасына қайшы келеді. Бұл айырмашылық кейде Конго және Амазонка өзендерінің солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі кең саванналар сияқты аудандарды саванналардың картаға түсірілген санаттарынан шығарып тастауға әкеп соқты. Солтүстік Американың әртүрлі аймақтарында «саванна» сөзі «саранда», «дала», «жазық», «шөптесін жер» және «еменді ашық ормандар» сөздерімен жиі алмастырылып қолданылады. Әртүрлі авторлар саваннадағы ағаштардың жабынуының ең төменгі шегін 5–10%, ал ең жоғарғы шегін 25–80% деп анықтады. Барлық саванна ортасына ортақ екі фактор – жылдан жылға жауын-шашынның өзгеруі және құрғақ маусымдағы өрттер. Америкада, мысалы, Белиз, Орталық Америкада саванна өсімдіктері Мексикадан Оңтүстік Америкаға және Кариб теңізіне дейін ұқсас. Ормандар мен саванналар арасындағы шекара шамалы, сондықтан оларды бір биомаға біріктіруге болады, себебі екеуі де көбінесе бір-бірімен байланыспайтын (көбінесе 25–60% жамылғыны құрайтын) ашық тәжді ағаштарға ие. Көптеген ірі тропикалық аймақтарда басым биоманы (орман, саванна немесе шөптесін жер) тек климат бойынша болжау мүмкін емес, себебі тарихи оқиғалар да маңызды рөл атқарады, мысалы, өрт белсенділігі. Кейбір аймақтарда бірнеше тұрақты биомалар болуы мүмкін. Жылдық жауын-шашын мөлшері жылына ауыспалы, көбінесе жылдың алты немесе сегіз айында жауын-шашын көп болады, содан кейін құрғақшылық кезеңі басталады. Саванналар кейде орман ретінде жіктелуі мүмкін. Өзендердің тілімі айқын емес, бірақ саванна ландшафттарындағы өзендер көбінесе жаққа қарай жылжу арқылы эрозияға ұшырайды. Саваннаның деградациясына себеп болатын факторлар көп, олар төменде сипатталған.
Өртке қарсы іс-қимылдың өзгерістері
Саванналарда жиі орман өрттері болып тұрады және экожүйе адамның отты пайдалануының нәтижесі болып көрінеді. Мысалы, Түпкіндік американдықтар Солтүстік Американың Колумбқа дейінгі орманды аймақтарын, өртке төзімді өсімдіктер басым болған жерлерді, мезгіл-мезгіл өртеп жаратқан. Австралия мен Жаңа Гвинея тропиктерінде саваннаның кең таралуына аборигендердің от жағуы себеп болған сияқты, ал Үндістандағы саванналар да адамның отты пайдалануының нәтижесі. Жерорта теңізі аймағындағы макис бұталық саванналары да адамның қосымша отпен құрылып, күтіліп келген. Қасақана бақыланатын өрттер көбінесе ересек ағаштарға ұзақ мерзімді зиян келтірмейтін, шөптесін қабатпен шектелген өрттерді тудырады. Бұл, одан да көп зиян келтіретін, ірі орман өрттерінің алдын алады. Дегенмен, бұл өрттер ағаштардың көшеттерін өлтіреді немесе өсуін тежейді, соның салдарынан шөптесін өсімдіктердің өсуін тоқтататын, ағаштардың тығыз қанатын қалыптасуына кедергі келтіреді. Еуропалықтар қоныстанғанға дейін аборигендердің жерді пайдалану тәсілдері, оның ішінде от жағу, өсімдіктерге әсер еткен және саванна флорасын сақтап, өзгертуге мүмкіндік берген. Аборигендердің от жағуы құрылымы жағынан ашық саванна пейзажын жасаған. Аборигендердің от жағуының нәтижесінде, түрлі-түрлі өмір сүру ортасының мозаикасы пайда болды, бұл биологиялық әртүрлілікті арттырып, орманның құрылымын және көптеген орман түрлерінің географиялық ареалын өзгертіп, кеңейтті. Дәстүрлі от жағу тәртібін жою немесе өзгерту салдарынан көптеген саванналар орман мен бұталы тоғайлармен, шөптесін қабаты азырақ болатын жерлерге айналуда. Саванналық орманды жерлерде жайылымға жіберілген малдың шөп жеуі, өртке қолданылатын отын мөлшерін азайтып, өрттердің азаюына және салқындауына себеп болды. Экзотикалық жайылымдық шөптерді енгізу, жасыл өсімдіктерді өндіру үшін от жағу қажеттілігін азайтып, себебі бұл шөптер жыл бойы жоғары қоректік заттарды сақтайды, сондай-ақ өрттер бұл шөптердің популяциясына теріс әсер ететіндіктен, от жағуға қарсылық тудырады.
Жайылымдық және жайылымдық жануарлар
Жапырақты орман және жаңбырлы орман сияқты жабық орман түрлері әдетте жайылымға пайдаланылмайды, себебі жабық құрылысы шөп өсуіне кедергі келтіреді, демек жайылым үшін мүмкіндік аз. Керісінше, саваннаның ашық құрылымы шөптесін қабаттың өсуіне мүмкіндік береді және көбінесе мал жаюға қолданылады. Осының салдарынан, әлемдегі саванналардың көп бөлігі қой, ешкі және сиыр малдың жаюынан өзгеріске ұшырады, бұл жайылым құрамының өзгеруінен бастап, ағаш тәрізді өсімдіктердің кеңеюіне дейін жетеді. Мал жаю арқылы шөптерді жою ормандық жүйелердегі ағаш тәрізді өсімдіктерге екі негізгі жолмен әсер етеді. Шөптер топырақтың беткі қабатындағы су үшін ағаш тәрізді өсімдіктермен бәсекелеседі және жаю арқылы олардың жойылуы бұл бәсекелестік әсерін азайтып, ағаштардың өсуіне жағдай жасайды. Бұған қоса, отынның азаюы орманды өсімдік түрлерін бақылап тұратын өрттердің қарқындылығы мен жиілігін төмендетеді. Мал жаюшы жануарлар дәмді ағаш тәрізді түрлерді жеу арқылы ағаш тәрізді өсімдіктерге тікелей әсер ете алады. Дәмсіз ағаш тәрізді өсімдіктердің саванналарда жаю кезінде көбейгеніне дәлелдер бар. Мал жаю саванналардағы арамшөптердің таралуына да ықпал етеді, себебі ол әдетте арамшөптермен бәсекелесіп, олардың орналасуына кедергі келтіретін өсімдіктерді жояды немесе азайтады. Артық мал жаюдың әсері көбінесе құнарлылығы төмен топырақтарда және 500 мм-ден төмен жауын-шашын жасайтын аймақтарда нашар болады, өйткені осы аймақтардағы топырақтың көптеген қоректік заттары беткі қабатта жинақталған, сондықтан топырақтың кез келген қозғалысы ауыр деградацияға әкелуі мүмкін. Топырақ құрылымы мен қоректік заттар деңгейінің өзгеруі өсімдік түрлерінің қалыптасуына, өсуіне және тіршілік етуіне әсер етеді, бұл өз кезегінде орман құрылымы мен құрамының өзгеруіне әкелуі мүмкін. Алайда, мал жаюдың әсерін азайтуға болады. Саваннаға пілдердің әсерін қарастырғанда, жауын-шашынның болуы және қоршаулардың орнатылуы жалқы әсерді азайтады.
Ағаштарды кесу
Австралия мен Оңтүстік Американың кең аумақтары ағаштардан тазартылған, және осы тазалау бүгінге дейін жалғасуда. Мысалы, Австралияда ғана бұрынғыда жыл сайын 480 мың гектар саванна, негізінен жайылымдық жерлерді жақсарту үшін ағаштардан тазартылып келген. Малдың жүк көтергіш қабілеті шөп өнімділігімен тікелей байланысты болғандықтан, ағаштарды жоюдан, мысалы, жайылымдарды басқаруға көмектесуден айтарлықтай қаржылық пайда табуға болады: тығыз ағаштар мен бұталар жыртқыштарға жағдай жасайды, бұл малдың жоғалуына әкеледі, ал ағаш өсімдіктері қой және ірі қара мал өрілетін аймақтарда мал жинауға кедергі келтіреді. Саваннадағы ағаш өсімдіктерін жою үшін түрлі әдістер қолданылған. Ертедегі малшылар жерді тазарту үшін ағаштарды кесіп, қабық пен шөп қабатын жолақтап алып тастау әдісін қолданған. 1950 жылдары сабаққа инъекция жасауға жарамды ағаш зияндылары жасалды. Соғыстан қалған ауыр техника қолжетімді болды, олар ағаштарды итеру немесе екі машинаның арасына тігілген тізбек пен шарды пайдаланып тарту үшін қолданылды. Ағаштарды жоюдың осы екі жаңа әдісі, сондай-ақ бірнеше жаңа жайылымдық шөптер мен бұршақ тұқымдас өсімдіктердің енгізілуі мен кеңінен қолданылуы ағаш кесуді жаңартты. 1980 жылдары топыраққа қолданылатын ағаш зияндылары, әсіресе тебутиурон пайда болды, оны әрбір ағашты кесіп, инъекция жасамай-ақ қолдануға болады. Көп жағдайда "жасанды" тазалау, әсіресе тарту, өрттің әсерін имитациялайды және Квинсленд саванналары сияқты өрттен кейін жаңаруға бейімделген саванналарда, өрттен кейінгі реакцияға ұқсас жауап береді. Көптеген саванна қоғамдастықтарында ағаш кесу базалық аумақты және жапырақ қалыңдығын күрт азайтуға қарамастан, көбінесе кішкентай көшеттер немесе лигнотуберлер мен сынған түбірлерден қайта өсіп шыға алатын өсімдіктер ретінде ағаш өсімдіктерінің үлкен бөлігі тірі қалады. Эвкалипт тоғайларын тартудан кейін, тіпті 5 метрден жоғары барлық ағаштар түбінен жұлынып кетсе де, бастапқы санының кемінде жартысы қалпындағы ағаш өсімдіктерінің популяциясы көбінесе сақталады.
Экзотикалық өсімдік түрлері
Әлемнің түкпір-түкпіріндегі саванналарға көптеген экзотикалық өсімдік түрлері енгізілген. Ағаш тәрізді өсімдіктердің арасында Сырлы Акация (Acacia nilotica), Резеңке жүзім (Cryptostegia grandiflora), Мескит (Prosopis spp.), Лантана (Lantana camara және L. montevidensis) және Қалқанша (Opuntia spp.) сияқты кең таралған зиянды өсімдіктер бар. Бұл тоғайларға сондай-ақ Родос шөбі және басқа Chloris түрлері, Буффель шөбі (Cenchrus ciliaris), Гигант егеуқұйрық шөбі (Sporobolus pyramidalis), партеніум (Parthenium hysterophorus) және стилос (Stylosanthes spp.) сияқты шөптесін түрлер де мақсатты түрде немесе кездейсоқ енгізілген. Бұл енгізілулер әлемдік саванналардың құрылымын және құрамын айтарлықтай өзгертуге қабілетті, және көптеген аймақтарда өрт режимін өзгерту, жайылымдық қысымды күшейту, жергілікті өсімдіктермен бәсекелесу және бұрын бос болған экологиялық орындарды иелену сияқты процестер арқылы осы өзгерістер орын алған. Басқа өсімдік түрлеріне: ақ шалфей, дақты кактус, мақта тұқымы, розмарин жатады.
Климаттың өзгеруі
Адамның қызметінен туындаған, жылыжай эффектісі нәтижесінде болатын климаттың өзгеруі саванналардың құрылымы мен қызмет етуіне өзгерістер әкелуі мүмкін. Кейбір авторлар жылыжай эффектісінен туындаған климаттың өзгеруі саванналар мен далалардың ағаш және бұталармен толуға бейімделуіне ықпал етеді деп санайды. Дегенмен, жақындағы бір жағдай климаттың өзгеруіне жауап ретінде саваннаның орман есебінен аумағын кеңейткенін көрсетті. Әлемдік климаттың өзгеруі салдарынан өсімдіктердің таралуында мұндай жылдам және күрт өзгерістер болуы мүмкін, әсіресе саванналар сияқты экотондық аймақтарда.
Саванналық экоөңірлер
Саваннаны жай ғана ашық саваннамен, онда шөп басым, ал ағаштар сирек кездеседі; және орманды саваннамен ажыратуға болады, онда ағаштар тығыз болып, ашық орман немесе орманмен шектеседі. Саваннаның бірнеше түрлі экологиялық аймақтары бар: Тропикалық саванналар тропикалық және субтропикалық шалғынды және бұталы жерлермен бірге тропикалық және субтропикалық шалғындық жерлер, саванналар және бұталы жерлер биомы ретінде жіктеледі. Африка саванналары, оның ішінде жануарлар әлемімен әйгітлі Серенгети, осы типтің классикалық мысалы болып табылады. Бразилия саваннасы (Серрадо) да осы санатқа кіреді, ол экзотикалық және алуан түрлі флорасымен танымал. Басқа мысалдарға Кимберли тропикалық саваннасы, Орталық Замбезия миомбо орманды алқаптары, Гвинея орман-саванна мозаикасы, Кейп-Йорк түбегінің тропикалық саваннасы, Сомали Акация-Коммифора бұталы жерлері, Терай-Дуар саваннасы мен шалғынды алқаптары, Виктория алқабының орман-саванна мозаикасы жатады. Субтропикалық және қоңыржай саванналар – орташа ендіктегі саванналар, олардың жазы ыстық, қысы суық болады. Олар қоңыржай саванналар мен бұталы жерлермен бірге қоңыржай шалғындық жерлер, саванналар және бұталы жерлер биомы ретінде жіктеледі, мысалы, Оңтүстік-Шығыс Австралияның, Солтүстік Үндістанның, Оңтүстік Африканың, Оңтүстік-Шығыс Аргентинаның және Уругвайдың жазықтарының көп бөлігін қамтиды. Субтропикалық және қоңыржай саванналардың мысалдары: Оңтүстік-Шығыс Австралия қоңыржай саваннасы, Аргентинаның Эспиналы, Пампа, Камберленд жазық орманы, Оңтүстік конус Месопотамия саваннасы, Жаңа Англияның Пепперминт шөпті орманы және Уругвай саваннасы. Жерорта теңізі саванналары – Жерорта теңізі климатындағы орташа ендіктегі саванналар, олардың қысы жаңбырлы, ал жазы құрғақ болады, бұл Жерорта теңізі ормандары, орманды жерлер және бұталы жерлер биомының бөлігі. Калифорнияның эвкалипт ағаштары өсетін дуа саванналары, Калифорнияның шапарралы және орманды аймақтарының бөлігі, осы санатқа жатады, сондай-ақ Оңтүстік Австралияның температуралық шалғындық жерлері де бар. Таяу Шығыс даласының және Шығыс Жерорта теңізінің шоқжабақты склерофиллалы кең жапырақты ормандары саваннаға ұқсас ландшафттарға ие болуы мүмкін. Су басу саванналары – маусымдық немесе жыл бойы су басқан саванналар. Олар су басқан шалғындық жерлер мен саванналар биомы ретінде жіктеледі, бұл көбінесе тропиктер мен субтропиктерде кездеседі. Мысалдарға Эверглейдс, Месопотамия саздықтары, Пантанал, Нил дельтасының су басқан саваннасы, Чад көлінің су басқан саваннасы, Замбезияның су басқан шалғындық жерлері және Судд жатады. Тау саванналары – әлемнің биік таулы аймақтарында орналасқан, орташа және жоғары биіктіктегі саванналар. Анды тауларының шығыс сілемдерінде орналасқан, Алтиплано Кундибоякенседе орналасқан Богота саваннасы – тау саваннасының мысалы. Анголаның Скарп саваннасы мен орманды аймағы төменгі биіктікте орналасқан. Басқа мысалдарға Аль-Хаджар таулық ормандары және Шығыс Анатолияның оңтүстік бөлігі кіреді.
Tropical savannas are classified with tropical and subtropical grasslands and shrublands as the tropical and subtropical grasslands, savannas, and shrublands biome. The savannas of Africa, including the Serengeti, famous for its wildlife, are typical of this type. The Brazilian savanna (Cerrado) is also included in this category, known for its exotic and varied flora. Other examples include the Kimberley tropical savanna, Central Zambezian miombo woodlands, Guinean forest–savanna mosaic, Cape York Peninsula tropical savanna, Somali Acacia–Commiphora bushlands and thickets, Terai–Duar savanna and grasslands and the Victoria Basin forest–savanna mosaic. Subtropical and temperate savannas are mid latitude savannas with wetter summers and drier winters. They are classified with temperate savannas and shrublands as the temperate grasslands, savannas, and shrublands biome, that for example cover much of the plains of southeastern Australia, northern India, Southern Africa, southeastern Argentina and Uruguay. Examples of subtropical and temperate savannas include the Southeast Australia temperate savanna, Argentine Espinal, Pampas, Cumberland Plain Woodland, Southern Cone Mesopotamian savanna, New England Peppermint Grassy Woodland and the Uruguayan savanna. Mediterranean savannas are mid latitude savannas in Mediterranean climate regions, with mild, rainy winters and hot, dry summers, part of the Mediterranean forests, woodlands, and scrub biome. The oak tree savannas of California, part of the California chaparral and woodlands ecoregion, fall into this category, including the Temperate Grassland of South Australia, which features eucalyptuses. Parts of the Middle East steppe and the Eastern Mediterranean conifer–sclerophyllous–broadleaf forests may also feature savannah like landscapes. Flooded savannas are savannas that are flooded seasonally or year round. They are classified with flooded savannas as the flooded grasslands and savannas biome, which occurs mostly in the tropics and subtropics. Examples include the Everglades, Mesopotamian Marshes, Pantanal, Nile Delta flooded savanna, Lake Chad flooded savanna, Zambezian flooded grasslands, and the Sudd. Montane savannas are mid to high altitude savannas, located in a few spots around the world's high mountain regions, part of the montane grasslands and shrublands biome. The Bogotá savanna, located at an average altitude of on the Altiplano Cundiboyacense, Eastern Ranges of the Andes, is an example of a montane savanna. The savannas of the Angolan Scarp savanna and woodlands ecoregion are a lower altitude example, up to Other examples include the Al Hajar montane woodlands and the southern part of the Eastern Anatolian montane steppe.