LaTeX: Құжатты дайындау жүйесі

Кіріспе

Құжатты дайындау бағдарламалық жүйесі

LaTeX (LAHtek немесе LAYtek, көбінесе стильде) – құжаттарды құрастыруға арналған бағдарламалық жүйе. LaTeX белгілеуі Microsoft Word, LibreOffice Writer және Apple Pages сияқты WYSIWYG мәтін өңдегіштердегідей пішімделген мәтінге емес, құжаттың мазмұны мен орналасуын сипаттайды. Автор құжаттың жалпы құрылымын анықтау, құжаттың мәтінін стильдеу (мысалы, қалың және курсив), сондай-ақ сілтемелер мен өзара сілтемелер қосу үшін белгілеу конвенцияларын пайдаланады. TeX Live немесе MiKTeX сияқты TeX таратуы басып шығару немесе цифрлық таратуға жарамды шығыс файлын (мысалы, PDF немесе DVI) жасау үшін қолданылады. LaTeX академиялық ортада көптеген салаларда ғылыми құжаттарды және техникалық жазбаларды тарату және жариялау үшін кеңінен қолданылады. Ол араб және грек тілдеріндегі күрделі материалдарды қамтитын кітаптар мен мақалаларды дайындау және жариялауда да маңызды рөл атқарады. LaTeX өзінің шығысын форматтау үшін TeX жинақтау бағдарламасын пайдаланады және өзі TeX макро тілінде жазылған. LaTeX дербес құжатты дайындау жүйесі ретінде немесе аралық формат ретінде қолданылуы мүмкін. Соңғы жағдайда, мысалы, ол кейде DocBook және басқа XML негізделген форматтарды PDF форматына аудару процесінің бір бөлігі ретінде қолданылады. Бұл жинақтау жүйесі бағдарламаланатын беттік басылым мүмкіндіктерін және құжатты жинақтау мен беттік басылымның көптеген аспектілерін автоматтандыруға арналған кең мүмкіндіктерді ұсынады, соның ішінде кестелер мен суреттерді нөмірлеу және өзара сілтемелеу, тараулар мен бөлімдердің тақырыптары, графика, беттік макет, кіріспелер мен библиографиялар. TeX сияқты, LaTeX математиктер мен компьютер ғалымдары үшін жазу құралы ретінде пайда болды, бірақ оның дамуының басында-ақ күрделі математикалық өрнектерді немесе араб, деванагари және қытай сияқты латын емес жазу жүйелерін қамтитын құжаттарды жазуға қажетті ғалымдар да оны қабылдады. LaTeX жоғары деңгейдегі сипаттамалық белгілеу тілін ұсынуға арналған, ол авторларға TeX мүмкіндіктерін оңай қолдануға мүмкіндік береді. Қысқасы, TeX макетке, ал LaTeX құжатты өңдеу үшін мазмұнға жауап береді. LaTeX TeX макростарының жиынтығынан және LaTeX құжаттарын өңдеуге арналған бағдарламадан тұрады. Ал қарапайым TeX форматтау командалары қарапайым болғандықтан, ол авторларға тарау тақырыптары, әйнекшелер, өзара сілтемелер және библиографиялар сияқты форматтау және макет талаптары үшін дайын командаларды ұсынады. LaTeX 1980-ші жылдардың басында Лесли Лампорт SRI International ұйымда жазған. Қазіргі нұсқасы – LaTeX2e (стильде), ол алғаш рет 1994 жылы шығарылды, бірақ 2015 жылдан бастап біртіндеп жаңартылып келеді. Бұл жаңарту саясаты 1989 жылдан бері әзірленіп келген LaTeX3 жеке шығарылымдарына қатысты бұрынғы жоспарларды алмастырды. LaTeX ашық кодты бағдарламалық қамтамасы болып табылады және LaTeX Project Public License (LPPL) лицензиясы бойынша таратылады.

LaTeX ('/l//ɑː//t//ɛ//k/ LAHtek or '/l//e://t//ɛ//k/ LAYtek, often stylized as ) is a software system for typesetting documents. LaTeX markup describes the content and layout of the document, as opposed to the formatted text found in WYSIWYG word processors like Microsoft Word, LibreOffice Writer and Apple Pages. The writer uses markup tagging conventions to define the general structure of a document, to stylise text throughout a document (such as bold and italics), and to add citations and cross references. A TeX distribution such as TeX Live or MiKTeX is used to produce an output file (such as PDF or DVI) suitable for printing or digital distribution. LaTeX is widely used in academia for the communication and publication of scientific documents and technical note taking in many fields. It also has a prominent role in the preparation and publication of books and articles that contain complex multilingual materials, such as Arabic and Greek. LaTeX uses the TeX typesetting program for formatting its output, and is itself written in the TeX macro language. LaTeX can be used as a standalone document preparation system, or as an intermediate format. In the latter role, for example, it is sometimes used as part of a pipeline for translating DocBook and other XML based formats for PDF. The typesetting system offers programmable desktop publishing features and extensive facilities for automating most aspects of typesetting and desktop publishing, including numbering and cross referencing of tables and figures, chapter and section headings, graphics, page layout, indexing and bibliographies. Like TeX, LaTeX started as a writing tool for mathematicians and computer scientists, but even from early in its development, it has also been taken up by scholars who needed to write documents that include complex math expressions or non Latin scripts, such as Arabic, Devanagari and Chinese. LaTeX is intended to provide a high level, descriptive markup language that accesses the power of TeX in an easier way for writers. In essence, TeX handles the layout side, while LaTeX handles the content side for document processing. LaTeX comprises a collection of TeX macros and a program to process LaTeX documents, and because the plain TeX formatting commands are elementary, it provides authors with ready made commands for formatting and layout requirements such as chapter headings, footnotes, cross references and bibliographies. LaTeX was originally written in the early 1980s by Leslie Lamport at SRI International. The current version is LaTeX2e (stylised as ), first released in 1994 but incrementally updated starting in 2015. This update policy replaced earlier plans for a separate release of LaTeX3 , which had been in development since 1989. LaTeX is free software and is distributed under the LaTeX Project Public License (LPPL).

Тарих

LaTeX 1980-ші жылдардың басында Стэнфорд зерттеу институтында (SRI) жұмыс істеген Лесли Лэмпорт жасаған. Ол өзінің қажеттілігі үшін TeX макросын жазуы керек еді және аз ғана күш жұмсаса, оны басқалар да қолдана алатын жалпы пакетке айналдыра аламын деп ойлады. «Аддисон Уэсли» баспасының редакторы Питер Гордон оны баспаға шығару үшін LaTeX пайдаланушысының нұсқаулығын жазуға көндірді (Лампорт бастапқыда ешкім оған ақша төлемейді деп күмәнданды); ол 1986 жылы жарық көрді және жаңа орталар мен командалар сияқты арнайы макростарды жасау үшін негізгі макро тілін пайдалану арқылы кез келген деңгейде кеңейтілуі мүмкін. Мұндай макростар көбінесе пакеттерге біріктіріледі, оларды кейін күрделі математикалық өрнектерді немесе графиканы форматтау сияқты нақты мәселелерді шешу үшін қолдануға болады (мысалы, amsmath пакеті ұсынатын align ортасын пайдаланып, сәйкестендірілген теңдеулерді жасау). LaTeX-те құжат жасау үшін пайдаланушы алдымен document.tex сияқты файлды, әдетте мәтіндік редакторды пайдаланып жасайды. Содан кейін пайдаланушы document.tex файлын TeX бағдарламасына енгізеді (LaTeX макростары жүктелген күйінде), ол TeX-ті экранда қарауға немесе басып шығаруға жарамды файлды жасауға итермелейді. Бұл жазу форматын алдын ала қарау циклі – LaTeX-пен жұмыс істеудің «What You See Is What You Get» (WYSIWYG) стиліндегі құжат өңдеуден ерекшеленетін ең маңызды ерекшеліктерінің бірі. Бұл компьютер бағдарламашыларына таныс кодты компиляциялау және орындау циклына ұқсас. Бүгінде көптеген LaTeX редакторлары осы циклды бір пернеге басу арқылы оңайлатыса, шығыс алдын ала қарауын енгізу терезесінің жанында экранда көрсетеді. Кейбір онлайн LaTeX редакторлары алдын ала қарауды автоматты түрде жаңартады, ал басқа онлайн құралдар алдын ала қараумен біріктірілген, бір терезеде түзету мүмкіндігін ұсынады.

"LaTeX" сөзін айту және жазу

"T", "E" және "X" әріптері грек тілінің үлкен әріптері тау, эпсилон және хи-ден алынған, себебі TeX атауы τέχνη ("шеберлік", "өнер", "техника") сөзінен туындаған; осы себепті TeX-тің авторы Дональд Кнут оны /t//ɛ//x/ (tekh) деп айтуды ұсынады (яғни, қазіргі грек тіліндегі лохтағы "ch" дыбысына ұқсас дауыссыз велярлық үскірікпен). Лампорт: "TeX көбінесе 'tech' деп айтылады, сондықтан 'lah tech, lah tech' және 'lay tech' логикалық таңдаулар болып табылады; бірақ тіл әрқашан логикалық емес, демек 'lay tecks' де мүмкін". Атау типографиялық логотиппен мәтінде көрсетіледі: егер логотипті мәтінде дәл көшіру мүмкін болмаса, сөз әдетте бірегей LaTeX бас әріптерімен жазылады. TeX, LaTeX және XeTeX логотиптерін графикалық веб-браузерлерде қолдану үшін таза CSS және XHTML арқылы, ішкі \LaTeX макросының талаптарына сәйкес көрсетуге болады.

Қатысушы бағдарламалық қамтамасыз ету

Макро пакет ретінде LaTeX, TeX-тің түсіндіруі үшін макростар жиынтығын ұсынады. TeX үшін тағы да көптеген макрос-пакеттер бар, оның ішінде Plain TeX, GNU Texinfo, AMSTeX және ConTeXt. TeX бір құжатты "компиляциялағанда", ол (пайдаланушының көзқарасы бойынша) келесі өңдеу тізбегін орындайды: Макростар → TeX → Драйвер → Шығыс. TeX таратуларында осы қадамдардың әрқайсысының әртүрлі іске асырылуы көбінесе қол жетімді. Салттық TeX әдетте PostScript файлына айналдырылатын DVI файлын шығарады. 2000 жылы Hàn Thế Thành және басқалар pdfTeX деп аталатын TeX-тің жаңа нұсқасын жасады, ол сонымен қатар PDF форматына шығарады және осы форматтың мүмкіндіктерін пайдаланады. Джонатан Кью жасаған XeTeX жүйесі, керісінше, қазіргі заманғы шрифт технологияларын және Unicode-ты TeX-пен біріктіреді. LuaTeX – Lua бағдарламалау тілін кіріктірілген сценарий тілі ретінде пайдаланатын pdfTeX-тің кеңейтілген нұсқасы. LaTeX үшін көптеген редакторлар да бар, олардың кейбіреулері оффлайн, бастапқы кодқа негізделген, ал басқалары онлайн, жартылай WYSIWYG негізделген. Толығырақ ақпарат алу үшін TeX редакторларын салыстыру бетіне қараңыз.

Үйлесімділік және конвертерлер

LaTeX құжаттары (*.tex) кез келген мәтіндік редактормен ашылуы мүмкін. Олар қарапайым мәтіннен тұрады және жасырын форматтау кодтары немесе екілік нұсқаулар қамтылмайды. Сондай-ақ, TeX құжаттарын LaTeX файлын Rich Text Format (RTF), XML немесе кластық файлдарға түрлендіру арқылы бөлісуге болады. Бұл LaTeX2RTF немесе TeX4ht тегін бағдарламалық қамтамасы арқылы жүзеге асырылады. LaTeX файлын pdfLaTeX кеңейтуін пайдаланып PDF файлына да түрлендіруге болады. Юникод мәтінін қамтитын LaTeX файлдарын inputenc пакетімен немесе TeX кеңейтулері XeLaTeX және LuaLaTeX арқылы PDF форматына өңдеуге болады. HeVeA – LaTeX құжаттарын HTML5 форматына түрлендіруге арналған OCaml тілінде жазылған түрлендіргіш. Осылайша, ғылыми мақалалар сияқты, негізінен баспаға дайындалған құжаттарды онлайн қарау үшін Дүниежүзілік желіге орналастыруға болады. Ол Q Public License лицензиясымен лицензияланған. LaTeX2HTML – LaTeX құжаттарын HTML форматына түрлендіруге арналған Perl тілінде жазылған түрлендіргіш. Ол GNU General Public License (GPL) v2 лицензиясымен лицензияланған. Соңғы жаңартулар Comprehensive TeX Archive Network (CTAN) желісінен қолжетімді. LaTeXML – LaTeX құжаттарын HTML5 (MathML-мен), ePub электрондық кітаптары, JATS және TEI сияқты түрлі XML негізделген форматтарға түрлендіретін Perl тілінде жазылған түрлендіргіш. Ол АҚШ Ұлттық Стандарттар және Технология Институтында АҚШ Федералдық үкіметінің қызметкерлерімен әзірленген, сондықтан ол жалпыға қолжетімді. Ол тегін таратылады. Pandoc – "универсалды құжат түрлендіргіш", ол LaTeX (сондай-ақ басқа форматтарды) HTML5, ePub, RTF, Microsoft Word (*.docx) және тіпті Wikipedia-да қолданылатын MediaWiki белгілеуімен мәтін сияқты көптеген файл форматтарына түрлендіре алады. Ол GPL v2 лицензиясымен лицензияланған. LaTeX ғылыми құжаттарда математикалық өрнектерді терудің де-факто стандарты болып қалыптасқан. Сондықтан MathML немесе Computer Algebra System сияқты математикалық LaTeX өрнектеріне бағытталған бірнеше түрлендіру құралдары бар. MathJax – LaTeX-ті MathML-ге, SVG және PNG сияқты кескіндерге немесе веб-бетке ендіру үшін HTML-ге түрлендіруге арналған JavaScript кітапханасы. Wikimedia Foundation MathJax-ты Node.js қолданатын Mathoid веб-қызметін құру үшін пайдаланады, ол Wikipedia-да қолданылатын математиканы көрсету үшін қолданылады. KaTeX – LaTeX-ті HTML және MathML-ге түрлендіруге арналған JavaScript кітапханасы. Ол Khan Academy әзірлеген және ең жылдам LaTeX-тен HTML-ге түрлендіргіштердің бірі болып табылады.

LaTeX documents (*. tex) can be opened with any text editor. They consist of plain text and contain no hidden formatting codes or binary instructions. Also, TeX documents can be shared by rendering the LaTeX file to Rich Text Format (RTF), XML, or class files. This can be done using the free software programs LaTeX2RTF or TeX4ht. LaTeX can also be rendered to PDF files using the LaTeX extension pdfLaTeX. LaTeX files containing Unicode text can be processed into PDFs with the inputenc package, or by the TeX extensions XeLaTeX and LuaLaTeX. HeVeA is a converter written in OCaml that converts LaTeX documents to HTML5. This way documents such as scientific papers, primarily typeset for printing, can be placed on the World Wide Web for online viewing. It is licensed under the Q Public License. LaTeX2HTML is a converter written in Perl that converts LaTeX documents to HTML. It is licensed under the GNU General Public License (GPL) v2. The latest updates are available from Comprehensive TeX Archive Network (CTAN). LaTeXML is a converter written in Perl that converts LaTeX documents into a variety of XML based formats, including HTML5 (with MathML), ePub ebooks, JATS, and TEI. It was developed at the National Institute of Standards and Technology by US Federal Government employees and is therefore in the public domain. It is available for free. Pandoc is a "universal document converter" able to transform LaTeX (as well as other formats) into many different file formats, including HTML5, ePub, RTF, Microsoft Word (*. docx), and even text with MediaWiki markup as used in Wikipedia. It is licensed under GPL v2. LaTeX has become the de facto standard to typeset mathematical expression in scientific documents. Hence, there are several conversion tools focusing on mathematical LaTeX expressions, such as converters to MathML or Computer Algebra System. MathJax is a JavaScript library for converting LaTeX to MathML, picture formats including SVG and PNG, or HTML for embedding within a webpage. The Wikimedia Foundation uses MathJax to build Mathoid, a web service that uses Node. js to render math that is used in Wikipedia. KaTeX is a JavaScript library for converting LaTeX to HTML and MathML. It is developed by Khan Academy, and is among the fastest LaTeX to HTML converters.

Лицензиялау

LaTeX әдетте тегін бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиясы бойынша қарапайым TeX-пен бірге таратылады: LaTeX Project Public License (LPPL). LPPL GNU General Public License-пен үйлесімсіз, себебі ол өзгертілген файлдардың бастапқы нұсқаларынан анық ажыратылуын қажет етеді (әдетте файл атауын өзгерту арқылы); бұл басқа файлдарға тәуелді файлдардың күтілетіндей жұмыс істеуін қамтамасыз ету және тәуелділік даулынан сақтану үшін жасалды. LPPL нұсқасы 1.3-тен бастап Debian Free Software Guidelines (DFSG) талаптарына сәйкес келеді. LaTeX тегін бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде көптеген операциялық жүйелерде қолжетімді, оларға Unix (Solaris, HP UX, AIX), BSD (FreeBSD, macOS, NetBSD, OpenBSD), Linux (Red Hat, Debian, Arch, Gentoo), Windows, DOS, RISC OS, AmigaOS және Plan 9 кіреді.

Нұсқалар

LaTeX2e – 1994 жылы LaTeX 2.09-ды алмастырғаннан бері LaTeX-тің ағымдағы нұсқасы. 2020 жылға қарай 1990-шы жылдардың басында қолға алынған LaTeX3 ұзақ мерзімдік даму жобасы жүріп жатыр. Кейбір LaTeX3 мүмкіндіктері пакеттер арқылы LaTeX2e-де қолжетімді, ал 2020 жылға қарай көптеген мүмкіндіктер LaTeX2e-де біртіндеп көшу үшін әдепкі бойынша қосылған. TeXmacs – LaTeX сияқты функционалдық мүмкіндіктерге ие, бірақ басқа беттеу қозғалтқышы бар тегін WYSIWYG редакторы. LaTeX құратын басқа WYSIWYG редакторларына Windows-тағы Scientific Word және Windows, Mac және Linux жүйелеріндегі BaKoMa TeX жатады. Көптеген қауымдық қолдауға ие TeX дистрибутивтері бар.