Кіріспе
Жеке компьютерде беттік безендіру Үстелдік басылым (DTP) – жеке («үстелдік») компьютерде арнайы бағдарламалық жасақтама қолданып құжаттар жасау. Алғашында бұл технология негізінен баспа өнімдері үшін қолданылды, бірақ қазір түрлі онлайн мазмұн жасауға да көмектеседі. Үстелдік басылым бағдарламалық жасақтамасы беттік макеттерді құрады және дәстүрлі типография мен басып шығарудың қарапайым түрлерімен салыстыруға болатын мәтін мен кескін мазмұнын шығарады. Бұл технология жеке тұлғаларға, кәсіпкерлікке және басқа да ұйымдарға коммерциялық басылым шығындарынан сақтанып, мәзірлерден бастап журналдар мен кітаптарға дейін әртүрлі мазмұнды өздігінен жариялауға мүмкіндік береді. Үстелдік басылымды жүзеге асыру үшін көбінесе жеке компьютер және WYSIWYG беттік безендіру бағдарламалық жасақтамасы қажет, ол құжаттарды кең ауқымды басып шығару немесе шағын ауқымды жергілікті басып шығару және тарату үшін жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, TeX және LaTeX сияқты WYSIWYG емес жүйелер де қолданылады, әсіресе ғылыми басылымдарда. Бастапқыда үстелдік басылым бағдарламалары дизайн, макет және типографияны басқару мүмкіндігін мәтін өңдеу бағдарламаларынан артық қамтамасыз етті, бірақ соңғысы қазір бұрын тек арнайы үстелдік басылым бағдарламаларында ғана қол жетімді болған мүмкіндіктердің көпшілігін, тіпті барлығын да қамтиды. Қағаз және кітап басып шығару үшін қолданылатын DTP дағдылары мен бағдарламалық жасақтама кейде сату орындарындағы дисплейлер, презентациялар, инфографика, буклеттер, визиткалар, жарнамалық заттар, көрме экспонаттары, бөлшек сауда қаптамасының дизайны және сыртқы жарнамалар үшін графика жасау үшін де қолданылады.
Desktop publishing (DTP) is the creation of documents using dedicated software on a personal ("desktop") computer. It was first used almost exclusively for print publications, but now it also assists in the creation of various forms of online content. Desktop publishing software can generate page layouts and produce text and image content comparable to the simpler forms of traditional typography and printing. This technology allows individuals, businesses, and other organizations to self publish a wide variety of content, from menus to magazines to books, without the expense of commercial printing. Desktop publishing often requires the use of a personal computer and WYSIWYG page layout software to create documents for either large scale publishing or small scale local printing and distribution although non WYSIWYG systems such as TeX and LaTeX are also used, especially in scientific publishing. Originally, desktop publishing methods provided more control over design, layout, and typography than word processing software but the latter has evolved to include most, if not all, capabilities previously available only with dedicated desktop publishing software. The same DTP skills and software used for common paper and book publishing are sometimes used to create graphics for point of sale displays, presentations, infographics, brochures, business cards, promotional items, trade show exhibits, retail package designs and outdoor signs.
Тарих
Үстел баспасы алғаш рет 1970 жылдары Xerox PARC-те жасалды. Бір қарсы пікірде десктоптық баспа 1983 жылы Джеймс Дейвис Филадельфиядағы қоғамдық газетте жасаған бағдарламамен басталды делінеді. Программа Type Processor One WYSIWYG дисплейі үшін графикалық картаны пайдаланатын компьютерде жұмыс істеді және 1984 жылы Best Info компаниясы оны коммерциялық түрде ұсынды. Тек шектеулі беттік жинақ құру мүмкіндіктері бар үстелге арналған жинақтау 1978–1979 жылдары TeX енгізілгеннен кейін пайда болды және 1985 жылы LaTeX енгізілгеннен кейін кеңейтілді. Үстел баспасы нарығы 1985 жылы Apple Macintosh жеке компьютері үшін Apple LaserWriter лазерлік принтерінің қаңтар айында шығарылуымен өркендеді. Бұл үрдіс Aldus компаниясының PageMaker бағдарламалық жасақтамасын шығарумен жалғасты, ол тез арада үстел баспасы үшін стандартты бағдарламалық жасақтама болып айналды. PageMaker өзінің жетілдірілген макет мүмкіндіктерімен Microsoft Word сияқты мәтін өңдеушілерді тек мәтіндік құжаттарды құрастыруға және өңдеуге қалдырды. "Десктоптық баспа" термині Aldus-тің негізін қалаушы Пол Брейнердке тиесілі, ол сол кездегі қымбат коммерциялық фотожинақтау жабдықтарына қарағанда, өнімдердің шағын мөлшері мен салыстырмалы қолжетімділігін сипаттау үшін маркетингтік ұран іздеді. Үстел баспасының пайда болуына дейін көптеген адамдар үшін басылған құжаттарды (қолмен жазылған құжаттардан гөрі) жасаудың жалғыз мүмкіндігі – тек бірнеше шрифт (әдетте, белгіленген ені) және бір немесе екі қаріп өлшемі бар теріс машина болды. Шындығында, бір танымал үстел баспасы кітабының бірі "Mac – теріс машина емес" деп аталды, және ол Mac-тің теріс машинадан әлдеқайда көп нәрсені қалай жасай алатынын түсіндіруге тура келді. WYSIWYG беттік макеттерді экранда жасау және мәтін мен графикалық элементтерді қамтитын беттерді 300 dpi ажыратымдылықпен басып шығару мүмкіндігі жеке компьютер индустриясы үшін революциялық болды. Бұның бәрін PostScript сияқты өнеркәсіптік стандарттармен жасау мүмкіндігі дәстүрлі баспа индустриясын да өзгертті, ол кезде олар цифрлық жинақтау үшін жеке меншік аппараттық жұмыс станцияларымен келген кілт-қолға дайын шешімдерді сатып алуға дағдыланған еді. Газеттер мен басқа да баспа басылымдары 1980 жылдардың басында Atex және басқа да бағдарламалардан DTP негізделген бағдарламаларға көшуді бастады. 1980 жылдардың басында үстел баспасы әлі де бастапқы сатыда болды. PageMaker LaserWriter Macintosh 512K жүйесінің пайдаланушылары жиі бағдарламалық қамтамасыз етудің құлдырауына, Mac-тің кішкентай 512 x 342 1 бит монохромды экранында тар дисплейге, әріп аралығын, кернингті және басқа типографиялық ерекшеліктерді басқару мүмкін еместігіне және экранда көрсетілуі мен басып шығарылған нәтиже арасындағы сәйкессіздіктерге ұшырады. Алайда, ол кезде бұл революциялық комбинация болды және айтарлықтай ризашылықпен қабылданды. Көрінетін жағынан, Adobe Systems компаниясы әзірлеген технологиялар кәсіби үстел баспасы үшін негіз болды. LaserWriter және LaserWriter Plus принтерлері олардың ROM жадына орнатылған масштабталатын Adobe PostScript қаріптерін қамтыды. LaserWriter-дің PostScript мүмкіндігі баспа дизайнерлеріне жергілікті принтерде файлдарды тексеруге мүмкіндік берді, содан кейін DTP қызмет бюроларында 600+ ppi оптикалық ажыратымдылықты пайдалана отырып, Linotronic сияқты PostScript принтерлерін қолдана отырып, сол файлды басып шығарады. Кейіннен Macintosh II шығарылды, ол үстел баспасына көбірек қолайлы болды, өйткені оның кеңейту мүмкіндігі, үлкен түсті көп мониторлы дисплейлерді қолдау және оның SCSI сақтау интерфейсі (жүйеге қатты дискілерді қосуға мүмкіндік берді). Macintosh-қа негізделген жүйелер 1986 жылы, MS DOS компьютерлері үшін GEM-ге негізделген Ventura Publisher енгізілген кезде, нарықта үстемдік етуді жалғастырды. PageMaker-тің пастерлік метафорасы макет жасау процесін қолмен симуляциялады, бірақ Ventura Publisher тегтер мен стильдік парақтарды пайдалану арқылы және индекстер мен басқа да материалдарды автоматты түрде жасау арқылы макет процесін автоматтандырды. Бұл оны әсіресе нұсқаулықтар мен басқа да ұзын пішімді құжаттарды жасауға ыңғайлы етті. Үстел баспасы 1986 жылы Amiga үшін Professional Page, Atari ST үшін Publishing Partner (қазіргі PageStream), GST-нің Timeworks Publisher компьютерде және Atari ST-де және Atari TT030 үшін Calamus арқылы үй нарығына көшірілді. Бағдарламалық қамтамасыз ету тіпті Apple II және Commodore 64 сияқты 8 биттік компьютерлер үшін де жарияланды: Home Publisher, The Newsroom және geoPublish. Алғашқы жылдары үстел баспасы жаман абыройға ие болды, өйткені тәжірибесіз пайдаланушылар нашар ұйымдастырылған, кәсіби емес "азаттық белгі әсері" макеттерін жасады. (Осындай сын он жылдан кейін World Wide Web-тің алғашқы жариялаушыларына да тағылды.) Алайда, бағдарламаларды меңгерген кейбір үстел баспасы шеберлері кәсіби нәтижелерге қол жеткізе алды. 1980 жылдары үстел баспасы дағдылары мансаптық өсуде маңызды рөл атқарды, бірақ қолдануға оңайрақ DTP бағдарламаларына қолжетімділік артқан сайын, DTP өнер бағыты, графикалық дизайн, мультимедиалық дамыту, маркетингтік коммуникациялар және әкімшілік мансаптарына қарағанда екінші деңгейлі дағдыға айналды. DTP дағдыларының деңгейі бірнеше сағатта оқылатын (мысалы, мәтін өңдеуге клип-арт қалай қоюды үйрену) деңгейден колледж білімінде қажетті деңгейге дейін өзгереді. DTP дағдыларының пәлі препресс өндірісі және бағдарламалау сияқты техникалық дағдылардан, коммуникациялық дизайн және графикалық кескіндерді дамыту сияқты шығармашылық дағдыларға дейін жетеді. Apple компьютерлері баспа саласында үстемдік етеді, тіпті ең танымал бағдарлама QuarkXPress-тен (1990 жылдары шамамен 95% нарық үлесі) Adobe InDesign-ге өзгергеніне қарамастан. Ars Technica жазушысы айтқандай: "Мен Windows негізіндегі баспа орталары туралы естігенмін, бірақ мен 20 жылдан астам дизайн және баспа саласында жұмыс істегенімде оны ешқашан көрген емеспін".
Терминология
Үстел басып шығаруда екі түрлі бет болады: цифрлық беттер және физикалық қағаз беттеріне басылатын виртуалды қағаз беттер. Барлық компьютерлік құжаттар техникалық тұрғыдан цифрлық болып табылады, олардың мөлшері тек компьютерлік жад немесе компьютерлік деректерді сақтау кеңістігімен ғана шектеледі. Виртуалды қағаз беттер соңында басылады, демек, стандартты физикалық қағаз өлшемдеріне сәйкес келетін қағаз параметрлері қажет, мысалы, A4, letterpaper және legalpaper. Сондай-ақ, виртуалды қағаз бетіне кейінірек кесу үшін арнайы мөлшер талап етілуі мүмкін. Кейбір үстел басып шығару бағдарламалары плакаттарда, билбордтарда және көрме стендтерінде қолданылатын үлкен форматты басып шығаруға арналған арнайы мөлшерлерді ұсынады. Басып шығаруға арналған виртуалды беттің виртуалды басылым материалының алдын ала белгіленген мөлшері болады және оны WYSIWYG форматында мониторда қарауға болады. Басып шығаруға арналған әрбір беттің жиектері (қағаздың шеті) және қан кету басылымы мүмкін болмаған жағдайда (көптеген үстел принтерлеріндегідей) басылатын аймағы болады. Веб-бет – виртуалды қағаз параметрлерімен шектелмейтін цифрлық беттің мысалы. Көптеген цифрлық беттерді динамикалық түрде өзгертуге болады, нәтижесінде мазмұн бетке пропорционалды түрде өзгеріп, немесе қайта құрылымдалады. Бас беттер – көп бетті құжаттың кейбір немесе барлық беттеріне элементтер мен графикалық дизайн стильдерін автоматты түрде көшіру немесе байланыстыру үшін қолданылатын үлгілер. Байланысты элементтерді өзгерту, сол элементті пайдаланатын беттердегі әрбір данасын өзгерту қажеттілігін жояды. Бас беттер автоматты бет нөмірлеуге графикалық дизайн стильдерін қолдану үшін де пайдаланылуы мүмкін. Cascading Style Sheets (CSS) веб-беттерге сол сияқты жаһандық форматтау функцияларын ұсынады, ал бас беттер виртуалды қағаз беттеріне ұсынады. Беттік макет – элементтердің бетке реттелген, эстетикалық және нақты түрде орналасу процесі. Бетке орналастырылатын негізгі компоненттерге мәтін, сыртқы көз ретінде ғана өзгертілетін байланыстырылған кескіндер және макеттік бағдарламалық жасақтамамен өзгертілетін кіріктірілген кескіндер жатады. Кейбір кіріктірілген кескіндер бағдарламалық жасақтамада көрсетіледі, ал басқаларын сыртқы кескін файлынан орналастыруға болады. Мәтінді макетке теруге, орналастыруға немесе – деректерді басып шығару бағдарламаларында – мәтіннің сыртқы көзіне байланыстыруға болады, бұл бірнеше редакторларға бір уақытта құжатты әзірлеуге мүмкіндік береді. Түс, мөлдірлік және сүзгілер сияқты графикалық дизайн стильдерін де макеттік элементтерге қолдануға болады. Типографиялық стильдер стильдер жинағы арқылы мәтінге автоматты түрде қолданылуы мүмкін. Кейбір макеттік бағдарламалар мәтіннен басқа кескіндерге де стильдер жинағын қосады. Кескіндерге арналған графикалық стильдерге шекара пішіндері, түстер, мөлдірлік, сүзгілер және мәтіннің нысанды айналып өту жолын анықтайтын параметрлер (сонымен қатар "айналу" немесе "қоршау" деп те аталады) кіруі мүмкін.
Мәтін өңдеумен
Үстелдік баспа бағдарламалық жасақтамасы әлі де баспа басылымдары үшін қажетті кең мүмкіндіктерді ұсынады. Дегенмен, қазіргі заманғы мәтін өңдеушілердің мүмкіндіктері көптеген ескі DTP бағдарламаларынан асып түсті, бұл мәтін өңдеу мен үстелдік баспа арасындағы шекараны күңкірт етуде. 1980 жылдардың басында графикалық интерфейс әлі дамудың бастапқы сатысында болды және DTP бағдарламалық жасақтамасы сол кездегі жетекші мәтін өңдеу бағдарламаларынан ерекше жарақтанумен көзге түсті. WordPerfect және WordStar сияқты бағдарламалар көбінесе мәтінге негізделген болды және беттік безендіру мүмкіндіктері шектеулі болды, тек қана шеттер мен жолдар арасы реттелуі мүмкін еді. Алайда, мәтін өңдеу бағдарламалық жасақтамасы бүгінде көптеген бағдарламаларда қолданылатын, мәтін тізімі мен орфографиялық тексеру сияқты функциялар үшін қажет болды. 2010 жылдары компьютерлер мен операциялық жүйелердің қуаты артып, қолдануға оңайланған сайын, әзірлеушілер пайдаланушылардың жарияланымға қатысты барлық қажеттіліктерін қанағаттандыратын бір ғана бағдарламаны ұсынуға ұмтылды.
Басқа да цифрлық кескіндерді жасау бағдарламаларымен
Қазіргі заманғы қолданыста DTP-ге TeX немесе troff сияқты цифрлық құралдар көбінесе кірмейтін, бірақ екеуі де қазіргі үстелдік жүйеде оңай қолданыла алады және көптеген Unix сияқты операциялық жүйелерде стандартты болып табылады, сондай-ақ басқа жүйелер үшін де қол жетімді. Цифрлық жинақтау бағдарламалық жасақтамасы мен DTP бағдарламалық жасақтамасы арасындағы басты айырмашылық – DTP бағдарламалық жасақтамасы көбінесе интерактивті болып келеді және дизайн кезінде «көргеніңіздей – аласыз» (WYSIWYG) принципін ұстанады, ал TeX, LaTeX және басқа да нұсқалар сияқты басқа цифрлық жинақтау бағдарламалық жасақтамасы «топтық режимде» жұмыс істейді, пайдаланушыдан өңдеу бағдарламасының таңбалау тілін (мысалы, HTML) дайын өнімді дереу көрінбей-ақ енгізуді талап етеді. Мұндай жұмыс ағыны WYSIWYG-ге қарағанда пайдаланушыға ыңғайлы емес, бірақ конференция материалдары мен ғылыми мақалаларға, сондай-ақ корпоративтік хабарламаларға немесе жүйелі, автоматтандырылған макет маңызды болған басқа да салаларға қолайлы. 2010 жылдары TeXworks және LyX сияқты TeX-тің интерактивті интерфейс компоненттері DTP және топтық өңдеудің «көргеніңіздей – мағыналайсыз» (WYSIWYM) гибридтерін жасады. Бұл гибридтер дәстүрлі DTP-ге қарағанда семантикаға көбірек бағытталған. Сонымен қатар, TeX редакторларының пайда болуымен үстелдік басылым мен таңбалау негізіндегі жинақтау арасындағы шекара да тарлып келеді; өзін TeX әлемінен бөліп, WYSIWYG таңбалау негізіндегі жинақтау бағытында дамытқан бағдарламалық қамтамасыз ету – GNU TeXmacs. Басқа жағынан, үстелдік басылым мен гипермедиа басылым (мысалы, веб-дизайн, киоск, CD-ROM) арасында да белгілі бір байланыс бар. Microsoft FrontPage және Adobe Dreamweaver сияқты көптеген графикалық HTML редакторлары DTP бағдарламасына ұқсас макет қозғалтқышын қолданады. Дегенмен, көптеген веб-дизайнерлер әлі де WYSIWYG редакторының көмегінсіз HTML жазуды жөн көреді, себебі бұл сыртқы түрі мен функционалдығын жақсартуға көбірек мүмкіндік береді. Кейбір веб-дизайнерлердің HTML-де жазуының тағы бір себебі – WYSIWYG редакторлары көбінесе артық кодтарды тудырады, бұл кодтың көбеюіне әкеліп, беттерді түзетуді қиындатады.
Веб-дизайнмен
Үстел баспасы негізінен статикалық баспа немесе цифрлық медианы шығарады, осы мақала соған арналған. Веб-дизайн да осыған ұқсас дағдылар, процестер және терминологияны қолданады. Цифрлық типография – үстел баспасы үшін типографияның мамандану саласы. Веб-типография типографияны және әлемдік желіде (World Wide Web) қаріптерді қолдануды қарастырады. Үстел стилі кестелері басып шығару үшін форматтауды қолданады, ал Веб-каскадты стильдер кестелері (CSS) вебте көрсету үшін форматты басқаруды қамтамасыз етеді. Веб-HTML қаріптер отбасылары веб-сайттың қаріптерін пайдаланушының веб-браузерінде немесе дисплей құрылғысында қол жетімді қаріптерге сәйкестендіреді.
Бағдарламалық жасақтама
Көптеген DTP бағдарламалары мен веб-сайттар қолжетімді, және олар жеке тізімделген.
Файл пішімдері
Дизайн саласының стандарты – PDF. Ескі EPS форматы да пайдаланылады және көптеген бағдарламалармен қолдау көрсетіледі.