Кіріспе

Сахна жарықтандыру құралдары (еуропалықтарда фонарлар немесе люминаторлар) театрлық қойылымдарды, концерттерді және тікелей эфирде өтетін басқа да өнерлеушілерді жарықтандыру үшін қолданылады. Олар телестудиялар мен дыбыс жазу студияларын жарықтандыруға да пайдаланылады. Көптеген сахналық терминдер АҚШ мен Ұлыбританияда әртүрлі. АҚШ-та жарықтандыру құрылғыларын көбінесе "құралдар" немесе "блоктар" деп атайды. Ұлыбританияда оларды "шамырандар" немесе "люминаторлар" деп атайды. Бұл мақалада негізінен АҚШ-та қолданылатын терминдер пайдаланылады.

Тұрғын үй

Шам корпусы – металл немесе пластиктен жасалған контейнер, ол бүкіл құрылғының қаңқасы болып табылады және жарықты қажетсіз бағытта таралуына жол бермейді. Ол линзадан немесе апертурадан басқа, шамның сыртқы бөлігінің барлығын қамтиды. Корпусқа арнайы элементтер кіретін болуы мүмкін, олар жылуды азайтуға және шамның тиімділігін арттыруға көмектеседі. Ескі құрылғылар темір немесе алюминийден жасалған. Source Four пайда болғаннан бері көптеген жарық құралдары қорыту арқылы жасалған металдан жасалуда. Қорыту процесі жеңіл және өндіруге, пайдалануға ыңғайлы бір корпус жасауға мүмкіндік береді. Қорытуды алғаш рет қолданған шам – 1953 жылы Фред Бентам жасаған Strand Pattern 23 болды. Бұл кішкентай күзгү нүктесі 30 жыл бойы өндірілді және көптеген британдық мектептерде, залдарда және театрларда қолданылды. Кейбір құрылғылар пластиктен жасалады, мысалы Selecon Pacific.

Линза немесе ашылу

Ашықтық – жарық сәулесі шығуға тиіс корпустағы кеңістік. Көптеген құрылғылар жарық сәулесін бақылауға көмектесетін линзаны пайдаланады, бірақ кейбіреулері, мысалы, шекаралық немесе циклорама шамдары, рефлектордан басқа линзаға немесе оптикаға ие болмайды. Линза және рефлектор, сондай-ақ сәулені өзгертетін басқа да құрылғылар, оптикалық жүйенің бөлігі болып саналады. Линзаның екі негізгі түрі бар: профильдік линза жүйесі және жуу линза жүйесі. Профильдік линза жүйесі бар құрылғылардың сәулесі әдетте тар және анық жиекті болады. ERS шамдары мен іздеушілер осы линзаларды қолданады. Ал PAR және Fresnels сияқты құрылғылар жуу линза жүйесін пайдаланады. Жуу линза жүйесі жұмсақ жиекті, тараған жарық сәулесін шығарады. Сонымен қатар, шамды ұстап тұру үшін, егер қысқыш бұзылса, қауіпсіздік кабельдері (карабинерлермен бекітілген авиациялық кабель) қолданылады. Бүйірлік қол – құрылғыға болтталатын және ұшында қысқышы бар металл тіреу. Бұл құрылғыны электр жабдығының астынан емес, жанына ілуге мүмкіндік береді.

Жарық немесе доға көзі

Барлық аспаптарға жарық шығару үшін қандай да бір көз қажет. Қолданылатын шамдарды лампалар деп атайды. Сахна жарықтандыру аспаптары әдетте қыздырғыш лампаларды, вольфрам-галогендік лампаларды, капсулалы доғаларды немесе светодиодтарды (LED) қолданады. Светодиодтар енді Source Four LED сияқты құрылғыларға қосылды, ол сахнадағы Source Four-ға ұқсас, бірақ светодиодтармен басқарылады. Қыздырғыш лампалар – адам көріп звыккен жарық түрі. Олар әдетте 40-тан 100 ваттқа дейін болатын үй лампалары. Алайда, АҚШ оларды тиімсіздігіне байланысты өндірістен шығарды. Әдетте, қыздырғыш лампаның вольфрам спиралі инерттік газбен қоршалған. Мұның бәрі лампамен жабылады. Инерттік газ шамды қараңғылататын көміртегі сияқты заттардың пайда болуын тоқтатады. Лампа әдетте пирекс немесе синтетикалық кварцтан жасалады. Қыздырғыш лампалардың да негізі болады. Негіз розеткаға бұралып, розетка мен оның ішіндегі спиральге электрлік байланыс нүктесі ретінде қызмет етеді. Көбінесе, жоғары ваттты лампалар үлкен негіздерді қолданады. Сахна жарығына арналған қыздырғыш лампалардың төменгі жағында бұранданың орнына штырьлар болуы мүмкін. Бұл оларды жарық шағылыстырғышқа қатысты дұрыс орналастыруға мүмкіндік береді. Лампа спиралі әдетте тығыз оралған вольфрам сымынан тұрады.

Жарық шамдары

Стрип-шырақтар, сондай-ақ циклорама немесе цик-шырақтар деп те аталады (олар сахнаның арт жағындағы циклораманы – пердені жарықтандыруға арналғандықтан осылай аталған), шекаралық жарықтар және кодалар (фирмалық атауы бойынша) – бұл әдетте аспаптың ұзындығы бойымен орналасқан бірнеше шамдардан тұратын, ұзын корпус. Шамдар көбінесе әртүрлі түстердегі (әсіресе қызыл, жасыл және көк түстерде) фильтрлермен жабылады, бұл теориялық тұрғыда кез келген түсті араластыруға мүмкіндік береді, ал әр түс жеке электрлік диммер арқылы басқарылады. Көптеген стрип-шырақтарда түс беру үшін пластик фильтрлердің орнына дөңгелек шыны кесектері (дөңгелектер деп аталады) қолданылады. Дөңгелектер ұзақ уақыт бойы ауыр жүктемеге шыдай алады және көбінесе тұрақты орнатуларда кездеседі.

Шамшы жарықтары

Шамшы жарықтары немесе шамшылар – линзасы жоқ дөңгелек құрылғылар. Олардың арт жағында жарықты құрылғыдан шығаратын эллипсоидты рефлектор орналасқан. Линза жүйесі болмағандықтан, олар басқа құрылғылардан арзан. Дегенмен, жарықты ешқандай бағытта шоғырландыруға болмайды (тіпті PAR шамдары да шамшылардан көбірек бақылау мүмкіндігін береді). Шамшылар көбінесе сахнаны жоғарыдан жарықпен толтыруға немесе фонды жарықтандыруға қолданылады. Оларға түрлі-түсті фильтрлер (гельдер) бекітілуі мүмкін. Кейде оларды жұмыс жарығы ретінде де пайдаланады (төменде қараңыз).

Үй және жұмыс жарықтары

Үйдің жарықтары театрдың орындықтары мен өткелдерін көрермендерге қойылымдар алдында, кейін және антракт кезінде жарықтандырады. Олар көбінесе шамдар болып келеді, бірақ кейбір жағдайларда люминесценттік шамдар немесе прожекторлар да қолданылуы мүмкін. Үйдің жарықтары көбінесе диммерлермен басқарылады, бірақ кейде қарапайым қосқыштармен де болады. Жұмыс жарықтары сахна сыртында немесе зал ішінде жалпы жарық беру үшін қолданылады және көбінесе люминесценттік құрылғылар болып табылады. Жұмыс жарықтары дерлік ешқашан тұмшаланбайды. Үй және жұмыс жарықтары көбінесе қойылымдар кезінде өшіріледі, бірақ кейде назар аудару немесе сюжеттік элементтерді көрсету үшін жарықтандыру дизайнына енгізіледі. Егер үйдің жарығы диммермен басқарылмаса, қосқыш әдетте сахна менеджерінің бақылауында болады.

LED сахналық жарықтар

LED сахна жарықтандыру құралдары – жарық көзі ретінде жарықдиодтарды (LED) пайдаланатын сахна жарықтандыру құралдары. LED құралдары галогендік шамдарды немесе жоғары қарқынды газразрядты шамдарды қолданатын дәстүрлі сахна жарықтандыру құралдарына балама болып табылады. Басқа LED құралдары сияқты, олар төмен қуат тұтынумен жоғары жарық шығаруға ие. Көптеген LED құрылғылары үш немесе одан көп түсті (әдетте қызыл, жасыл және көк) пайдаланады, оларды араластыру арқылы кез келген түсті жасауға болады.

Түрлері

LED сахна жарықтарының негізгі төртеу түрі бар. Олар: PAR банкалары, прожекторлар, жарық жолақтары және "қозғалмалы бас" жарықтары. LED PAR банкаларында, PAR шамның орнына LED диодтары орнатылған дөңгелек басылған тізбек тақтасы қолданылады. "Қозғалмалы бас" жарықтары иыққа орнатылған LED диодтарының жиынтығы немесе LED диодтарымен ауыстырылған дәстүрлі қозғалмалы бас жарықтары болуы мүмкін.

Қолданылуы

LED аспаптары кез келген дәстүрлі жарықтандыру құрылғысын алмастыруға қабілетті және қолданылған, ал кейбір шоулар, мысалы Radiohead-тің 2008 жылғы гастрольдері, тек LED жарықтандыру аспаптарын ғана пайдаланды. Көптеген шоулар LED-ді көбінесе циклорамаларды жарықтандыру үшін, немесе жоғары, бүйір немесе артқы жарық ретінде, олардың аз шашырау қашықтығына байланысты қолданады. Сонымен қатар, оларды көрермендерді жарықпен шағылыстыру үшін де пайдалануға болады (жарықтар төмен бұрыштан көрермендерге тікелей бағытталған).

Шұғыл жарықтар

Шұғыл жарық – сахнада жарық шоғын жасау үшін театрда қолданылатын кез келген жарық құралы. Шұғыл жарықтардың көптеген түрлері бар, олар үш негізгі санатқа бөлінеді: Френель фонарьлары немесе Френельдер (АҚШ) – жұмсақ жиекті жарық дақын немесе шоғын беретін шағын құрылғылар. Олардың аты алдыңғы жағында орналасқан ерекше қырлы Френель линзасынан шыққан. Профильді жарықтар (Ұлыбритания) немесе эллипсоидты шағылыстырғыш жарықтар (АҚШ) – дөңгелек линзаларды қамтитын және жарық сәулесін қалыптастыру үшін гоболар немесе иристерді енгізуге мүмкіндік беретін фокустық нүктесінде қақпасы бар ұзын құрылғылар. Олар көбінесе көпшілік санасында "прожекторлармен" байланысты қатты жиекті сәуле береді. Үлкен өлшемді нұсқаларын техниктер орындаушылардың сахнадағы қозғалысын бақылап, жарықпен сүйемелдеу үшін "құбыла" ретінде пайдаланады. Ұлыбританияда қолданылатын "Профильді жарық" термині фокусталатын жарық құралын білдіреді, ол эллипсоидты шағылыстырғыш дизайнын қолдануы мүмкін, ал қолданбауы да мүмкін. Бұл дизайн Ұлыбританияда 1970 жылға дейін кеңінен таралған емес еді, және көптеген британдық және еуропалық өндірушілер әлі де осы дизайнды қабылдамай, екі PC линза дизайнын артық көреді. Pebble Convex фонарьлары (немесе "PC") Френель фонарьларына ұқсас, бірақ жазық жағында тас тәрізді текстурасы бар плано-конвекс линзаны қолданады, бұл негізгі сәуледен тыс жарық "шашырауын" азайтады. Олар Солтүстік Америкаға қарағанда Еуропада көбірек қолданылады.

Френель фонари

Френель фонарлары (Ұлыбритания) немесе жай ғана Френель (АҚШ) сахнаның белгілі бір бөлігін жарықпен жуу үшін Френель линзасын қолданады. Линза француз физигі Огюстен Жан Френельдің құрметіне аталған, сондықтан "s" әрпі айтылмайды. Бұл линза басқа шамдардағыдай "толық" немесе "тегіс" емес, "сатылы" көрініске ие. Нәтижесінде жарық сәулесі кең және жиектері жұмсақ болып, жұмсақ көлеңкелер жасайды және көбінесе артқы жарық, жоғарғы жарық және бүйір жарық ретінде қолданылады. Жарықтың таралуын бақылаудың тағы бір тәсілі – жарықтың шығуын шектейтін "тұмсық" (кейде "жоғарғы шапқыш" деп те аталады) немесе "қора есігін" пайдалану. Оның жақтаулары ERS шамдарындағы жалюзи сияқты жұмыс істейді (суретте көрсетілген). Бұл тәсілдер жарық шығаруды шектейді және артық жарықтың көрермендердің көзіне немесе қажет емес жерлерге түсуін болдырмайды. Френель шамдарында сфералық шағылыстырғыш қолданылады, шам оның фокус нүктесінде орналасқан. Шам мен шағылыстырғыш корпустың ішінде бекітілген бір бөлік ретінде қалады және жарықты шоғырландыру үшін алға және артқа жылжытылады. Бұл шамның төменгі немесе бүйіріндегі жылғыш арқылы немесе бұрандалы механизм арқылы іске асырылады. Өте тар фокуста шамдардың тиімділігі ең төмен болады, себебі корпустан жарық аз шығады. Сондықтан Френель шамдары шағын аумақтарға тар фокус беруге қолайлы емес. Олар көбінесе сахнадан орташа қашықтықта кеңістікті жарықтандыру үшін қолданылады. 1999 жылы ETC компаниясы жаңа жарық құралын – Source Four PARNel енгізді, ол PAR шамдарының және Френель шамдарының дизайнын біріктірді. Бұл құрылғы әмбебап, су тасқынына немесе жұмсақ жарыққа мүмкіндік береді. ERS шамдарының негізгі бөліктері: ішкі бөлшектері орналасқан корпус, корпустың артқы жағында орналасқан эллипсоидты шағылыстырғыш (қиық конустық эллипс), шамның иілгішін эллипсоидтың артқы фокус нүктесінде орналастыруға арналған шам, екі жазық-дөңгелек линза (бір-біріне қарап тұрған екі жазық-дөңгелек линза) және алдыңғы жағында түсті фильтрді ұстауға арналған фильтр ұстағыш. Шамнан шыққан жарық эллипсоидты шағылыстырғышпен тиімді жиналады және қақпа, жалюзи және линзалар жүйесі арқылы жіберіледі. ERS шамдары бір корпусқа көптеген әртүрлі линза түтікшелерін орнатуға мүмкіндік береді. Бұл оларды әмбебап етеді, себебі бір орын әртүрлі деңгейдегі линзаларды көп шам сатып алмай-ақ сатып ала алады. Көптеген өндірушілер сәуле бұрышын өзгертуге мүмкіндік беретін зум линзаларын да шығарады. Кейбір зум диапазондарының оптикалық сапасы нашар, сондықтан оларды өткір фокуста пайдалану қиын.

Өріс бұрышы

Құралдың шағылысу бұрышы – жарық сәулесінің интенсивтілігі сәуленің орталық бөлігінің интенсивтілігінің 10% құрайтын бұрышы. Көптеген өндірушілер енді құралдың таралуын көрсету үшін шағылысу бұрышын пайдаланады. Дегенмен, ескі құралдар құралдың линзасының ені x фокустық қашықтығы арқылы сипатталады. Мысалы, 6x9 эллипсоидты құрал 6 дюймдік линзаға және 9 дюймдік фокустық қашықтыққа ие болады (шамамен 37° сәуле бұрышын құрайды). Бұл номенклатура қолданылу себебі, дәстүрлі түрде үлкен линза жарық шығарудың артуын білдіретін. Қазір бұл міндетті түрде дұрыс емес, сондықтан көптеген өндірушілер құралдарын сәуле бұрышы және жарық шығару арқылы анықтайды. Шағылысу бұрышы тарылғанда, құралды сахнадан алыстатып, жақын орналасқан үлкен құрал сияқты бірдей өлшемдегі сәуле жасауға болады, немесе кішірек сәуле жасау үшін бірдей қашықтықтан қолдануға болады.

Жарық проекторы

Жарық проекторы - өте аз сәуле таралатын линзасыз құрал. Ол екі шағылыстырғышты пайдаланады. Бірінші шағылыстырғыш - параболалық, ал екінші шағылыстырғыш - шар тәрізді. Параболалық шағылыстырғыш жарықты дерлік параллель сәулелерге бағыттайды, ал шар тәрізді шағылыстырғыш шамның алдына орналастырылады, ол шамнан жарықты параболалық шағылыстырғышқа қайтарады, бұл жарық шашырауын азайтады. Соның нәтижесінде, басқару немесе өзгерту қиын болатын күшті жарық шоғы пайда болады. Жарық проекторы енді бұрынғысынша кең қолданылмайды, себебі жаңа жабдықтар мен PAR шамдары осы эффектіні жасаудың оңай жолдарын ұсынды.

Байқау нүктесі

Followspot (сондай-ақ, spotlight, trackspot, lime (Ұлыбритания) немесе dome) – оператор немесе DMX басқару арқылы қойылым кезінде назар аудару немесе қосымша жарық беру үшін жылжытылатын, әдетте сахнада қозғалатын белгілі бір орындаушыны бақылап отыратын жарықтандыру құралы. Followspot-тар көбінесе мюзиклдер мен операларда қойылымның жұлдыздарын көрсету үшін қолданылады, бірақ драмаларда да қолданылуы мүмкін. Олар спорт ареналарында, сондай-ақ көптеген басқа да салаларда қолданылады. Бұл жарықтандыру құралдары түрлі өлшемде болады, жарық көздері аз қуатты шамдардан бастап өте қуатты ксенон доғалы шамдарға дейін жетеді. Көміртекті доғалы шамдар 1990 жылға дейін кеңінен қолданылды, олар жарық көзі ретінде көміртекті таяқшалар арасындағы доғаны пайдаланған. Мұндай followspot-тар көміртекті доғадан шығатын зиянды газдар үшін үлкен көлемді желдету жүйесін қамтитын арнайы орнатуды қажет етеді. Қазіргі кездегі ксенон шамдарының ішкі қысымы өте жоғары болғандықтан, олардың да қауіпсіздігіне қатысты мәселелер бар. Followspot-тар оператор басқаруымен әртүрлі оптикалық механизмдерге ие. Оларға шамды өшірмей жарықты тоқтатуға мүмкіндік беретін механикалық жапқыштар, сәуленің енін бақылау және шоғырландыру үшін линзалар, сондай-ақ түсті фильтрлер (көбінесе түстік жинақта) кіруі мүмкін.

Ақылды жарықтандыру

Жылжымалы жарықтар (немесе интеллектуалды құрылғылар) 1980-ші жылдардың басында концерттік индустрияда кеңінен қолданыла бастады. Цифрлық технология дамыған сайын, бұл құрылғылардың бағасы төмендеді және олар көптеген ірі театрлық қойылымдарда жиі пайдаланылады. Олардың негізгі ерекшелігі – жарық сәулесінің қозғалысын және сипаттамаларын қашықтан басқару мүмкіндігі. Бұл жарықты шағылыстыратын айнаны жылжыту арқылы немесе моторлы иықпен иілдіріп, бұрып тұратын құрылғының өзін жылжыту арқылы іске асырылады. Көбінесе олар жарықтың пішінін, текстурасын және түсін өзгертуге арналған, мысалы, гобо немесе дихроидты дөңгелектер сияқты қосымша басқару элементтерін де қамтиды. Барлық параметрлер қадамдық моторлармен басқарылады. Олар нақты бір қадамдарды санап, екі бағытта да өте дәл қозғала алады. Бұл құрылғыға жылдам және дәл қозғалуға мүмкіндік береді.