Кіріспе
Жапондық сағат (японша: 和時計) – дәстүрлі жапон уақытын көрсету үшін жасалған механикалық сағат. Бұл жүйеде күндізгі және түнгі уақыт әрқашан алты кезеңге бөлінеді, олардың ұзақтығы маусымға қарай өзгереді. Механикалық сағаттарды Жапонияға иезуит миссионерлері (16 ғасырда) немесе голланд саудагерлері (17 ғасырда) әкелген. Бұл сағаттар фонарь сағаттарының үлгісімен жасалған, көбінесе жез немесе темірден құйылған, және салыстырмалы түрде қарапайым эскапимент – жиек және жапырақ механизмін пайдаланған. Токугава Иэясу еуропалық өндірістің фонарь сағатына ие болған. Бұл дәуірдегі еуропалық сағаттарда маятник немесе серіппе қолданылмаған, сондықтан олар 1641 жылы басталган жапон тарихындағы оқшаулану кезеңінің басында жапон сағатшыларының қолжеткісінде болған технологиялардың қатарына кірген жоқ. Оқшаулану кезеңі жапон сағатшыларының батыстың сағат жасау саласындағы жаңалықтарсыз өздерінің жолын табуын қажет етті. Дегенмен, жапон сағатшылары еуропалық механикалық сағаттардың технологиясын дәстүрлі жапон уақытын өлшеу қажеттіліктеріне бейімдеуде үлкен шеберлік танытты.
A Japanese clock ([[Wiktionary:和時計) is a mechanical clock that has been made to tell traditional Japanese time, a system in which daytime and nighttime are always divided into six periods whose lengths consequently change with the season. Mechanical clocks were introduced into Japan by Jesuit missionaries (in the 16th century) or Dutch merchants (in the 17th century). These clocks were of the lantern clock design, typically made of brass or iron, and used the relatively primitive verge and foliot escapement. Tokugawa Ieyasu owned a lantern clock of European manufacture. Neither the pendulum nor the balance spring were in use among European clocks of the period, and as such they were not included among the technologies available to the Japanese clockmakers at the start of the isolationist period in Japanese history, which began in 1641. The isolationist period meant that Japanese clockmakers would have to find their own way without significant further inputs from Western developments in clockmaking. Nevertheless, the Japanese clockmakers showed considerable ingenuity in adapting the European mechanical clock technology to the needs of traditional Japanese timekeeping.
Тарих
Жапонияда біздің заманымыздың 7-ші ғасырының ортасынан бастап су сағаты түрінде сағаттар пайда болды. "Нихон Шоки" еңбегінде император Тенчидің 660 және 671 жылдары су сағатын (漏刻) жасағаны айтылады. Ұзақ өтпей, басқа миссионерлер мен елшіліктер де соңынан ерді, 1569 жылы Папаның елшілері Ода Нобунагаға, ал 1571 жылы Тоётоми Хидэёшиге механикалық сағаттарды сыйлады. Токугава Иэясуға 1606 жылы миссионер, ал 1611 жылы португал елшісі екі сағаттан сыйлады. Эдо дәуірінде (1603–1868) Жапонияда сағат жасаудың ерекше әдісін қалыптастыру үшін батыстың техникасы қолданылды. Жапон сағатшылары дәстүрлі жапон уақыт кестесіне сәйкес сағатты жасау үшін қос эскапмент құрылғысын ойлап тапты. Вадокей деп аталатын бұл сағаттар уақыттық сағат жүйесін (不定時法 – футей жихо) орындау үшін әртүрлі әдістермен жасалды. Сағаттардың теңселгіштерінде бірнеше бөлімдер болды, олар пайдаланушыға салыстырмалы түрде дәл жылдамдықты орнатуға мүмкіндік берді. Еуропада дөңгелек теңгерімді сағаттармен кеңінен алмастырылғанына қарамастан, теңселгішпен басқарылатын сағаттар Жапонияда уақыттық сағат жүйесіне бейімделу қабілетіне байланысты қолданылды. Тұрақты салмақ пен циферблатты реттеу жапон сағатшыларын 1780 жылдары (二挺天府時計) немесе "екі тіректі губернатор сағатын" жасауға итермеледі. Ничо темпу токейдегі салмақтар күндіз немесе түннің дұрыс уақытына автоматты түрде екі губернатор немесе теңгерім (天府) арқылы орнатылды. Жоғары сауаттылық деңгейі және кітаптарды беруге құштар қоғам осы еңбектің кең таралған оқырмандарына үлкен үлес қосты. Сағаттардың өндірісі мен күрделілігі Танака Хисасиге жасаған (万年時計) сағатымен ең жоғары деңгейге жетті. Бұл сағатта батыс сағаты, ай фазасының көрсеткіші, шығыс зодиакы, жапон уақыт сағаты, ежелгі жапондық 24 фазалық бөліну көрсеткіші және апта күнінің көрсеткіші бар алты беті болды. Сағаттың бір рет тартылуымен бір жыл бойы жұмыс істей алатыны айтылды. Осы өзгеріс вадокейдің құлдырауына және Жапонияда батыс үлгісіндегі сағат өнеркәсібінің пайда болуына әкелді.
Уақыт сағаттары
Еуропалық сағаттардың дизайнын жапондық дәстүрлі уақыт санау қажеттіліктеріне бейімдеу жапон сағатшылары үшін қиындық тудырды. Жапондық дәстүрлі уақыт санау жүйесі тең емес уақыт бірліктерін пайдалануды қажет етті: жергілікті күн шығысынан жергілікті күн батуға дейін алты күндізгі бірлік және күн батудан күн шығуына дейін алты түнгі бірлік. Осылайша, жапондық уақыт санау жыл мезгілдеріне байланысты өзгерді; жазда күндізгі сағаттар ұзақ, қыста қысқа болды, ал түнінде керісінше. Еуропалық механикалық сағаттар, керісінше, жыл мезгілдеріне қарай өзгермейтін, тең сағаттарды көрсетуге бағытталған. Көптеген жапондық сағаттар салмақтармен жұмыс істеді. Алайда, жапондықтар серіппелі сағаттарды да біліп, кейде жасады. Батыстық фонарь сағаттарының дизайнына ұқсас, салмақпен жұмыс істейтін сағаттар көбінесе салмақтың төмен түсуіне мүмкіндік беретін арнайы жасалған үстелдермен немесе сөрелермен ұсталды. Серіппелі жапондық сағаттар тасымалдауға ыңғайлы болу үшін жасалған; ең кішілері үлкен сағаттардың мөлшерінде болды және иелері оларды inrō қалталарында алып жүрді.
Сағаттың әртүрлі ұзақтығының проблемасы
1844 жылдан бастап жылдың әртүрлі кезеңдері үшін сағат ұзақтығын өзгерту мақсатында күнтізбе қайта қарастырылды. Жапон сағаттары уақыттың өзгеруін көрсету үшін әртүрлі механизмдерді пайдаланды. Ең ыңғайлысы – бағаналы сағат, онда уақыт сағат дискісінде емес, жолмен төмен түсетін салмаққа бекітілген индикаторда көрсетілді. Салмақ пен оған бекітілген индикатордың бойымен қозғалатын уақыт көрсеткіштері орналасқан. Бұл көрсеткіштерді күн мен түннің ұзақтығын көрсету үшін маусымдарға қарай реттеуге болады. Сағатты шарлатқанда, индикатор жолдың үстіне, тиісті белгіге қайта жылжытылды. Бұл конструкцияның артықшылығы – сағаттың өзінің жылдамдығынан тәуелсіздігі. Сағат дискісін пайдалану Жапонияға келген еуропалық технологияның бір бөлігі болды, және жапондық уақытты көрсету үшін түрлі тәсілдер қолданылды. Кейбіреулерінде 24 сағаттық дискінің шетімен жылжымалы сағаттар болды. Ал кейбіреулерінде маусымдарға қарай өзгертілетін бірнеше сағат дискісі болды. Жапондық уақытты көрсету үшін сағатшылар екі серпімді механизмді – біреуін баяу, екіншісін жылдам етіп қолданды. Күндізден түнге ауысқанда тиісті тежегіш автоматты түрде өзгертілді. Танака Хисасиге 1850 жылы жасаған «Сансыз жыл» сағаты осы механизмді пайдаланады. Масахиро Кикуно кейбір білезік сағаттарындағы уақыт көрсеткіші үшін жеке сағаттарға байланысты бірнеше иықтарды қолданады. Бұл иықтар әр сағаттың жеке сатып алушысының ендігіне сәйкес келетін ойығы бар бір ғана камераға жалғастырылған. Камераның бір жыл ішіндегі қозғалысы сағат дискісіндегі сағаттардың орнын өзгертеді. 1873 жылы Жапон үкіметі батыс үлгісіндегі уақыт есептеу жүйесін, соның ішінде маусымдарға қарай өзгермейтін тең сағаттарды және Григориан күнтізбесін қабылдады.