Кіріспе

Бес негізгі гистон ақуыздарының бірі. Гистон H2A – эукариотты жасушаларындағы хроматин құрылысына қатысатын бес маңызды гистон ақуызының бірі. Басқа гистон ақуыздары: H1, H2B, H3 және H4.

Өмірбаян

Гистон – ДНК-ны нуклеосомаларға жинақтайтын белок. Гистондар нуклеосоманың пішіні мен құрылымын сақтауға жауапты. Хроматин молекуласы 100 ДНК негіз жұбына кемінде бір ядролық гистоннан тұрады. Бүгінгі күнге дейін бес гистон туысы белгілі; бұл гистондар H1/H5, H2A, H2B, H3 және H4 деп аталады. H2A, H2B, H3 және H4 гистондарымен бірге негізгі гистон саналады. Негізгі ядроның қалыптасуы ең алдымен екі H2A молекуласының өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асады. "Гистон H2A" термині қасақана бұрыштап айтылмаған, тек бірнеше аминқышқылымен ғана өзгешеленетін, бір-біріне ұқсас ақуыздарды білдіреді. Канондық түрінен басқа, H2A.1, H2A.2, H2A.X және H2A.Z сияқты ерекше варианттар бар. H2A варианттарын "HistoneDB with Variants" дерекқоры арқылы зерттеуге болады.

Варианттардың құрамындағы өзгерістер дифференциацияланатын жасушаларда болады. Бұл нейрондардың дифференциациялану кезінде синтез және алмасу процесінде байқалды; H2A.1 гистонының құрамында өзгерістер анықталды. Нейрондық дифференциацияда тұрақты болып қалған жалғыз вариант – H2A.Z варианты болды.

Физикалық тұрғыдан алғанда, нуклеосома бетінің кішігірім өзгерістері гистонды H2A-дан ерекшелендіреді. Жақындағы зерттеулер H2AZ-дің Swr1, Swi2/Snf2 байланысты аденозин трифосфатазасы арқылы нуклеосомаға енгізілетінін көрсетті. Тағы бір анықталған H2A түрі – H2AX. Бұл варианттың С-терминалдық кеңейтімі ДНК жөндеу үшін пайдаланылады. Бұл варианттағы жөндеу әдісі гомологтық емес ұштарды біріктіру болып табылады. ДНК-ның тікелей зақымдануы тізбектік варианттардың өзгеруіне әкелуі мүмкін. Иондаушы сәулеленумен жүргізілген тәжірибелер H2AX-тың γ-фосфорилирленуін ДНК-ның екі жіпті үзілуімен байланыстырды. Әр ДНК-ның екі жіпті үзілуіне көп мөлшерде хроматин қатысады; ДНК зақымдануына жауап ретінде γH2AX пайда болады. Соңында, MacroH2A варианты H2A-ға ұқсас вариант; ол H2AFY генімен кодталады. Бұл вариант H2A-дан С-терминалдық құйрығындағы бүктемелі доменнің қосылуымен ерекшеленеді. MacroH2A әйелдердегі белсенді емес X хромосомасында экспрессияланады.

Құрылымы

H2A негізгі шар тәрізді доменнен, N-терминалды құйрықтан және C-терминалды құйрықтан тұрады. Екі құйрық та посттрансляциялық модификация орындары болып табылады. Қазірге дейін зерттеушілер құйрықтарда пайда болатын екіншілік құрылымдарды анықтаған жоқ. H2A «гистон бүктемесі» деп аталатын белок бүктемесін пайдаланады. Гистон бүктемесі – екі тізбекше арқылы байланысқан үш спиральді негізгі домен. Бұл байланыс «қолдасу» құрайды. Ең маңыздысы, бұл H2B-мен димеризацияға мүмкіндік беретін спираль-бұрылыс-спираль мотиві деп аталады. Гистон бүктемесі H2A-ның құрылымдық деңгейінде сақталады; алайда, осы құрылымды кодтайтын генетикалық тізбек варианттар арасында өзгеше. МакроH2A вариантының құрылымы рентгендік кристаллография арқылы анықталды. Сақталған доменде ДНК байланыстыру құрылымы және пептидаза бүктемесі бар. Бұл сақталған доменнің функциясы әлі белгісіз. Зерттеулер бұл сақталған домен Xist ДНК-сы үшін бекіту орны ретінде немесе модификациялайтын фермент ретінде жұмыс істей алатынын көрсетеді.

ДНҚ зақымдануға жауап беру

Гистон H2A-ның сайтқа тән кең таралған орналасуы ДНК-ның қос тізбекті үзілуіне ДНК жөндеу ақуыздарын тартуға қатысады, содан кейін олар гомологты рекомбинация немесе гомологты емес ұштардың қосылуы арқылы қалпына келтірілуі мүмкін. ДНҚ зақымдануына жауап беру кезінде BRCA1/BARD1 гетеродимерімен H2A-ның кең таралған модификациясы гомологты рекомбинацияны ынталандырады, ал RNF168 ақуызымен H2A-ның модификациясы гомологты емес ұштардың қосылуын ынталандырады деп есептеледі. H2A-ның әртүрлі функциялары. Z, H2A және оның варианты арасындағы генетикалық айырмашылықтармен байланысты. H2A-да H1 факторымен байланысу арқылы нуклеосомаларға қарсылық пайда болады. Z. H2A. Z гені ашытқыдағы маңызды ген және ол Htz1 деп аталады. Салыстырмалы түрде, омыртқалы жануарларда екі H2A. Z гені бар. Бұл гендер, H2A. Z1 және H2A. Z2, H2A-дан үш аминқышқыл қалдығымен ерекшеленетін ақуыздарды кодтайды. Z. Бастапқыда зерттеушілер бұл гендердің артық екенін ойлады, бірақ H2A. Z1 мутанты жасалғанда, сүтқоректілердегі сынақтарда өлімге әкелді. Сондықтан H2A. Z1 – маңызды ген. Екінші жағынан, зерттеушілер H2A. Z2 вариантының функциясын анықтаған жоқ. Бұл ген сүтқоректілерде транскрипцияланады және бұл геннің экспрессиясы сүтқоректілер арасында сақталады. Бұл сақталу геннің функционалды екенін көрсетеді. H2A-ны зерттеу кезінде. Z өсімдік түрлерінде, ақуыз түрлер арасында аминқышқыл қалдықтары бойынша әртүрлі болады. Бұл айырмашылықтар жасуша циклын реттеудегі айырмашылықтарға әсер етеді. Бұл құбылыс тек өсімдіктерде ғана байқалды. Варианттардың ата-бабаларынан қалай ерекшеленгенін көрсету үшін филогенетикалық ағаштар құрылды. H2A вариантының дивергенциясы. Х, H2A-дан филогенетикалық ағашта бірнеше бастапқы нүктеде болды. Фосфорильдеу мотивін алу, H2A-ның көптеген бастапқы нүктелерінен пайда болған ата-бабалық H2A-дан шыққандығымен сәйкес келеді. Х. Соңында, H2A-ның болуы. Х және саңырауқұлақтарда H2A-ның болмауы зерттеушілерді H2A. Х гистон ақуызының түпкі ата-бабасы болды деген сенімге итермелейді.

H2A-ның өзгеруі

H2A модификациясы қазіргі таңда зерттелуде. Дегенмен, H2A-ның модификациялануы болады. H2A-да серин фосфорилирлеу орындары анықталды. H2A-да теронин O GlcNAc-та анықталды. H2A түрлерінің модификацияланған қалдықтары арасында үлкен айырмашылықтар бар. Мысалы, H2ABbd-де H2A-да кездесетін модификацияланған қалдықтар жоқ. Модификациядағы айырмашылықтар H2ABbd-нің H2A-мен салыстырғандағы қызметін өзгертеді. Бұрын айтылғандай, H2AX түрі ДНҚ-ны жөндеуде қатысатыны анықталды. Бұл қызмет H2AX C терминалының фосфорилирленуіне байланысты. H2AX фосфорилирленгеннен кейін, ДНҚ-ны жөндеуде қатыса алады. H2A.X түрі H2A-дан модификация арқылы ерекшеленеді. H2A.X-тің C терминалы H2A-ға қарағанда қосымша мотивке ие. Қосылған мотив – Ser Gln (Glu/Asp) (гидрофобты қалдық). Мотив серин қалдығында күшті фосфорилирленеді; егер осы фосфорилирлеу орын алса, бұл нұсқа γH2A.X болады. Фосфорилирлеу екі тізбекті ДНҚ үзілуіне байланысты жүреді. Гистон ақуыздарындағы модификация кейде олардың функциясын өзгертуі мүмкін. Әр түрлі H2A түрлері әртүрлі функциялар, генетикалық тізбектер және модификациялар үшін пайдаланылды.