Кіріспе

Жойылып кеткен темноспондильдер тұқымдасы

Zatracheidae (кейде қате жазылады Zatrachydidae немесе Zatrachysdidae) – Солтүстік Америка мен Еуропадан белгілі Карбонның соңғы және Пермнің алғашқы кезеңдеріне жататын темноспондильдер тұқымдасы. Затрахеидтер бас сүйегінің төртбұрышты сүйегінің бүйірлік (жанама) сүйектік өсінділерімен және мұрынның үлкен ашылуымен – ішкі фонтанель (кейде ішкі терезе) деп аталатын, үлкейтілген премаксиллалармен шектеліп тұратын ерекшеленеді. Бас сүйегі жалпақ, кішкентай орбиталары немесе көз ұялары артқа қарай орналасқан. Мұрын ашылуында жемтікті тілге жабысу үшін жабысқақ зат шығаратын без орналасқан болуы мүмкін. Егер осылай болса, бұл жануарлар өмірінің көп бөлігін құрлықта өткізгенін көрсетеді.

Зерттеу тарихы

Трамахеидтердің үш туысы бар: Acanthostomatops Kuhn, 1961; Dasyceps Huxley 1859; және Zatrachys Cope, 1878. Тек Dasyceps түбірі типтік түрінен өзге де бір түрмен өкілденген. Zatracheidae атауын алғаш рет Коуп (1882) енгізген. Әдебиеттерде осы атаудың көптеген вариациялары, мысалы "Zatrachydae" және "Zatrachydidae" қолданылған, сондай-ақ Acanthostomatops туысынан туындаған "Acanthostomidae" сияқты түрлендірілген атаулар да кездеседі.

Анатомия

Затрахеидтер кең және жазық бас сүйектерімен танылады, олардың үлкен преорбитальді аймағы бар, ол үлкен ішкі мұрындық қуысымен және сәйкес үлкен премаксиллалармен ерекшеленеді. Сандақта да үлкен аралық мұрындық қуысы табылады. Квадрат-жақ сүйегі кеңейген, ал Акантостоматопс және Затрахис түрлерінде жеке тікенді өскіндер байқалады. Квадрат-жақ сүйегі жоғарыдан қарағанда квадрат сүйекті жасырады. Дасицепс және Затрахис тек бас сүйектерінің қалдықтарынан ғана сенімді түрде белгілі.

Даму

Затрахеидтер – жас кезеңнен ересекке дейін метаморфозға ұшыраған деп есептелетін бірнеше темноспондиль топтарының бірі. Zatrachys және Acanthostomatops екеуі де онтогенетикалық қатардан белгілі, бірақ Acanthostomatops қатары толық және метаморфозды нақты бейнелейтін жалғыз қатар. Метаморфоз кезінде тікенектер пайда болды, ал затрахидидтер ересектерге өскен сайын, олардың бас сүйектеріндегі ойыстар мен жоғастар кеңейді, ал бас сүйектің артқы бөлігіндегі отик ойысы кеңейді. Бұл ойыстар тірі қосмекенділердегі құлақ пердесі қызметін атқаратын құлақ қабықшаларын ұстап тұрған болуы мүмкін. Шоаналар да метаморфоз кезінде үлкейді және олардың бейірленген пішінімен ерекшеленеді, бұл басқа темноспондильдердегі дөңгелек пішінден өзгеше. Затрахидидтердің де ауыз қуысының ортасында интервомериналық фонтанелла деп аталатын тесігі бар, ол метаморфоз кезінде үлкейеді. Бұл тесік тірі саламандралар мен бақаларда кездеседі және тілді жабысқақ ететін секрецияларды өндіретін жамбас аралық безбен байланысты. Ол затрахидидтерде де болған болуы мүмкін.