Кіріспе

Ократоксин А – түрлі Aspergillus және Penicillium түрлерінің өндіретін токсині – ең көп кездесетін азық-түліктерді ластайтын микотоксиндердің бірі. Ол су шайыған үйлердің және жылыту жүйелерінің де жиі кездесетін ластауышы болып табылады. Адамның зиянды затқа ұшырауы ластанған тағамдарды, әсіресе ластанған дәнді дақылдар мен шошқа еті өнімдерін, сондай-ақ кофе, шарап жүзімі мен кептірілген жүзімді тұтыну арқылы мүмкін. Токсин жануарлардың тіндері мен мүшелерінде, оның ішінде адамның қанында және ана сүтінде табылды. Ократоксин А, көптеген уытты заттар сияқты, түрлер мен жынысқа қарай айқын токсикологиялық айырмашылықтарға ие.

Карциногенділігі

Ократоксин А адам үшін канцерогенді болуы мүмкін (2B топ), және әлсіз мутагендік қасиеттері бар, мүмкін, ДНК-ның окисденуінен зақымдануды тудыру арқылы. Тәжірибелік жануарлардағы деректер ократоксин А-ның канцерогенді екенін көрсетеді. Оның канцерогендік қасиеттері тышқандар мен егешқұйрықтарға ауыз арқылы берілген кезде зерттелді. Тышқандардың екі жынысында да гепатоцеллюлярлық карциномалардың пайда болу жиілігі сәл артты. Еркек тышқандар мен егешқұйрықтарда бүйрек аденомалары мен карциномалары пайда болды (еркектердің 46%-ында және әйелдердің 5%-ында карциномалар). Адамдарда гистологиялық деректер өте шектеулі болғандықтан, ократоксин А мен бүйрек клеткалық карциномасы арасындағы байланыс анықталған жоқ. Дегенмен, Балқан эндемиялық нефропатиясымен ауыратын науқастарда, әсіресе жоғарғы несеп жолдарында өтпелі жасушалы (уротелиялық) несеп жолдарының қатерлі ісігінің таралуы жоғарылау байқалады. Ократоксин А-ның канцерогендік әрекетінің молекулалық механизмі туралы әдебиеттердегі қайшылықтарға байланысты пікірталас жүріп жатыр, алайда бұл микотоксин антиоксиданттық қорғанысты төмендетуде маңызды рөл атқарады деген пікір бар.

Нейротоксикалық әсері

Ократоксин А миға, әсіресе мишақшаға (Пуркинье клеткалары), арқа мидың ортаңғы бөлігіне және гиппокамп құрылымдарына жоғары бейімділік танытады. Гиппокампқа деген бейімділігі Альцгеймер ауруының пайда болуына қатысты болуы мүмкін, ал кеміргіштерге ұзақ мерзімдік мөлшерде беру гиппокамптың нейродегенерациясын тудырады. Ократоксин Паркинсон ауруының негізін құрайтын стриатальді допаминнің күрт азаюына себеп болады, бірақ зерттелген ми аймақтарының ешқайсысында жасушалардың өліміне әкелмеді. Чжэцзян университеті мен Киль университетінің ғалымдары ократоксиннің Альцгеймер және Паркинсон ауруларына ықпал етуі мүмкін екенін айтады. Дегенмен, олардың зерттеуі in vitro жағдайында жүргізілді және оның нәтижелерін адамдарға қолдану қиын болуы мүмкін. Дамып келе жатқан ми ократоксинге өте сезімтал, сондықтан жүктілік кезінде сақтану қажет.

Иммуносупрессия және иммунотоксикация

Ократоксин А жануарларда иммунодепрессия мен иммунотоксикация тудыруы мүмкін. Жануарлардағы токсиннің иммунодепрессанттық әрекеті антиденелердің жауабының төмендеуіне, иммундық мүшелердің (мысалы, тимус, селезен және лимфа түйіндерінің) мөлшерінің азаюына, иммундық жасушалардың саны мен функциясының өзгеруіне және цитокин өндірісінің өзгеруіне алып келуі мүмкін. Иммунотоксикация, әдетте, апоптоз бен некроз нәтижесінде болатын жасушалардың өлімінен және зардап шеккен иммундық жасушалардың протеин синтезінің тежелуіне байланысты жаңару жылдамдығының төмендеуінен туындайды. БЭН (Balkan endemic nephropathy) кезінде бүйрек биопсиясында жасушасыз интерстициалды фиброз, түтікшелік атрофия және проксимальды жинақы түтікшелерде кариомегалия байқалады. Көптеген сипаттамалық зерттеулер ократоксин А мен БЭН арасындағы байланысты көрсеткен, сондай-ақ оның географиялық таралуы мен уротелиялық несеп жолдарының ісіктерінің жоғары деңгейі мен өлім-жітім арасындағы байланысты анықтаған. Дегенмен, ократоксин А мен БЭН арасындағы байланысты нақты анықтау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ. Токсин осы нефропатияны тудыру үшін бейімді генотиптермен немесе басқа қоршаған ортаның зиянды факторларымен синергиялық әрекеттесуді қажет етуі мүмкін. Ократоксин бұл нефропатияның себебі емес, көптеген авторлар аристолохия қышқылына, яғни birthwort (Aristolochia clematitis) өсімдігінде кездесетін затқа көбірек бейім. Бірақ, көптеген ғылыми дәлелдердің жетіспеуі және/немесе қайта қарау қажет болғанымен, шошқаларда ократоксинге ұшырау мен нефропатияның пайда болуы және прогрессиясы арасында тікелей байланыс бар екені анықталды. Бұл шошқалардың нефропатиясы проксимальды түтікшелердің уыттылығының ерекше белгілерін көрсетеді: зәрді шоғырландыру қабілетінің жоғалтылуы, гликозурия және проксимальды түтікшелердің гистологиялық дегенерациясы. Басқа нефропатиялар, тіпті БЭН-нің «классикалық» анықтамасына сәйкес келмесе де, ократоксинмен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан, ингаляциялық әсерден кейін фокалды сегменттік гломерулосклероз да осыған ұқсас болуы мүмкін: зәрдегі ократоксин деңгейі қалыпты адамдардағы деңгейден шамамен 10 есе жоғары (шамамен 10 нг/мл немесе 10 ppb) болатын пациенттерде айқын протеинуриямен сипатталатын мұндай гломерулопатия сипатталған.

Тамақ өнімдерінің жануарлар өнеркәсібінің әсері

Ократоксинмен ластанған жем құс шаруашылығына ең көп экономикалық зиян келтіреді. Тауықтар, түйеқұстар және үйрек балалары бұл токсинге осал. Құстардағы ократоксикоздың клиникалық белгілері әдетте салмақ қосылудың баяулауы, жемді нашар сіңіру, жұмыртқа өндірісінің төмендеуі және жұмыртқа қабығының нашар сапасымен көрінеді. Шошқа шаруашылықтарында бүйрек ауруларына (нефропатияға) және мал өлексесін жоюға байланысты экономикалық шығындар да туындайды. Ірі қара малдың ағзасына токсикалық әсері байқалмайды, себебі олардың ішегінде OTA-ны ыдырататын қарапайымдылар бар. Дегенмен, сүтте ластану болуы мүмкін.

Тері арқылы әсер ету

Ократоксин А адам терісінен өтуі мүмкін. Ауыл шаруашылығы немесе тұрғын үй жағдайында тері арқылы байланыс денсаулыққа елеулі қауіп келтірмейді дегенмен, ократоксин А-ға терінің тиюіне жол бермеу керек.

Генетикалық резистенттілік

1975 жылы Вулф және авторлар тобы фенилкетонурияның тұқым қуалайтын ауру екенін және жоғары деңгейдегі фенилаланин өндіру арқылы ократоксин А улануынан қорғауға қабілетті екенін айтты. Ократоксин – фенилаланил тРНК синтетазасы катализдейтін реакцияда фенилаланинмен бәсекелес тежегіш, бұл ақуыз синтезін тоқтатып, фенилкетонуриямен ауыратын адамдарда артық болатын фенилаланин енгізу арқылы қайтаруға болады.