Кіріспе

Электролиттік детектор немесе сұйық барреттер – ерте радио қабылдағыштарында қолданылған детектордың (демодулятордың) бір түрі. Алғаш рет 1903 жылы канадалық радио зерттеушісі Реджинальд Фессенден қолданды, ол 1913 жылға дейін пайдаланылды, содан кейін оны кристалл детекторлары және Флеминг клапаны мен Аудион (триод) сияқты вакуумдық түтік детекторлары ығыстырды. Ол сол кездегі магниттік детектор және когерер сияқты басқа детекторлармен салыстырғанда өте сезімтал және сенімді деп есептелді. Бұл AM (дыбыс) сигналдарын қабылдай алатын алғашқы түзетуші детекторлардың бірі болды. 1906 жылғы 24 желтоқсанда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемелеріндегі Фессенденнің электролиттік детекторларымен жабдықталған радио қабылдағыштары Фессенденнің Массачусетс штатындағы Брант-Рок радиостанциясынан Рождество музыкасынан тұратын алғашқы AM радио хабарын қабылдады.

Тарих

Фессенден, кез келген басқа адамнан гөрі, 1900 жыл шамасында амплитудалық модуляция (AM) радио хабарларын таратуды дамытуға жауапты. AM таратушыларын жасау кезінде, ол қазіргі радио қабылдағыштарда қолданылатын радио толқын детекторларының AM сигналдарын қабылдауға қолайсыз екенін түсінді. Сол кездегі радио таратушылар радиотелеграфия арқылы ақпаратты жіберді; таратушы оператор телеграф кілті деп аталатын қосқыш арқылы қосылып, өшіріліп, Морзе кодын қолдана отырып мәтіндік деректерді жіберу үшін радио толқындарының импульстарын жасады. Сондықтан қабылдағыштар радиосигналдан дыбыс сигналын бөліп алудың қажеті болмады, тек радио жиілігінің болуын немесе болмауын анықтап, құлаққаптарда Морзе кодын білдіретін «дыбыстарды» шығарды. Бұл жұмысты атқаратын құрылғы «детектор» деп аталды. Сол кездегі қабылдағыштарда қолданылатын когерер деп аталатын детектор, радио толқындары болғанда ғана ток өткізетін қосқыш ретінде жұмыс істеді, сондықтан амплитудалық модуляцияланған радио толқынынан дыбыс сигналын демодуляциялау немесе бөліп алу мүмкіндігі болмады. AM сигналынан дыбыс толқынының пішінін алудың ең оңай жолы – оны түзету: толқынның бір жағындағы тербелістерді жойып, айнымалы токты өзгермелі тұрақты токқа айналдыру. Дыбыс толқынының амплитудасындағы өзгерістер ток күшінің өзгеруіне себеп болады, сондықтан оларды құлаққап арқылы дыбысқа айналдыруға болады. Мұны істеу үшін туралаушы қажет – электр тогын тек бір бағытта өткізетін және кері бағытта токты тоқтататын электр компоненті. Сол кезде қышқылдар сияқты электролиттердің ерітінділері арқылы ток өткізудің осы бір жақты өткізгіштік қасиеті бар екені белгілі болды. 1902 жылы Фессенден AM сигналын түзетуге арналған «барреттер» детекторын жасады, бірақ ол өте сезімтал болмады. Барреттерде Вулластон сымы деп аталатын платина сымы қолданылды, ол күміс қабығындағы платина ядросы ретінде жасалды және оны қышқылмен жою қажет болды. Вулластон сымын жою процесінде Фессенден оны қышқылға тым ұзақ салып қойды, сымның көп бөлігін жеп тастады, нәтижесінде тек ұшы ғана ерітіндімен байланыста қалды; ол бұл сымның жақын жердегі радиосигналдарға жақсы жауап беретінін және жаңа детектор ретінде қолданылатынын байқады. Бұл оқиға сол кезде дау тудырды, бұл жаңалықты ашуға Майкл И. Пупин, В. Шломильх, Хьюго Гернсбек және басқалар да лайық деп есептелді. Алайда, Фессенден бұл құрылғыны алғаш рет практикалық қолдануға енгізгені анық.

Сипаттама

Бұл детектордың жұмысы платиналық сымның диаметрі бірнеше жүз мыңнан аспайтын дюйм болатын ұшының ғана электролит ерітіндісіне батырылуына және осылайша құрылған жасушаға кішкентай тұрақты ток кернеуі қолданылуына негізделген. Платина басқа металдардың қышқылда тым тез еріп кетуіне байланысты қолданылады. Қолданылған кернеу тогы электролиз арқылы ерітіндіні ұсақ газ көпіршіктеріне айналдырады, олар металл нүктесіне жабысып, металл ұшын ерітіндіден оқшаулап, кернеу тогын азайтады. Келіп түсетін радиожиілік ток нүкте арқылы, нүктенің кернеуін теріс жаққа қарай ағып өтеді. Бұл газды қайта біріктіріп, сұйықтықпен байланысқан нүктенің әсерін күшейтеді. Радиожиілік ток нүктенің кернеуін оң жаққа қарай ағып өткенде, нүктенің газбен бөгелуінен туындайтын кедергі күшейеді. Анықтау осы асимметриялық ағынның нәтижесі болып табылады. Іс жүзінде, детектор, құлаққаптар және потенциометрлі батареядан тұратын тізбек құрастырылады. Сым оң полюске қосылады, ал демодуляциялауға арналған сигнал тікелей оған қолданылады; күкірт немесе азот қышқылымен толтырылған шағын (шамамен 5 мл) платиналық стақан құлаққап тізбегін толықтырады және сигнал тізбегін аяқтау үшін жерге қосылады. Жасушаны реттеу үшін сым электродының ұшы электролитке батырылады және құлаққаптарда сыңғырлаған дыбыс естілгенше потенциометр реттеледі. Содан кейін потенциометрді шу тоқтағанша ток азайту үшін жылжытады, осы кезде детектор ең сезімтал күйге жетеді. Атмосфералық күшті шудың құрылғының сезімталдығын жоятыны анықталды, сондықтан әрбір күшті статикалық кедергіден кейін құрылғыны қайта калибрлеу қажет болды.

Жабық нүкте детекторы

Электролиттік детектордың тағы бір түрі – айтарлықтай қиын жағдайға төтеп бере алатын жабық ұшты электролиттік детектор, «Радиосон» детекторы деген коммерциялық атаумен белгілі болды; оның ұясы шыны қаптамаға мөрленген. Жұмыс принципі жалаңаш ұшты электролиттік детектордағыдай болды, ерекшелігі – қышқыл мөрленгендіктен, төгіліп немесе буланып кетпейтін.