Кәсіби спорт лигаларының ұйымдастырылуы

Кіріспе

Кәсіби спорт лигаларын ұйымдастыру

Кәсіби спорт лигалары көптеген түрде ұйымдастырылады. Екі ең маңызды түрі бар: бірі – Еуропада қалыптасқан, лигалар мен дивизиондардың иерархиясындағы қатысуды анықтау үшін жоғарылау және төмендеу жүйесін қолданатын сатылы құрылыммен ерекшеленеді; екіншісі – Солтүстік Америкада пайда болған, франшизаларды, жабық тіркемелерді және екінші деңгейдегі лигаларды пайдаланумен сипатталатын модель. Екі жүйе де әлемдік масштабта қолданылып келеді, бірақ олардың бастау алған аймақтарында ең көп таралған.

Этимология

Лига термині әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі мағыналарға ие, және оны әртүрлі түсініктер үшін пайдалану салыстыруды қиын етуі мүмкін. Әдетте, лига дегеніміз – маусым бойы бір-бірімен жарысатын командалардың тобы. Ол сондай-ақ, Американың Бас лигасы (Major League Baseball) немесе Англияның Футбол лигасы сияқты лиганы басқаратын басқарушы органның атауын білдіру үшін де қолданылады. Еуропалық футбол клубтары көбінесе маусым ішінде әртүрлі жарыстарға қатысатындықтан, тұрақты маусымдағы өз алаңындағы және қарсыласының алаңындағы ойындарды «лигалық ойындар» деп, ал қалғандарын «лигадан тыс» немесе «кубок ойындары» деп атайды, тіпті жеке жарыстарды бір басқарушы орган ұйымдастырғанның өзінде де. Сонымен қатар, регби одағынан ерекшеленетін «регби лигасы» деп аталатын регби футболының бір түрі бар.

Солтүстік Америка лигаларының құрылымы (франчайзинг және кіші лигалар жүйесі)

Солтүстік Америкадағы кәсіби спорт лигалары франшиза деп аталатын белгілі бір командаларды қамтиды, олардың әрқайсысы бір команданы құрайды. Франшизалар аумақтық құқықтарға ие, әдетте ірі қалаларды қамтитын аумақтарда, сондықтан олардың жергілікті бәсекелестері жоқ. Жаңа командалар қазіргі мүшелердің дауысымен ғана бәсекеге қатыса алады, әдетте жаңа орынға үміткерлер ұсыныс жасайды. «Франшиза жүйесі» 1876 жылы бейсболда Ұлттық лига құрылғанда енгізілді және кейіннен Солтүстік Американың басқа лигалары қабылдады. Лигадан бөлек корпоративтік ұйымдар болғанымен, командалар лиганың басшылығымен ғана жұмыс істейді. Солтүстік Америка командалары сыртқы қарсыластармен бәсекелестік ойындар оynamайды. Лигалар жабық мүшелік жүйесінде жұмыс істейді және жоғарылау мен төмендеу жоқ. Бұл лигада командалардың жыл сайын қалуын қамтамасыз ететін ұйымдастыру тәсілі. Кейде лига жаңа команданы қабылдау арқылы өсуді шешеді. Солтүстік Американың төрт ірі лигасындағы командалардың көпшілігі жоспарланған кеңейту немесе бәсекелес лиганың бірігуі арқылы құрылды. Мысалы, Ұлттық хоккей лигасының (Монреаль Канадиендері) бір командасы ғана НХЛ құрамына кірмес бұрын болған. Қалған командалар кеңейту командалары ретінде немесе 1979 жылы НХЛ-мен біріккен Әлемдік хоккей қауымдастығының негізін қалаушы мүшелері ретінде құрылды. Америка және Канада спорт лигаларында әдетте «плей-офф» жүйесі бар, онда маусымдағы ең үздік командалар турнирде бәсекелеседі, жеңімпаз сол маусымдағы лига чемпионы атанады. Бұл АҚШ және Канада спорттарындағы ұзақ сапарларға байланысты, сапарды қысқарту үшін лигалар әдетте географиялық дивизияларға бөлінеді және бір дивизиядағы қарсыластарға қарсы көбірек матчтар ойнайтын теңгерімсіз кестеге ие. Осыған байланысты барлық командалар бірдей қарсыластармен кездеспейді, ал кейбір командалар тұрақты маусымда мүлдем кездеспеуі мүмкін. Бұл бірдей көрсеткіштерге ие, бірақ әртүрлі қарсыластармен әртүрлі санда кездескен командалардың болуына әкеледі, команданың көрсеткіштері лигадағы үстемдіктің толық емес өлшемі болады. МЛС техникалық тұрғыдан франшизалар қауымдастығы емес, бір бизнес ұйымы, бірақ әр команданың меншік иесі бар, команда иелері лиганың акционерлері болып табылады. Ойыншылармен лига келісімшарт жасайды, жеке командалар емес. Солтүстік Американың төрт ірі спорт лигасындағы командалардан айырмашылығы, МЛС командалары басқа елдердің командаларымен маңызды ойындар ойнайды. МЛС маусымы CONCACAF Чемпиондар кубогына іріктеу ретінде қызмет етеді, онда Американың солтүстік жартысынан, Кариб теңізінен командалар қатысады. 2023 жылдан бастап барлық МЛС командалары Лигалар кубогында ойнайды, бұл жарысқа Мексиканың жоғары лигасы Лига МХ-ның барлық командалары қатысады, бұл Чемпиондар кубогына қосымша іріктеу болып табылады. Сонымен қатар, МЛС өзінің спорт түрін басқаратын халықаралық ұйым белгілеген ойын ережелерін қолданады. МЛС 2004 жылға дейін FIFA ережелерін қабылдағанға дейін өзінің ойын ережелерін ұстанды. АҚШ футбол және Канада футбол қауымдастығының қолдауымен АҚШ және Канадада МЛС маусымында төменгі лигалардан командалар қатысатын жеке нокаут кубогы жарыстары болды. АҚШ-та Ашық кубок лиганың құрылуынан бастап МЛС-ке қатысты, 2012 жылғы кубоктан бастап барлық американдық МЛС командалары қатысты. Алайда, 2023 жылғы маусымнан кейін МЛС енді МЛС бірінші командаларын АҚШ Ашық кубогына жібермейтінін және оның орнына МЛС Next Pro лигасынан командаларды жіберуді таңдағанын мәлімдеді. Канаданың МЛС командалары бұрынғыдай Канада чемпионатында бәсекелесуді жалғастырады. Алайда, МЛС лигасының құрылымы Солтүстік Америка моделіне сәйкес келеді, бір ғана премьер-лига және жоғарылау немесе төмендеу жоқ. 2018 жылы АҚШ-та кәсіби регби одағы жарысын бастаудың екінші әрекеті ретінде ойнауға бастаған МЛР регбиінің бизнес құрылымы МЛС-ке ұқсас. Бұл бір бизнес ұйымы, әр команданың меншік иесі оператор лиганың акционері болып табылады, ал барлық ойыншылар келісімшарттары лигаға тиесілі. МЛР МЛС-ке ұқсас, МЛР өзінің спорттық халықаралық басқарушы органы белгілеген ойын ережелерін қолданады. Алайда, МЛР командалары басқа лигалар командаларымен бәсекелестік матчтар оynamайды, ал қазіргі уақытта АҚШ регбиінде футболдың АҚШ Ашық кубогына ұқсас кубок жарысы жоқ. МЛР лигасының құрылымы да Солтүстік Америка моделіне сәйкес келеді, бір ғана премьер-лига және жоғарылау немесе төмендеу жоқ. Солтүстік Америкада сирек кездесетін бизнес модельдердің бірі – таза жеке ұйым лигасы, мысалы, XFL-дің екі нұсқасы, онда жеке меншік иелері немесе инвесторлар жоқ, барлық командалар лигаға орталықтандырылған түрде тиесілі және басқарылады. Көптеген жаңа лигалар командаларға инвесторларды тартқанға дейін (мысалы, Premier Hockey Federation) немесе инвесторлар табылмаған жағдайда таза жеке ұйым моделінде жұмыс істеуге мәжбүр болады (мысалы, Stars Football League). Көптеген Солтүстік Америка жүйелерінде екінші немесе кіші лига бар, бірақ командалардың арасында жоғарылау және төмендеу жоқ. Көбінесе кіші лига командасы ішінара немесе толығымен ірі лига командасына тиесілі болады немесе оған байланысты болады және ойыншыларды дамыту үшін пайдаланылады. Мысалы, Бейсболдың Бас лигасы Кіші лига бейсболын басқарады. Кіші клубтар өрістегі жетістік немесе сәтсіздік арқылы иерархияда жоғары немесе төмендемейді. Кәсіби хоккейдің жүйесі бейсболға ұқсас (бірақ одан аз деңгейде), ал Ұлттық баскетбол қауымдастығы бір ғана NBA G Лигасын басқарады. 2023 жылдың қаңтарына қарай Ұлттық футбол лигасы кіші лига жүйесіне ие емес, бірақ ол 1930-шы, 1940-шы, 1960-шы, 1990-шы жылдары және 2000-шы жылдардың басында кіші лигалармен жұмыс істеді немесе олармен байланысты болды және 2000-шы жылдардың соңында оларға инвестициялады. Футболда бірнеше кіші лига бар. Біріккен футбол лигасы екі лиганы басқарады: екінші деңгейдегі USL Чемпионаты және үшінші деңгейдегі USL Лига Бір. Бас лига футбол МЛС Next Pro үшінші деңгейлі лигасын басқарады, ол негізінен МЛС командаларының резервтік командаларынан тұрады. Тағы бір үшінші деңгейлі лига – Ұлттық тәуелсіз футбол қауымдастығы толығымен тәуелсіз. Олардың ешқайсысы жоғарылау/төмендеу жүйесіне ие емес, бірақ көптеген командалар шақыру немесе таңдау арқылы деңгейлер арасында көшті. Мүдделердің қақтығысын болдырмау үшін Солтүстік Америка спорт лигаларының көпшілігі жеке меншік иелеріне бір уақытта бір франшизадан астамға ие болуға рұқсат етпейді. Мұндай лигалардың көпшілігі де франшизалар арасындағы теңдікті сақтау үшін кіріс бөлісімін және еңбекақы төлеу шегін қолданады.

Professional sports leagues in North America comprise a stipulated number of teams, known as franchises, which field one team each. The franchises have territorial rights, usually exclusive territories large enough to cover major metropolitan areas, so that they have no local rivals. New teams may enter the competition only by a vote of current members; typically, a new place is put up for bid by would be owners. The "franchise system" was introduced in baseball with the formation of the National League in 1876 and later adopted by the other North American leagues. Although member teams are corporate entities separate from their leagues, they operate only under league auspices. North American teams do not play competitive games against outside opponents. The leagues operate in a closed membership system and do not have promotion and relegation. It is organized in a way that assures the teams' continued existence in the league from year to year. On occasion a league may decide to grow by admitting a new expansion team into the league. Most of the teams in the four major North American leagues were created as part of a planned league expansion or through the merger of a rival league. Only one team in the National Hockey League (the Montreal Canadiens), for example, existed before becoming part of the NHL. The rest of the teams were created ex novo as expansion teams or as charter members of the World Hockey Association, which merged with the NHL in 1979. American and Canadian sports leagues typically have a "playoff" system where the best teams in a given season compete in a tournament, with the winner being crowned champion of the league for that season. These have their roots in the long travel distances common in US and Canadian sports; to cut down on travel, leagues are typically divided into geographic divisions and feature unbalanced schedules with teams playing more matches against opponents in the same division. Due to this, not all teams face the same opponents, and some teams may not meet during a regular season at all. This results in teams with identical records that have faced different opponents differing numbers of times, making team records alone an imperfect measure of league supremacy. Major League Soccer is technically not an association of franchises but a single business entity, though each team has an owner operator; the team owners are actually shareholders in the league. The league, not the individual teams, contracts with the players. Unlike teams in the four traditional major North American sports leagues, MLS teams play meaningful games against teams from other nations. The MLS season serves as a qualifier for the CONCACAF Champions Cup, featuring teams from throughout the northern half of the Americas, including the Caribbean. Starting in 2023, all MLS teams play in the Leagues Cup, a competition also involving all sides in Mexico's top flight of Liga MX that serves as an additional qualifier for the Champions Cup. Also, MLS uses playing rules set by the international governing body of its sport. MLS followed its own playing rules until 2004, when it adopted FIFA rules. Under the auspices of US Soccer and the Canadian Soccer Association, respectively, the U. S. and Canada have had separate knockout cup competitions during the MLS season that include teams from lower leagues. In the U. S., the U. S. Open Cup has had MLS participation from the league's inception; since the 2012 cup, each competition has featured all American based MLS sides. However, after the 2023 season the MLS announced it would no longer send MLS first teams to the US Open Cup opting to send sides from its developmental league MLS Next Pro instead. Canada's MLS teams will continue to compete in the Canadian Championship as before. However, the league structure of MLS follows the North American model, with a single premier league and no promotion or relegation. Major League Rugby, which began play in 2018 as the second attempt to launch a professional rugby union competition in the U. S., has a business structure identical to that of MLS. It is a single business entity, with each team owner operator being a league shareholder, and all player contracts are held by the league. Also similar to MLS, MLR uses playing rules set by its sport's international governing body. However, MLR teams do not play competitive matches against teams from other leagues, and there is currently no cup competition in U. S. rugby similar to soccer's U. S. Open Cup. The MLR league structure also follows the North American model of one premier league without promotion and relegation. A more rarely seen business model in North America is the pure single entity league, typified by the two incarnations of the XFL, where there are no individual owners or investors, with all teams centrally owned and operated by the league. Many upstart leagues begin their existence as pure single entity leagues before they secure investors for teams (such as the Premier Hockey Federation) or are forced to operate in the pure single entity model when investors fail to materialize (such as the Stars Football League). Many North American systems have a secondary or minor league but without promotion and relegation of teams between them. Often a minor league team is partly or wholly owned by a major league team, or affiliated with one, and utilized for player development. For example, Major League Baseball operates Minor League Baseball. The minor clubs do not move up or down in the hierarchy by on field success or failure. Professional ice hockey has a system somewhat similar to baseball's (without as many levels), while the National Basketball Association operates a single NBA G League. The National Football League does not have a minor league system as of 2023 but it has operated or affiliated with minor leagues in the 1930s, 1940s, 1960s, 1990s, and the early 2000s and invested in one in the late 2000s. Men's soccer has multiple minor leagues. The United Soccer League operates two of these, the second level USL Championship and the third level USL League One. Major League Soccer operates the third level MLS Next Pro, consisting primarily of reserve sides of MLS teams. Another third level league, the National Independent Soccer Association, is totally independent. None have a promotion/relegation system, although many teams have moved between levels, either by invitation or by choice. To prevent conflicts of interest, most North American sports leagues that operate on the franchise system do not allow individual owners to hold an interest in more than one franchise at once. Most such leagues also use revenue sharing and a salary cap in an effort to maintain a level of parity between franchises.

Еуропа лигаларының құрылымы (өнерге көтерілу және төмендеу жүйесі)

Футбол в Англии развил систему, существенно отличающуюся от системы в Северной Америке, и она была принята для футбола в большинстве других европейских стран, а также для многих других видов спорта, основанных в Европе и практикуемых по всему миру. Особенности этой системы:

Существование избранного руководящего органа, к которому принадлежат клубы на всех уровнях спорта. Продвижение успешно выступающих команд в лиги или дивизионы более высокого уровня и понижение команд, показывающих плохие результаты, в лиги или дивизионы более низкого уровня. Матчи проводятся как внутри, так и вне лиг. Европейские футбольные клубы являются членами как лиги, так и руководящего органа. В Англии все соревновательные футбольные клубы являются членами Футбольной ассоциации, а 20 лучших команд также являются членами Премьер-лиги, отдельной организации. 72 команды в трех уровнях ниже Премьер-лиги являются членами еще одного органа, Английской футбольной лиги. ФА управляет национальной футбольной командой и турнирами с участием команд из разных лиг (за исключением Кубка Английской футбольной лиги, которым управляет Английская футбольная лига и который открыт для своих команд и команд Премьер-лиги). Вместе с ФИФА и руководящими органами других стран она также устанавливает правила игры и правила, в соответствии с которыми команды могут продавать контракты игроков другим клубам. Правила или Законы игры определяются Международным советом футбольных ассоциаций. Премьер-лига ведет переговоры о телевизионных контрактах на свои матчи. Однако, хотя национальная лига является доминирующим соревнованием, в котором клуб может участвовать, существует множество матчей вне лиги, в которых клуб может сыграть в течение года. В европейском футболе проводятся национальные кубковые соревнования, которые представляют собой турниры на выбывание по системе плей-офф, проводятся каждый год, и во всех клубах лиги участвуют. Кроме того, лучшие команды предыдущего года могут участвовать в общеевропейских турнирах, таких как Лига чемпионов УЕФА, проводимая Союзом европейских футбольных ассоциаций. Команда Премьер-лиги может сыграть матч лиги на одной неделе, матч Кубка Англии против команды из лиги более низкого уровня на следующей неделе, затем матч Кубка Английской футбольной лиги против команды из Английской футбольной лиги, а затем четвертый матч может быть против команды из Европы в Лиге чемпионов. Система повышения и понижения обычно используется для определения членства в лигах. Чаще всего определенное количество команд, занявших последние места в лиге или дивизионе, автоматически выбывают или понижаются в дивизион более низкого уровня на следующий сезон. Их заменяют команды, которые повышаются из этого более низкого дивизиона либо по итогам лучших результатов, либо по итогам победы в плей-офф. В Англии в сезоне 2010–2011 годов команды «Бирмингем Сити», «Блэкпул» и «Вест Хэм Юнайтед» были понижены из Премьер-лиги во Второй дивизион Английской футбольной лиги, второй уровень английского футбола. Их заменили две лучшие команды второго уровня, «Куинз Парк Рейнджерс» и «Норвич Сити», обе из которых получили автоматическое повышение, а также «Суонси Сити» (уэльский клуб, играющий в английской системе), победивший в плей-офф турнире команд, занявших места с третьего по шестое. В сезоне 2011–12 годов команды «Вулверхэмптон Уондерерс», «Блэкберн» и «Болтон» были понижены во Второй дивизион. Их заменили «Рединг», «Саутгемптон» и «Вест Хэм». Две последние команды выиграли автоматическое повышение, а последняя заняла последнее место в плей-офф, победив «Кардифф» со счетом 5:0 по сумме двух матчей и «Блэкпул» со счетом 2:1 в финале на стадионе «Уэмбли». Эта система возникла в Англии в 1888 году, когда двенадцать клубов решили создать профессиональную футбольную лигу. Затем она расширилась в результате слияния с Футбольной альянсом в 1892 году, при этом большинство команд Альянса заняли нижний Второй дивизион из-за различной силы команд. Поскольку эта разница была преодолена в течение следующих пяти лет, победители Второго дивизиона вышли в плей-офф с худшей командой Первого дивизиона, и в случае победы они были повышены в высший дивизион. Первым клубом, получившим повышение, был «Шеффилд Юнайтед», который заменил пониженный «Аккрингтон Ф. К.».

The existence of an elected governing body to which clubs at all levels of the sport belong. The promotion of well performing teams to higher level leagues or divisions and the relegation of poorly performing teams to lower level leagues or divisions. Matches played both inside and outside of leagues. European football clubs are members both of a league and of a governing body. In the case of England, all competitive football clubs are members of The Football Association, while the top 20 teams also are members of the Premier League, a separate organization. The 72 teams in the three levels below the Premier League are members of still another body, the English Football League. The FA operates the national football team and tournaments that involve teams from different leagues (except the EFL Cup, operated by the English Football League and open to its own teams and those in the Premier League). In conjunction with FIFA and other countries' governing bodies, it also sets the playing rules and the rules under which teams can sell players' contracts to other clubs. The rules or Laws of the Game are determined by the International Football Association Board. The Premier League negotiates television contracts for its games. However, although the national league would be the dominating competition in which a club might participate, there are many non league fixtures a club might play in a given year. In European football there are national cup competitions, which are single elimination knock out tournaments, are played every year and all the clubs in the league participate. Also, the best performing clubs from the previous year may participate in pan European tournaments such as the UEFA Champions League, operated by the Union of European Football Associations. A Premier League team might play a league game one week, and an FA Cup game against a team from a lower level league the next, followed by an EFL Cup game against a team in the EFL, and then a fourth game might be against a team from across Europe in the Champions League. The promotion and relegation system is generally used to determine membership of leagues. Most commonly, a pre determined number of teams that finish at the bottom of a league or division are automatically dropped down, or relegated, to a lower level for the next season. They are replaced by teams who are promoted from that lower tier either by finishing with the best records or by winning a playoff. In England, in the 2010–2011 season, the teams Birmingham City, Blackpool and West Ham United were relegated from the Premier League to the Football League Championship, the second level of English football. They were replaced by the top two teams from the second level, Queens Park Rangers and Norwich City, both of which won automatic promotion, as well as Swansea City (a Welsh club that plays in the English system), which won a playoff tournament of the teams that finished third through sixth. In the 2011–12 season, the teams Wolverhampton Wanderers, Blackburn, and Bolton were relegated to the Championship. They were replaced by Reading, Southampton, and West Ham. The two former teams had won automatic promotion, while the latter occupied the last promotion spot when they defeated Cardiff 5–0 on aggregate in the semifinals, and defeated Blackpool 2–1 at the final in Wembley Stadium. The system originated in England in 1888 when twelve clubs decided to create a professional Football League. It then expanded by merging with the Football Alliance in 1892, with the majority of the Alliance teams occupying the lower Second Division, due to the divergent strengths of the teams. As this differential was overcome over the next five years, the winners of the Second Division went into a playoff with the worst placed team in the First Division, and if they won, were promoted into the top tier. The first club to achieve promotion was Sheffield United, which replaced the relegated Accrington F. C.

Понижение часто имеет разрушительные финансовые последствия для владельцев клубов, которые не только теряют доходы от телевидения, спонсорства и продажи билетов, но также могут увидеть, как стоимость активов их акций в клубе рухнет. Некоторые лиги предлагают «парашютные выплаты» своим пониженным командам в течение следующих лет, чтобы защитить их от банкротства. Если команда возвращается в высший дивизион в следующем году, то парашютная выплата за второй сезон распределяется между командами более низкого дивизиона. Конечно, есть и соответствующий бонус для продвигаемых клубов. Лига не выбирает, какие города должны иметь команды в высшем дивизионе. Например, Лидс, четвертый по величине город в Англии, увидел, как его команда «Лидс Юнайтед» была понижена из Премьер-лиги во Второй дивизион в 2004 году и оставалась без футбола высшего дивизиона в течение 16 сезонов, прежде чем «Юнайтед» вернулся в Премьер-лигу в 2020 году. В течение этого периода «Юнайтед» снова был понижен в Третий дивизион «Лига Один» в 2007 году и вернулся во Второй дивизион в 2010 году. Любой город, который потеряет все свои команды Премьер-лиги из-за понижения, останется без команды в высшей лиге до тех пор, пока местный клуб не будет играть достаточно хорошо, чтобы подняться в Премьер-лигу. Известно, что французская Лига 1 долгое время не имела команды из Парижа, столицы и крупнейшего города Франции. Аналогично, берлинские клубы в Бундеслиге были редки из-за того, что более богатые клубы находились все в бывшей Западной Германии. Помимо отсутствия права находиться в определенном дивизионе, клуб также не имеет территориальных прав на свою территорию. Успешная новая команда в географическом местоположении может прийти и доминировать над существующими. Например, в Мюнхене TSV 1860 München изначально был более успешен, чем нынешняя крупнейшая команда города «Бавария Мюнхен». По состоянию на текущий сезон 2023–24 годов в Лондоне 13 команд в четырех высших лигах, включая семь команд Премьер-лиги. Клубы могут быть проданы частным лицам новым владельцам в любое время, но это нечасто происходит, когда клубы основаны на членстве в сообществе и согласии. Такие клубы требуют согласия членов, которые, в отличие от акционеров корпораций, имеют приоритеты, отличные от денег, когда речь идет об их футбольном клубе, такие как традиции или местная идентичность. По схожим причинам переезд клубов в другие города встречается очень редко. Это в основном потому, что практически во всех городах и поселках Европы есть футбольный клуб, размер и сила которого обычно соответствуют размеру и важности города. Покупка существующего клуба высшего дивизиона и его переезд в новое местоположение проблематична, поскольку болельщики оригинального клуба города вряд ли переключатся на постороннего. Это означает, что любой, кто хочет владеть высокоранжированным клубом в своем родном городе, должен купить местный клуб в том виде, в котором он есть, и вывести его через дивизионы, обычно нанимая лучших игроков. Были случаи, когда существующие владельцы решили переехать из-за сложного рынка, лучших условий или чтобы реализовать рыночную стоимость земли, на которой построен нынешний стадион (известным примером является переезд «Уимблдон Ф. К.» в Милтон-Кейнс). Как и в США, переезды команд были противоречивыми, поскольку болельщики клуба будут протестовать против его потери.

Relegation often has devastating financial consequences for club owners who not only lose TV, sponsorship and gate income but may also see the asset value of their shares in the club collapse. Some leagues offer a "parachute payment" to its relegated teams for the following years in order to protect them from bankruptcy. If a team is promoted back to the higher tier the following year then the parachute payment for the second season is distributed among the teams of the lower division. There is of course a corresponding bonanza for promoted clubs. The league does not choose which cities are to have teams in the top division. For example, Leeds, the fourth biggest city in England, saw their team, Leeds United, relegated from the Premier League to the Championship in 2004, and went without top flight football for 16 seasons before United returned to the Premier League in 2020. During this period, United were relegated again to the third tier League One in 2007 and returned to the Championship in 2010. Any city that loses all of its Premier League clubs to relegation will continue to be without a club in the top league until a local club plays well enough to be promoted into the Premiership. Famously, the French Ligue 1 lacked a team from Paris, France's capital and largest city, for some years. Likewise, Berlin clubs in the Bundesliga have been rare, due to the richer clubs being all located in the former West Germany. As well as having no right to being in a certain tier, a club also has no territorial rights to its own area. A successful new team in a geographical location can come to dominate the incumbents. In Munich, for example, TSV 1860 München were initially more successful than the city's current biggest team Bayern München. As of the current 2023–24 season, London has 13 teams in the top four league levels, including seven Premier League teams. Clubs may be sold privately to new owners at any time, but this does not happen often where clubs are based on community membership and agreement. Such clubs require agreement from members who, unlike shareholders of corporations, have priorities other than money when it comes to their football club such as tradition or local identity. For similar reasons, relocation of clubs to other cities is very rare. This is mostly because virtually all cities and towns in Europe have a football club of some sort, the size and strength of the club usually relative to the town's size and importance. Buying an existing top flight club and moving it to a new location is problematic, as the supporters of the town's original club are unlikely to switch allegiance to an interloper. This means anyone wanting ownership of a high ranked club in their native city must buy a local club as it stands and work it up through the divisions, usually by hiring better talent. There have been some cases where existing owners have chosen to relocate out of a difficult market, to better facilities, or to realize the market value of the land that the current stadium is built upon (A famous example being the Relocation of Wimbledon F. C. to Milton Keynes). As in the U. S., team relocations have been controversial as supporters of the club will protest at its loss.

Әлемдегі жүйелер

Әлемдегі лигалар әдетте осы жүйелердің бірін немесе екіншісін кейбір өзгерістермен ұстанады. Австралиядағы көптеген спорт лигалары Солтүстік Америка моделіне ұқсас, маусымнан кейінгі плей-оффты пайдаланады және регрессия болмайды, бірақ географиялық бөліністер жоқ. Ең танымал мысалдар – Австралия футбол лигасы (аустралиялық регби) және Ұлттық регби лигасы (регби лигасы). Жапониядағы Nippon Professional Baseball американдық ықпалдың нәтижесінде Солтүстік Америка жүйесін қолданады. 2008 жылы құрылған крикеттен Үнді премьер-лигасы да осы жүйе бойынша жұмыс істейді. Ұлыбритания мен Франциядағы регби лигасының жоғарғы деңгейі – Суперлига 2009 жылдан 2014 жылға дейін франшизалық жүйеде өткізілді, бірақ 2015 жылғы маусымда жоғарылату-төмендеу жүйесіне қайта оралды. Еуропалық спорттағы франшизалық лиганың тағы бір мысалы – мұз хоккейінің Континентальдық хоккей лигасы, ол негізінен Ресейде орналасқан, сонымен қатар Беларусь, Қытай және Қазақстан командалары бар. Регби одағында Еуропалық негіздегі франшизалық лига бар – United Rugby Championship (бұрынғы Селтик лигасы, Pro12 және Pro14). Ол Ирландия, Шотландия және Уэльстің кельт елдерінің командаларымен құрылды, кейіннен Италиядан және Оңтүстік Африкадан командалар қосылды. Жоғарылату-төмендеу жүйесі футболда бүкіл әлемде, әсіресе Африка мен Латын Америкасында, сондай-ақ Еуропада кеңінен қолданылады. Латын Америкасындағы ең ерекше өзгеріс – көптеген елдерде жылына екі лигалық маусымның болуы, себебі көптеген Латын Америкасы елдерінде ұлттық кубок жарысы жоқ. Тағы бір ерекшелік – Бразилияның екі параллель лига жүйесі, әрқайсысының жеке жоғарылату және төмендеуі бар, біреуі ұлттық, екіншісі штаттық деңгейде, және екі лигада да бірдей командалар әр жылы ойнайды. Еуропалық модель спорт Америкада пайда болған жағдайда да Еуропада қолданылады, бұл қабылданған лига жүйесі спорттың өзімен емес, аймақтың спортты ұйымдастыру дәстүрімен анықталатынын көрсетеді. Испания мен Литвадағы баскетбол сияқты спорт түрлері жоғарылату және төмендеуді қолданады. Сол сияқты, Австралияның A лигасы футболдағы пирамидалық құрылымды қолданбайды, керісінше австралиялық спорттың франшизалық моделі мен маусымнан кейінгі плей-офф жүйесі дәстүрін ұстанады. Бұл модель спорттың маңызды орталықтары бар елге жақсырақ сәйкес келеді, онда команданың төмендеу қаупі болмайтынына кепілдік беру қажет. Сол сияқты, американдық франшизалық модельді регби одағының Super Rugby лигасы да қолданады, онда 12 еуропалық емес франшиза бар. Австралия мен Жаңа Зеландияда әрқайсысында бес франшиза бар; бір франшиза Фиджиді білдіреді, бірақ қазіргі уақытта көптеген "үй" ойындарын Австралияда өткізеді; ал бір франшиза Тынық мұхиты аралдарын (негізінен Самоа мен Тонга) білдіреді, бірақ Жаңа Зеландияда орналасқан. Super Rugby бұрын Оңтүстік Африка, Жапония және Аргентинадағы франшизаларды да қамтыды. Шығыс Азияда Жапония, Қытай, Оңтүстік Корея және Тайвань сияқты елдерде лигалар арасында ерекше айырмашылықтар бар: футбол және регби сияқты "еуропалық" спорт түрлері жоғарылату мен төмендеуді қолданады, ал бейсбол және баскетбол сияқты "америкалық" спорт түрлері франчайзинг пен кіші лигаларды қолданады, елден елге кейбір айырмашылықтар бар. Орталық Америка мен Кариб бассейні елдерінде де осындай жағдай бар, онда футбол мен бейсбол бірнеше жақын нарықтарды бөліседі.

Leagues around the world generally follow one or the other of these systems with some variation. Most sport leagues in Australia are similar to the North American model, using post season playoffs and no relegation, but without geographical divisions, with the most notable examples being the Australian Football League (Aussie rules) and National Rugby League (rugby league). Nippon Professional Baseball in Japan uses the North American system due to American influence on the game. In cricket, the Indian Premier League, launched in 2008, also operates on this system. The Super League, which is the top level of rugby league in the United Kingdom and France (and included a Canadian team for several years), was run on a franchise basis from 2009 to 2014, but returned to a promotion relegation model with the 2015 season. Another example of a franchised league in European sport is ice hockey's Kontinental Hockey League, centered mainly in Russia with teams also located in Belarus, China, and Kazakhstan. Rugby union also has a European based franchised league in the United Rugby Championship (historically the Celtic League, Pro12, and Pro14). It was founded with teams in the Celtic nations of Ireland, Scotland, and Wales, and later added teams outside those nations, first from Italy and then South Africa. The promotion relegation system is widely used in football around the world, notably in Africa and Latin America as well as Europe. The most notable variation has developed in Latin America where many countries have two league seasons per year, which scheduling allows because many Latin American nations lack a national cup competition. Another notable variation is the Brazilian system of two parallel league systems each with its own separate promotion and relegation, one national and another on state level, the same teams play both leagues each year. The European model is also used in Europe even when the sports were founded in America, showing that the league system adopted is not determined by the sport itself, but more on the tradition of sports organization in that region. Sports such as basketball in Spain and Lithuania use promotion and relegation. In the same vein, Australia's A League Men does not use the pyramid structure normally found in football, but instead follows the tradition of Australian sports having a franchise model and a post season playoff system. This model better suits a country with a few important central locations where a sport needs to ensure there is a team playing with no risk of relegation. Likewise, the American franchise model is used by rugby union's Super Rugby, which features 12 non European franchises. Australia and New Zealand have five franchises each; one franchise represents Fiji but currently plays most of its "home" games in Australia; and one franchise represents the Pacific islands as a whole (mainly Samoa and Tonga) but is based in New Zealand. Super Rugby also formerly featured franchises in South Africa, Japan, and Argentina. In east Asia, places such as Japan, China, South Korea and Taiwan have a particular differentiation among leagues: "European" sports such as football and rugby use promotion and relegation, while "American" sports such as baseball and basketball use franchising and minor leagues, with a few differences varying from country to country. A similar situation exists in countries in Central America and the Caribbean, where football and baseball share several close markets.

Тарихи салыстырулар

Солтүстік Америкадағы жабық мүшелік жүйенің дамуының басты факторы 19 ғасырда қалалар арасындағы қашықтықтар болды, кейбір командалар Солтүстік Америка құрлығының жартысына дейін бөлініп, жоғары саяхат шығындарына себепкер болды. 1876 жылы Ұлттық Кәсіби Бейсбол Клубтар Лигасы құрылғанда, оның негізін қалаушылар, табысқа жету үшін бейсболдың ең жоғары деңгейдегі бәсекелестігін «жабық дүкен» ретінде қалыптастыру, командалар санына қатаң шектеу қою және әрбір мүшеге эксклюзивті жергілікті құқық беру қажет деп шешті. Лигада жыл сайынғы орын кепілдігі, әр клуб иесіне өзінің эксклюзивті аумағындағы жанкүйерлерді монополиялауға және жақсартылған стадиондар сияқты инфрақұрылымға инвестиция салуға сенімділік береді. Бұл өз кезегінде континент бойынша саяхатты қолдауға қажетті кірістерді қамтамасыз етеді. Ал Англиядағы қалалар арасындағы қысқа қашықтықтар көптеген клубтарға Солтүстік Америкадағыдай жоғары саяхат шығындарынсыз үлкен жанкүйерлер базасын дамытуға мүмкіндік берді. 1888 жылы құрылған Футбол Лигасы (қазір Англия Футбол Лигасы деп аталады), Футбол Ассоциациясының бәсекелесі емес, оның ішіндегі ең жоғары деңгейдегі бәсекелестік болуы тиіс еді. Жаңа лига Англияның ең жақсы лигасы ретінде бірден мойындалмады. Футбол Лигасынан тыс клубтардың жанкүйерлерін жеңіп алу үшін, әр маусым соңында нашар нәтиже көрсеткен командалар, лигаға қосылғысы келетін клубтарға қарсы қайта сайлаудан өтуге міндетті болды. 1889 жылы Футбол Альянсы деген бәсекелес лига құрылды. Екі лига 1892 жылы біріккенде, бұл тең жағдайда болған жоқ; көбінесе Альянс клубтары Жаңа Футбол Лигасының Екінші дивизионына орналастырылды, ал оның ең жақсы командалары Бірінші дивизионға нашар нәтиже көрсеткен командалардың орнына көтерілді. 1920 жылы Оңтүстік Лигасының жоғарғы дивизионымен бірігу үшінші дивизионды құруға көмектесті, бұл жоғарылату және төмендеу принципін бекітті.