Соғыс кезіндегі құпия байланыста туған тілдердің ролі

Кіріспе

Әскери қызметкерлер өз ана тілдерін соғыс кезінде құпия байланыс үшін пайдалануы

Metal Gear Solid V: The Phantom Pain кейіпкері

Кодты сөйлейтін адам – соғыс кезінде құпия байланыс құралы ретінде сирек қолданылатын тілді пайдалану үшін әскери қызметке алынған адам. Бұл термин көбінесе екі дүниежүзілік соғыста АҚШ әскери қызметшілеріне қатысты қолданылды, олар Американың жергілікті тілдерін біліп, кодталған хабарларды жіберу үшін пайдаланды. Атап айтқанда, АҚШ Теңіз жаяу әскерлерінің құрамында 400-500-ге жуық жергілікті американдықтар болды, олардың басты міндеті – құпия тактикалық хабарларды жеткізу болды. Кодты сөйлейтіндер әскери телефон немесе радио байланыс желілері арқылы хабарламаларды өздерінің ана тіліне негізделген, ресми немесе бейресми кодтарды қолдана отырып жіберді. Кодты сөйлейтіндер екінші дүниежүзілік соғыс кезінде майдандық операцияларда байланыстың шифрлану және дешифрлену жылдамдығын арттырды және көптеген шешуші жеңістерге үлес қосты. Олардың коды ешқашан бұзылмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі түрлі код қолданылды. Бірінші типтегі кодтар Команчи, Хопи, Мескваки және Навахо халықтарының тілдеріне негізделген. Олар ағылшын алфавитінің әр әрпі үшін өз тілдерінен сөздерді қолданды. Хабарларды қарапайым ауыстыру шифрын қолдану арқылы кодтауға және дешифрлеуге болады, онда шифрланған мәтін – жергілікті тілдегі сөз болып табылады. Екінші типтегі код бейресми болды және тікелей ағылшын тілінен жергілікті тілге аударылды. Егер әскери терминді білдіретін жергілікті тілде сөз болмаса, кодты сөйлейтіндер қысқа, сипаттамалық тіркестерді қолданды. Мысалы, навахо тілінде «су асты қайығы» деген сөз болмағандықтан, оны «темір балық» деп аударды. «Кодты сөйлейтін» терминін бастапқыда АҚШ Теңіз жаяу әскерлері қолданды, олар кодты сөйлейтін ретінде біліктілік алу үшін қажетті арнайы оқуды аяқтаған адамдарды анықтау үшін, олардың қызметтік жазбаларында «642 – Кодты сөйлейтін» деп көрсетілген. Бүгінде «Кодты сөйлейтін» термині екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Теңізшілер корпусының Навахо кодексінде оқытылған екі тілді навахо тілшілерімен байланысты. Олар Корпустың барлық алты дивизиясында және Тынық мұхитындағы Теңіз шабуылшыларында қызмет етті. Алайда, американдық коммуникаторларды пайдалану екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын да болған. АҚШ әскерилері қолданған американдық жергілікті тілдерге негізделген байланыс жүйесінің алғашқы пионерлері бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чероки, Чоктау және Лакота халықтары болды. Бүгінде «Кодты сөйлейтін» терминіне АҚШ-қа қызмет етуде тілдік дағдыларын пайдаланған барлық американдық жергілікті қауымдастықтарының әскери қызметшілері кіреді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы басқа американдық жергілікті коммуникаторларды – қазір кодты сөйлейтіндер деп атайды, оның ішінде Лакота, Мескваки, Мохок, Команчи, Тлингит, Хопи, Кри және Кроу сарбаздары; олар Тынық мұхиты, Солтүстік Африка және Еуропа театрларында қызмет етті.

A code talker was a person employed by the military during wartime to use a little known language as a means of secret communication. The term is most often used for United States service members during the World Wars who used their knowledge of Native American languages as a basis to transmit coded messages. In particular, there were approximately 400 to 500 Native Americans in the United States Marine Corps whose primary job was to transmit secret tactical messages. Code talkers transmitted messages over military telephone or radio communications nets using formally or informally developed codes built upon their Indigenous languages. The code talkers improved the speed of encryption and decryption of communications in front line operations during World War II and are credited with a number of decisive victories. Their code was never broken. There were two code types used during World War II. Type one codes were formally developed based on the languages of the Comanche, Hopi, Meskwaki, and Navajo peoples. They used words from their languages for each letter of the English alphabet. Messages could be encoded and decoded by using a simple substitution cipher where the ciphertext was the Native language word. Type two code was informal and directly translated from English into the Indigenous language. If there was no corresponding word in the Indigenous language for the military word, code talkers used short, descriptive phrases. For example, the Navajo did not have a word for submarine, so they translated it as iron fish. The term Code Talker was originally coined by the United States Marine Corps and used to identify individuals who completed the special training required to qualify as Code Talkers with their service records indicating "642 – Code Talker" as a duty assignment. Today, the term Code Talker is still strongly associated with the bilingual Navajo speakers trained in the Navajo Code during World War II by the US Marine Corps to serve in all six divisions of the Corps and the Marine Raiders of the Pacific theater. However, the use of Native American communicators pre dates WWII. Early pioneers of Native American based communications used by the US Military include the Cherokee, Choctaw and Lakota peoples during World War I. Today the term Code Talker includes military personnel from all Native American communities who have contributed their language skills in service to the United States. Other Native American communicators—now referred to as code talkers—were deployed by the United States Army during World War II, including Lakota, Meskwaki, Mohawk, Comanche, Tlingit, Hopi, Cree, and Crow soldiers; they served in the Pacific, North African, and European theaters.

Ассинибоин

Ассинибойн тілінде сөйлейтіндер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде байланысты шифрлау үшін кодты сөйлейтіндер ретінде қызмет етті. Осы кодты сөйлейтіндердің бірі Гилберт Хорн аға болды, ол Монтана штатындағы Форт-Белкнап үнді резервациясында өсіп, тайпалық судья және саясаткер атанды. Ол сол жылдың мамыр айында Сан-Францискодағы лагерьде көптеген баск текті АҚШ теңіз жауынгерлерін кездестіргеннен кейін капитан Франк Д. Карранса баск тілін кодтар үшін пайдалану туралы ойлады. Оның жоғары лауазымдағы офицерлері қауіптің бар екеніне алаңдады, себебі Тынық мұхиты аймағында басктардың қоныстары болды, оның ішінде: Педро Аррупе басқарған Хиросимадағы 35 баск иезуиттері; Қытай мен Филиппиндегі баск жай-алай ойыншыларының колониясы; және Азиядағы Фаланге жақтастары. Осы себепті АҚШ-тың баск кодты сөйлейтіндері осы аймақтарда қолданылмады, ал бастапқыда сынақтарда және Гавайи мен Австралияға логистикалық ақпарат жіберуде пайдаланылды. «Еуцко Дея» мәліметінше, 1942 жылдың 1 тамызында лейтенанттар Немесио Агирре, Фернандес Бакаикоа және Хуанана адмирал Честер Нимицке Сан-Диегодан баск тілінде шифрланған хабарлама алды. Хабарлама Нимицті Соломон аралдарынан жапондықтарды жою мақсатындағы «Алма» операциясы туралы ескертті. Сондай-ақ олар Гуадалканалға шабуылдың 7 тамыз күні басталатынын хабарлады. Соғыс Тынық мұхитында кеңейген сайын баск тілінде сөйлейтіндердің саны азайды, ал АҚШ әскері навахо тілінде сөйлейтіндерге негізделген балама бағдарламаны ұсынды. 2017 жылы Педро Ойарзабаль мен Гильермо Табернилья «Еуцко Дея» мақаласын жоққа шығаратын мақала жариялады. Ойарзабаль мен Табернильяның сөзінше, олар Карранса, Агирре, Фернандес Бакаикоа немесе Хуанана туралы Ұлттық мүрағаттар мен жазбалар басқармасында немесе АҚШ армиясының мүрағаттарында ешқандай мәлімет таба алмады. Олар баск тегі бар АҚШ теңіз жауынгерлерінің шағын тобын тапты, бірақ олардың ешқайсысы да байланыс саласында жұмыс істемеді. Олар Каррансаның әңгімесі Баск ұлтшылдары арасында АҚШ барлау қызметіне деген ықылас тудыру мақсатындағы Стратегиялық қызметтер кеңсесінің операциясы болған деген болжам жасады.

Черокилер

Кодты сөйлейтін әскерилердің АҚШ әскерінде алғаш рет қолданылғаны Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды. АҚШ-тың 30-шы жаяу әскер дивизиясының чероки тілін жетік білетін чероки сарбаздарына, Сомма шайқасының екінші кезеңінде, оқ астында хабар тарату жұмысы тапсырылды. Дивизияның байланыс офицерінің мәлімдемесіне сәйкес, бұл оқиға 1918 жылдың қыркүйегінде, олардың бөлімі британдық қолбасшылықта болғанда орын алды.

Шоктау

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясының рота командирі капитан Лоренс Соломон Луис пен Митчелл Боббтың чоктау тілінде сөйлесіп жатқанын естіді. Одан әрі тергеу жүргізгеннен кейін, ол батальонда сегіз чоктау адамының қызмет ететінін анықтады. Армияның 36-шы жаяу әскер дивизиясындағы чоктау тілдес сарбаздар өз тілдерін код ретінде пайдалануға үйретілді және Меуз-Аргонн шабуылының бірнеше шайқасында Америка экспедициялық күштеріне көмектесті. 1918 жылдың 26 қазанында кодты сөйлейтін сарбаздар қызметке тартылды және «24 сағаттың ішінде шайқас бағыты өзгерді, ал 72 сағаттың ішінде одақтастар толыққанды шабуылға көшті».

Команш

Неміс билігі бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кодты сөйлейтіндердің қолданылуын білген. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін немістер АҚШ-қа отыз антропологтан тұратын топты жіберіп, Американың жергілікті халықтарының тілдерін үйренуге тырысты. Бірақ, тілдер мен диалекттердің көп болуына байланысты бұл міндет тым қиын болып шықты. Дегенмен, нацистердің бұл әрекетінен хабардар болғаннан кейін АҚШ армиясы Еуропа театрларында кең ауқымды кодты сөйлейтін бағдарламаны іске асырмауға шешім қабылдады. Алғашқыда 17 кодты сөйлейтін адам қабылданып, бірақ үш адам бөлімдері Атлантика океанын кесіп өте алмады. Команч тілін қолданған 14 кодты сөйлейтін адам Нормандияға шабуылға қатысып, Еуропадағы 4-ші жаяу әскер дивизиясында қызмет етті. 4-ші сигналдық компанияның команч сарбаздары өз тіліндегі сөздер мен тіркестерді пайдаланып, 250 кодтық терминнен тұратын сөздік құрастырды. Навахолар сияқты, алмастыру әдісін қолданып, аудармасы жоқ ұғымдарды сипаттау үшін команч тілінен сөздерді пайдаланды. Мысалы, «танк» сөзіне «құбыршық», «бомбалаушы ұшаққа» – «жүгері толы құс», «пулеметке» – «тігін машинасы», ал Адольф Гитлерге – «ақылдан безген ақ адам» деген кодтық атау берілді. Әр полкке екі команч кодты сөйлейтін адам бекітілді, ал қалғандары 4-ші жаяу әскер дивизиясының штабына жіберілді. 1944 жылдың 6 маусымында Юта жағасына қонғаннан кейін, команчтер дереу хабар алмасуды бастады. Кейбіреулері жараланды, бірақ ешкім қаза болған жоқ.

Кри тілі

Екінші дүниежүзілік соғыста Канада қарулы күштері кри тілінде сөйлейтін алғашқы халықтардың сарбаздарын кодты сөйлеушілер ретінде пайдаланды. 1963 жылға дейін сақталып келген құпиялылық серті мен ресми жіктемеге байланысты кри тілінде кодты сөйлейтіндердің рөлі АҚШ-тағы әріптестерінен нашар танымал болды және Канада үкіметі тарапынан мойындалмады. 2016 жылы түсірілген «Cree Code Talkers» атты деректі фильмі осындай метис азаматы Чарльз «Чеккер» Томкинстің тарихын баяндайды. Томкинс 2003 жылы қайтыс болды, бірақ өмірінің соңына таяу Смитсоновтың Ұлттық американдық үндістер мұражайымен сұхбаттасты. Ол тағы бірнеше кри тілінде кодты сөйлейтін сарбаздарды атап көрсетсе де, «Томкинс бұл құпия операция туралы білетін соңғы серігі болуы мүмкін».

Венгрия тілі

2022 жылы орыс-украин соғысы барысында украин армиясының ресейлік басқыншы әскерлердің түсінуін болдырмау үшін, хабарларды шифрлап, шешу қажеттілігін тудырмай, жедел әскери ақпарат пен бұйрықтарды жеткізу үшін мажар тілін қолданғаны хабарланды. Украинада 150 000-нан астам мажар халқы тұрады, олардың көп бөлігі Украинаның Мажарстанмен шектес Карпаталжа (мажар тілінде) немесе Закарпат облысында (украин тілінде) қоныстанған. Украина азаматтары болғандықтан, әскери жасқа жеткен ерлер де әскери қызметке алынады, осылайша украин армиясында мажар тілінде сөйлейтін кадрлар бар. Бұл тіл қазіргі Украинаның осы аймағында кең таралған және ресми тілдердің бірі. Мажар тілі славяндық украин немесе орыс тілдері сияқты үнді-еуропалық тіл емес, ол ұрал тілдері тобына жатады. Сондықтан ол орыс тілінде сөйлейтін адамдар үшін түсініксіз және өзгеше.

Мескваки

1941 жылдың қаңтар айында 27 мескваки АҚШ армиясына бірге қатарына қосылды; олар Айова штатындағы мескваки халқының 16 пайызын құрады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясы сегіз мескваки ер адамды олардың ана тілі – Fox тілін кодталған хабар алмасу үшін пайдалануға үйретті. Олар Солтүстік Африкаға жіберілді. 2013 жылы олар қайтыс болғаннан кейін Конгресс Алтын медалімен марапатталды; үкімет осы марапаттарды мескваки қауымдастығының өкілдеріне тапсырды.

Мохаук

Мохаук тілінде кодты сөйлейтін адамдар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тынық мұхитындағы майданда АҚШ армиясы тарапынан қолданылды. Канадада туған мохаук тілінде кодты сөйлейтін Леви Оукс, одақтас күштер жіберген хабарламаларды Kanien'kéha тілінің – мохаук тілінің бір тармағын – пайдалана отырып қорғау үшін жұмылдырылды. Оукс 2019 жылдың мамырында қайтыс болды; ол мохаук тілінде кодты сөйлейтін соңғы адам еді.

Мускоги (семинол және крик)

Мускоги тілі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ армиясында Семинол және Крик тайпаларының қатарындағы жауынгерлермен екінші типті код (бейресми) ретінде қолданылды. Оклахома Семиноль тайпасы мен Мускоги (Крик) тайпасынан шыққан Тони Палмер, Лесли Ричард, Эдмунд Харжо және Томас Макинтош 2008 жылғы «Кодты сөйлеушілерді мойындау туралы» заң бойынша мойындалды. Осы кодты сөйлеушілердің соңғы тірі қалғаны, Оклахома штатының Семиноль тайпасының өкілі Эдмонд Харжо 2014 жылдың 31 наурызында 96 жасында дүние салды. Оның өмірбаяны 2013 жылдың 20 қарашасында АҚШ Капитолийінде Харжо және басқа кодты сөйлеушілерді құрметтеу үшін өткен Конгресс Алтын медалі салтанатында айтылды.

Навахолар

Филип Джонстон, Лос-Анджелес қаласының азаматтық инженері, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында АҚШ Теңіз корпусына навахо тілін пайдалануды ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы Джонстон навахо резервациясында миссионерлердің ұлы ретінде өсті. Ол «саудагерлердің навахо тілі» деп аталатын жаргон тілінде сөйлей білді. Ол навахо емес, оның кейбір ерекшеліктерін түсінуге жеткілікті білімі бар азаматтардың санатында болды. Перл-Харборға шабуылдан кейін көптеген навахолар әскери қызметке жазылып, соғысқа белсенді түрде қатысты. Навахо тілінің күрделі грамматикасының арқасында тіпті оған ең жақын туысқандар, тіпті На-Дене тілдер тобына жататындар да мағыналы ақпарат алмасуға қиындық сезінетін. Сол кезде бұл әлі жазылмаған тіл болатын, және Джонстон навахо тілінің әскери қажеттіліктерге сай, бұрынғыдан жасырын кодты жасауға қабілетті екеніне сенді. Оның күрделі синтаксисі мен фонетикасы, тіпті көптеген диалектілері де, жеткілікті оқып-үйренгендер үшін түсініксіз еді. Бір бағалау бойынша, Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, навахо емес, 30-дан аз адам бұл тілді түсіне білді. 1942 жылдың басында Джонстон Амфибия корпусының қолбасшысы, генерал-майор Клейтон Б. Фогельмен және оның штабымен кездесті. Джонстон навахо тіліндегі жігіттердің үш жолдық хабарды 20 секунд ішінде жіберуге және түсіндіруге қабілетті екенін көрсетті, бұл сол кездегі аппараттарға 30 минут уақыт алатын. Навахо тілінде сөйлейтін адамдарды кодты жеткізушілер ретінде пайдалану идеясы қабылданды; Фогель Теңіз корпусына 200 навахоны қабылдауға ұсынды. Алайда, бұл ұсыныс бір взводқа дейін қысқартылды, оны кодты әзірлеу және оның тиімділігін сынау үшін пилоттық жоба ретінде пайдалануға болады. 1942 жылдың 4 мамырында жиырма тоғыз навахо жігіті ескі АҚШ армиясының бекінісінде, кейіннен BIA мектебіне айналған Форт Уингетте әскери қызметке ант берді. Олар 382-ші взвод ретінде ұйымдастырылды. Алғашқы 29 навахо жауынгерлері 1942 жылдың мамыр айында оқу лагеріне қатысты. Осы топ Пендлтон лагерінде навахо кодын жасады.

Philip Johnston, a civil engineer for the city of Los Angeles, proposed the use of the Navajo language to the United States Marine Corps at the beginning of World War II. Johnston, a World War I veteran, was raised on the Navajo reservation as the son of missionaries to the Navajo. He was able to converse in what is called "Trader's Navajo" a pidgin language. He was among a few non Navajo who had enough exposure to it to understand some of its nuances. Many Navajo men enlisted shortly after the attack on Pearl Harbor and eagerly contributed to the war effort. Because Navajo has a complex grammar, it is not mutually intelligible with even its closest relatives within the Na Dene family to provide meaningful information. At the time, it was still an unwritten language, and Johnston believed Navajo could satisfy the military requirement for an undecipherable code. Its complex syntax and phonology, not to mention its numerous dialects, made it unintelligible to anyone without extensive exposure and training. One estimate indicates that at the outbreak of World War II, fewer than 30 non Navajo could understand the language. In early 1942, Johnston met with the commanding general of the Amphibious Corps, Major General Clayton B. Vogel, and his staff. Johnston staged simulated combat conditions which demonstrated that Navajo men could transmit and decode a three line message in 20 seconds, compared to the 30 minutes it took the machines of the time. The idea of using Navajo speakers as code talkers was accepted; Vogel recommended that the Marines recruit 200 Navajo. However, that recommendation was cut to one platoon to use as a pilot project to develop and test the feasibility of a code. On May 4, 1942, twenty nine Navajo men were sworn into service at an old US Army Fort that had been converted into a BIA Boarding School: Fort Wingate. They were organized as platoon 382. The first 29 Navajo recruits attended boot camp in May 1942. This first group created the Navajo code at Camp Pendleton.

Кодты және соғыстан кейінгі кодты қолданудың таралуы мен дамуы

Жаңадан келгендерге қажетті көптеген сөздер мен түсініктерді үйрету үшін код кітабы жасалды. Бұл мәтін тек оқу сабақтары үшін арналған және ешқашан да далаға шығарылмауы тиіс еді. Кодты сөйлейтіндер осы барлық вариацияларды жаттап алып, жаттығулар кезінде қиын жағдайларда оларды жылдам қолдануды үйренді. Кодты жазуға оқытылмаған навахо тілдес адамдар кодты сөйлейтіндердің не айтқанын түсінбес еді, олар тек байланыссыз, жеке-жеке есімдер мен етістіктердің үзіліске түскен тізбегін еститін еді. Навахо кодты сөйлейтіндері соғыс бойы көрсеткен шеберлігі, жылдамдығы және дәлдігі үшін мақталып, құрметтелді. Иво Джима шайқасында 5-ші теңізшілер дивизиясының байланыс офицері, майор Говард Коннор, шайқастың алғашқы екі күнінде тәулік бойы жұмыс істеген алты навахо кодты сөйлейтінін айтты. Бұл алты адам 800-ден астам хабар жіберіп, қабылдады, барлығы қатесіз болды. Коннор кейіннен: «Егер навахолар болмағанда, теңізшілер Иво Джиманы ешқашан басып алмас еді» деді. Тынық мұхиты аймағында код терминологиясын біркелкі қолдануды қамтамасыз ету үшін, АҚШ теңізшілер дивизияларының әрқайсысынан кодты сөйлейтін өкілдер Гавайиде жиналып, кодтағы кемшіліктерді талқылады, жүйеге жаңа терминдерді қосты және код кітаптарын жаңартты. Бұл өкілдер кездесуге қатыса алмаған басқа кодтанушыларды да оқытты. Соғыс барысында қосымша кодты сөздер қосылып, жүйеге енгізілді. Кейде, нақты операция үшін бейресми қысқа кодты сөздер ойлап табылып, операция аймағынан тысқары таратылмады. Мысалы, кодты сөздердің ішінде навахо тіліндегі «қарға» сөзі бомбалаушы үшін қолданылса, ал суасты қайығын білдіретін кодты сөз навахо тілінде «темір балық» деген мағынаны білдірді. Кодты жасаған алғашқы 29 навахоның соңғысы Честер Нез 2014 жылдың 4 маусымында қайтыс болды. Әскери қызметте қолданылған соңғы тоғыз навахо кодтанушысының төртеуі 2019 жылы қайтыс болды: Альфред К. Ньюман 2019 жылдың 13 қаңтарында 94 жасында дүние салды. 2019 жылдың 10 мамырында Флеминг Бегае аға 97 жасында қайтыс болды. Нью-Мексико штатының сенаторы Джон Пинто 1977 жылы сайланған, 2019 жылдың 24 мамырында лауазымында қайтыс болды. Уильям Талли Браун 2019 жылдың маусым айында 96 жасында көз жұмды. Джо Вандевер аға 2020 жылдың 31 қаңтарында 96 жасында қайтыс болды. Самуэль Сандовал 2022 жылдың 29 шілдесінде 98 жасында дүниеден өтті. 2024 жылдың қазіргі күніне дейін тек үш мүше тірі қалды: Джон Кинсел аға, Томас Х. Бегей және Питер Макдональд. Честер Нез және Уильям Дин Яззи (сонымен қатар Дин Уилсон) сияқты кейбір кодтанушылар Корея соғысы кезінде де теңізшілер корпусында қызметін жалғастырды. Навахо кодексінің Корея соғысына және одан кейін қолданылғаны туралы қауесеттер ешқашан дәлелденген жоқ. Кодекс 1968 жылға дейін құпия сақталды. Навахо кодексі – ешқашан шешілмеген жалғыз әскери код.

A codebook was developed to teach the many relevant words and concepts to new initiates. The text was for classroom purposes only and was never to be taken into the field. The code talkers memorized all these variations and practiced their rapid use under stressful conditions during training. Navajo speakers who had not been trained in the code work would have no idea what the code talkers' messages meant; they would hear only truncated and disjointed strings of individual, unrelated nouns and verbs. The Navajo code talkers were commended for the skill, speed, and accuracy they demonstrated throughout the war. At the Battle of Iwo Jima, Major Howard Connor, 5th Marine Division signal officer, had six Navajo code talkers working around the clock during the first two days of the battle. These six sent and received over 800 messages, all without error. Connor later said, "Were it not for the Navajos, the Marines would never have taken Iwo Jima." To ensure a consistent use of code terminologies throughout the Pacific theater, representative code talkers of each of the US Marine divisions met in Hawaii to discuss shortcomings in the code, incorporate new terms into the system, and update their codebooks. These representatives, in turn, trained other code talkers who could not attend the meeting. As the war progressed, additional code words were added and incorporated program wide. In other instances, informal shortcut code words were devised for a particular campaign and not disseminated beyond the area of operation. Examples of code words include the Navajo word for buzzard, , which was used for bomber, while the code word used for submarine, , meant iron fish in Navajo. The last of the original 29 Navajo code talkers who developed the code, Chester Nez, died on June 4, 2014. Four of the last nine Navajo code talkers used in the military died in 2019: Alfred K. Newman died on January 13, 2019, at the age of 94. On May 10, 2019, Fleming Begaye Sr. died at the age of 97. New Mexico State Senator John Pinto, elected in 1977, died in office on May 24, 2019. William Tully Brown died in June 2019 aged 96. Joe Vandever Sr. died at 96 on January 31, 2020. Samuel Sandoval died on 29 July 2022, at the age of 98. Only three remaining members are still living as of 2024, John Kinsel Sr., Thomas H. Begay, and Peter MacDonald. Some Code Talkers such as Chester Nez and William Dean Yazzie (aka Dean Wilson) continued to serve in the Marine Corps through the Korean War. Rumors of the deployment of the Navajo Code into the Korean War and after have never been proven. The Code remained classified until 1968. The Navajo code is the only spoken military code never to have been deciphered.

Тлингиттер

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық сарбаздар жапон әскерлеріне қарсы код ретінде өздерінің туған тілі – тлингит тілін қолданды. Олардың іс-әрекеттері кодты сөйлейтіндер туралы құпия ашылғаннан және Навахо тілінде кодты сөйлейтіндер туралы мәлімделгеннен кейін де белгісіз болып қалды. 2019 жылдың наурыз айында Аляска заң шығарушы органы қайтыс болған бес тлингит кодты сөйлейтінінің естелігін құрметтеді.

Уэльс тілі

Уэльс тілін қолданатын жүйе Ұлыбритания әскерлері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайдаланды, бірақ оның қолданылуы шектеулі болды. 1942 жылы Корольдік әуе күштері Уэльс тілін құпия байланыс үшін пайдалану жоспарын жасады, бірақ ол іске асырылмады. Уэльс тілі соңғы кезде Югославия соғыстарында аса маңызды емес хабарламалар үшін қолданылды.

Венжун тілі

Қытай 1979 жылғы Қытай-Вьетнам соғысында венчжоулықтарды кодтық хабар алмасушылар ретінде пайдаланды.

Соғыстан кейінгі танылу

Навахо тілінде кодты сөйлейтіндер 1968 жылға дейін олардың қызметі құпия болғаннан кейін ғана мойындалды. 1982 жылы кодты сөйлейтіндерге АҚШ президенті Рональд Рейган арнайы куәлік берді, сондай-ақ 1982 жылдың 14 тамызын Навахо кодты сөйлейтіндер күні деп белгіледі. 2000 жылдың 21 желтоқсанында президент Билл Клинтон 106-554 нөміріндегі, 114 томдық 2763 беттік заңға қол қойды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы 29 навахо кодты сөйлейтініне Конгресс Алтын медалін, ал навахо кодтарымен сөйлейтін барлық адамға (шамамен 300 адам) күміс медаль табыстады. 2001 жылдың шілдесінде президент Джордж Буш Вашингтондағы Капитолийдің Ротондасында өткен салтанатта төрт аман қалған алғашқы кодты сөйлейтінге (бесіншісі қатыса алмады) медальдар тапсырып, оларды құрметтеді. Алғашқы шифрлауды жасаған 24 адамның отбасыларына да медальдар берілді. Журналист Патти Талахонгва 2006 жылы Смитсоновтың Ұлттық американдық үнді мұражайы үшін «Сөздің күші: Соғыстағы қару ретіндегі жергілікті тілдер» атты деректі фильмін түсірді, ол хопи кодты сөйлейтіндерінің тарихын жариялады. 2011 жылы Аризона штаты 23 сәуірді хопи кодты сөйлейтіндерін жыл сайынғы құрметтеу күні деп белгіледі. 2008 жылғы «Кодты сөйлейтіндерді мойындау туралы» заңға (Қоғамдық заң 110-420) президент Джордж Буш 2008 жылдың 15 қарашасында қол қойды. Бұл заң Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда АҚШ әскерінде қызмет еткен барлық американдық кодты сөйлейтіндерді (бұрын мойындалған навахоларды қоспағанда) Конгресс Алтын медалімен марапаттауды көздеді. Заң әр тайпа үшін ерекше болды, ал жеке кодты сөйлейтіндерге немесе олардың туыстарына күміс медальдардың көшірмелері табысталды. 2013 жылға қарай 33 тайпа анықталды және АҚШ Капитолийінің келушілер орталығындағы Эмансипация залында өткен салтанатта құрметке ие болды. Осы шараға бір ғана кодты сөйлейтін адам қатысты – Эдмонд Харжо. 2017 жылдың 27 қарашасында үш навахо кодты сөйлейтіні Навахо ұлтының президенті Рассел Бегаемен бірге Ақ үйдің Овалдық кабинетінде президент Дональд Трамппен бірге ресми шараға қатысты. Олар «Екінші дүниежүзілік соғыстағы шайқастар кезінде қолданылған құпия кодталған хабарларды жасау үшін АҚШ әскеріне тартылған жас американдықтардың үлесіне құрмет көрсету үшін» келді. Американың түпкілікті халықтарының конгресінің атқарушы директоры Жаклин Пата түпкілікті американдықтардың «әскери және ветерандық қызметке қатысу деңгейі өте жоғары» екенін атап өтті. Навахо ұлтының кеңесінің өкілі, сондай-ақ Пата мен Бегае сияқтылар Трамптың шара барысында айтқан сөздеріне, оның ішінде «туған американдық мұрасын» мәлімдеген саяси қарсыласы Элизабет Уорренге қатысты «покахонтас» сөзін тағы да бір теріс мағынада қолдануына қарсылық білдірді. Американың түпкілікті халықтарының конгресі Трамптың тарихи тұлға Покахонтастың есімін қорлаушы термин ретінде қолдануына наразылық білдірді.

The Navajo code talkers received no recognition until 1968 when their operation was declassified. In 1982, the code talkers were given a Certificate of Recognition by US President Ronald Reagan, who also named August 14, 1982 as Navajo Code Talkers Day. On December 21, 2000, President Bill Clinton signed Public Law 106–554, 114 Statute 2763, which awarded the Congressional Gold Medal to the original 29 World War II Navajo code talkers and Silver Medals to each person who qualified as a Navajo code talker (approximately 300). In July 2001, President George W. Bush honored the code talkers by presenting the medals to four surviving original code talkers (the fifth living original code talker was unable to attend) at a ceremony held in the Capitol Rotunda in Washington, DC. Gold medals were presented to the families of the deceased 24 original code talkers. Journalist Patty Talahongva directed and produced a documentary, The Power of Words: Native Languages as Weapons of War, for the Smithsonian National Museum of the American Indian in 2006, bringing to light the story of Hopi code talkers. In 2011, Arizona established April 23, as an annual recognition day for the Hopi code talkers. The Code Talkers Recognition Act of 2008 (Public Law 110–420) was signed into law by President George W. Bush on November 15, 2008. The act recognized every Native American code talker who served in the United States military during WWI or WWII (with the exception of the already awarded Navajo) with a Congressional Gold Medal. The act was designed to be distinct for each tribe, with silver duplicates awarded to the individual code talkers or their next of kin. As of 2013, 33 tribes have been identified and been honored at a ceremony at Emancipation Hall at the US Capitol Visitor Center. One surviving code talker was present, Edmond Harjo. On November 27, 2017, three Navajo code talkers, joined by the President of the Navajo Nation, Russell Begaye, appeared with President Donald Trump in the Oval Office in an official White House ceremony. They were there to "pay tribute to the contributions of the young Native Americans recruited by the United States military to create top secret coded messages used to communicate during World War II battles." The executive director of the National Congress of American Indians, Jacqueline Pata, noted that Native Americans have "a very high level of participation in the military and veterans' service." A statement by a Navajo Nation Council Delegate and comments by Pata and Begaye, among others, objected to Trump's remarks during the event, including his use "once again [of] the word Pocahontas in a negative way towards a political adversary Elizabeth Warren who claims 'Native American heritage'." The National Congress of American Indians objected to Trump's use of the name Pocahontas, a historical Native American figure, as a derogatory term.