Кіріспе

Астероидтар көркем әдебиетте кем дегенде 1800 жылдардың соңынан бері кездеседі, алғашқысы – Церера 1801 жылы ашылған. Бастапқыда олар планеталарды бейнелеуге жазушылар көбірек бейім болғандықтан, сирек қолданылды. Бір кезде танымал болған Фаэтон гипотезасы, астероид белдеуінің Марс пен Юпитер арасындағы орбитада болған, кейін жойылған бұрынғы бесінші планетаның қалдықтарынан тұратынын айтады. Бұл гипотеза планетаның жойылу себептері туралы әртүрлі түсіндірмелермен жиі қайталанатын тақырып болып табылады. Ғылыми фантастикада бұл гипотетикалық планета көбінесе Иоганн Элерт Боденің есімімен байланыстырылып, «Бодия» деп аталады, өйткені планетаның бар екендігін болжаған Титиус-Боде заңы оның құрметіне аталған. 1900 жылдардың басында астероидтар жиірек пайда бола бастады. Астероид белдеуі көбінесе саяхатқа кедергі келтіретіндей тығыз орналасқан астероидтар ретінде бейнеленді, бірақ ғасырдың соңына қарай жазушылар олардың нақты тығыздығын көрсете бастағандықтан, мұндай суреттемелер азайды. Астероидтардың өте кішкентай болуына байланысты, олар көбінесе адамдардың тұруына жарамсыз деп бейнеленеді, бірақ кейбір туындыларда олар өмір сүруге қолайлы болып келеді. Ал басқа туындыларда терраформациялау немесе ішін ойып, тұруға жарамды кеңістік жасау арқылы адамдардың әрекетімен олар осыған бейімделеді. Соңғы идея астероидтерді ғарыш кемелеріне айналдыру үшін де қолданылған. Астероид белдеуіндегі адамдардың қызметі ғылыми фантастиканың алғашқы кезеңдерінен бері жиі кездеседі, әсіресе астероидтерді кен өндіру арқылы. Осы кезеңде ғарыш пираттығы да тақырып ретінде пайда болды. Адамдар қоныстанған астероид белдеуі көбінесе «Жабайы Батысқа» ұқсас концепцияға ие. Астероидтардың соқтығысу қаупі жиі қайталанатын тақырып. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан кейін (мүмкін, ядролық қауіптен туындаған алаңдаушылықтың нәтижесінде), динозаврлардың жойылуы туралы Альварес гипотезасының 1980 жылы жариялануы және 1994 жылы Юпитерге Шоумейкер-Леви 9 кометасының шабуылынан кейін оның танымалдығы арта түсті. Көптеген оқиғаларда мұндай соқтығыстарды болдырмау үшін астероидтердің траекториясын өзгертуге тырысулар көрсетіледі, ал кейбір оқиғаларда олар қасақана туындатылады.

Жергілікті өмір

Астероидтердегі шетелдік өмір формалары олардың шағын өлшемдеріне байланысты көркем әдебиетте сирек кездеседі. Кларк Эштон Смиттың 1932 жылғы "Астероидтың иесі" және Эдмонд Гамильтонның 1933 жылғы "Астероидтағы қорқыныш" әңгімелерінде астероидте қалып қойған адамдар жауымдас шетелдіктермен кездеседі. Эден Филлпотстың 1938 жылғы "Саурус" романындағы атаулы рептилия жұмыртқа түрінде астероидтен келіп, жерде жарылады, ал Антуан де Сент-Экзюперидің 1943 жылғы "Кішкентай ханзада" романында астероид титулды кейіпкердің туған отаны болып табылады. Астероидтерді ойып жасау идеясы оларды үлкен ғарыш кемелеріне айналдыруға дейін жетті, мысалы Мюррей Лайнстердің 1960 жылғы "Шырылдайтын астероид" романында. Жұлдызаралық кеңістікте түрме ретінде пайдаланылатын ойылып жасалған астероидтер Zebrowski-дің 1998 жылғы "Brute Orbits" романында кездеседі, ал "Сидония" астероиды 2014–2015 жылдарғы "Сидонияның рыцарлары" аниме сериалында келесі буынның ғарыш кемесіне айналады. Астероид белдеуіндегі қоныстану, әдебиетте көбінесе ескі батыс сияқты, қатал тәуелсіздікке, либертариандық көзқарасқа және шекаралық рухқа байланысты. Андерсонның 1970 жылғы "Ұшатын таулар туралы әңгімелер" романы осындай қоғамның тарихын және оның ерекше мәдениетінің дамуын баяндайды, ал Ларри Нивеннің "Белгілі кеңістік" әңгімелері, мысалы 1975 жылғы "Белгілі кеңістік әңгімелері" жинағы, "Белтер" деп аталатын қатал астероид кеншілерінің қауымдастығын бейнелейді. Колониялық астероидтер сондай-ақ "Warhammer 40,000" франшизасы мен 2009 жылғы "Eclipse Phase" үстелдік рөлдік ойынында да кездеседі.

Тиісті оқиғалар

Астероидтардың соқтығысу қаупі үнемі қайталанып тұратын тақырып. Артур Чейни Трен мен Роберт Вудтың 1916–1917 жылдардағы «Ай жасаушы» сериалында, қате астероид Жерге шабуыл жасаудың орнына, Жер орбитасына қосымша табиғи серік ретінде бұрылады, бұл сюжеттік желі Исаак Р. Натансонның 1930 жылғы «Құлаған планетоид» атты әңгімесінде қайта оралады. Уолтер Кейтлидің 1930 жылғы «Жүз адамның әлемі» атты әңгімесінде Аризонадағы метеор кратерінің астынан Жермен соқтығысқанға дейінгі мекенделген астероидтың тарихының жазбасы табылады. Астероид соқтығысының мотиві 1950 жылдардан бастап танымалдылығы арта түсті, бұл, мүмкін, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ядролық алаңдаушылықтың салдарынан болды. Кларктың 1973 жылғы «Рамамен кездесу» романында, қатаң астероид соқтығысы адамзатты Күн жүйесінің объектілерін қадағалауға итермелейді. Кларк 1993 жылы «Құдайдың балғасы» романында осы тақырыпқа оралып, апатты болдырмауға жасалған күш-жігерді көрсетеді, ал 1994 жылы Шоумейкер-Леви 9 кометасының Юпитермен соқтығысуы орын алады. Соңғысы, әсіресе, келесі жылдарда астероидтар немесе кометалар сияқты басқа да объектілердің соқтығысуын немесе олардың қаупін бейнелейтін көптеген апаттық фильмдер мен экрандық туындыларға шабыт берді. Олардың ішінде 1997 жылғы «Астероид» телесериалы және 1998 жылғы «Армагеддон» фильмі бар; бұл идея бұрын 1979 жылғы «Метеор» фильмінде пайда болған. Брайан Стейблфорд «Ғылым және фантастика: Энциклопедия» еңбегінде жаңа мыңжылдықтың басында астероид соқтығысы мен климаттың өзгеруі апокалиптикалық көркем әдебиеттегі ең танымал екі сценарий болғанын жазады. Астероид траекториясын өзгерту, Роджер Макбрайд Алленнің 1988 жылғы «Фарсайд Кеннон» романындағы сияқты соқтығыс оқиғаларын болдырмау құралы болғандықтан, оларды тудырудың да тәсілі ретінде көркем әдебиетте кездеседі. Боб Шоудың 1981 жылғы «Церес шешімі» романында Церес қасақана түрде Айға соқтығысады. Соқтығыс оқиғалары кейде қару ретінде қолданылады; 1959 жылғы Хайнлайнның «Жұлдыздық әскер» романында, Нивен мен Джерри Пурнеллдің 1985 жылғы «Футфолл» романында және Дэвид Файнтучтың 1996 жылғы «Балықшының үміті» романында Жерге ғарыштан астероидтармен нысана алады. Дон Бинглдің 2002 жылғы «Сабырлық» әңгімесінде адам Арттың алыс бұлтынан Жерге астероидтарды бағыттап, жаппай кісі өлтіруге тырысады, ал Алястер Рейнольдстың 2012 жылғы «Ваинглори» әңгімесінде астероид Нептунның бір айымен соқтығысу үшін қойылып, қосымша планеталық сақина жасайды. Стивен Бакстердің 1997 жылғы «Титан» романында басқа адамның тудырған, бірақ бұл жолы қасақана емес соқтығыс оқиғасы орын алады. Астероидтарды бұру Чарльз Л. Харнесстің 2000 жылғы «Уақыт серпіні» атты уақыт саяхаты туралы әңгімесінде де кездеседі.