Кіріспе

Адамдар күш сынағы жарыстарында көтеретін ауыр табиғи тастар. Тастарды көтеру – адамдардың күшін сынап, көтеруге шақырылатын ауыр табиғи тастар. Олар Солтүстік Еуропаның көптеген аймақтарында, әсіресе Исландияда (онда оларды steintökin дейді), Ирландияда, Шотландияда, Баск елінде, Фарер аралдарында, Уэльсте, Солтүстік-Батыс Англияда, Камбрия аймағында, Швейцарияда, Оңтүстік Германияда (Бавария маңында), Австрияда, сондай-ақ АҚШ-та және Азияның кейбір бөліктерінде, мысалы Жапонияда кездеседі. Жақында тастарды көтеру «Әлемдегі ең күшті адам» және басқа да осы сияқты күш сынағы жарыстарына енгізілді. Олар әртүрлі құйма, табылған немесе белгілі сын тастарды пайдаланады, мысалы Húsafell Stone, Dinnie Stones, Steinstossen, Nicol Stones және Odd Haugen Tombstone. Сонымен қатар, олар ежелгі жарыстардан алынған жаңартқыш жарыстарды ұйымдастырады, онда спортшылар ең ауыр тастарды платформаға тиейді, бұл жарыс Атлас тастары немесе Қала тастары деп аталады. Әлемдегі танымал тастарды көтерушілер мен ең үздік тастарды көтерушілердің тізімі төменде келтірілген.

Исландия

Исландияда балық аулау кемелерінде жұмыс істеуге ерлердің жарамдылығын анықтау үшін дәстүрлі түрде тастарды көтеру пайдаланылған. Жарамды болу үшін, ер адам кем дегенде hálfdrættingur тасын (төменде Dritvík Stones тастары сипатталғандай) белге дейін көтеріп, тіреуге орнатуы керек болған. Салмағы ауыр тастарды көтеруге шамасы келсе, ол уақытша табыстың үлкен бөлігіне ие болар еді. Соңғы мақсат – "fullsterkur" статусына қол жеткізу, ең ауыр тастарды көтеру арқылы көтерушінің "толық күшті" екенін көрсету. Кейбір танымал исландтық көтеру тастары төменде сипатталған.

Хаусафелл тас

Исландияның ең танымал аңызды көтеру тастарының бірі – Хюсафелл тасы. Оның аты, Рейкьявиктен солтүстік-шығысқа қарай 132 шақырым жерде орналасқан, батыс шаруашылық есімімен байланысты. Үшбұрышты пішінді, 186 кг (410 фунт) салмақты тас екі ғасырдан астам бұрын жергілікті пастор Снорри Бьёрнссон оны қой мен ешкі қорасының есігі ретінде пайдаланған кезде үлкен тастан жасалған деседі. Снорри бұл тасқа «Квияхеллан» (қора тақташасы) деген ат қойған. Содан бері күшті адамдар оны күш сынағы ретінде пайдаланып келеді: тасты тізеге, белге көтеру арқылы немесе толығымен кеудеге көтеріп, қораның периметрі бойынша алып жүру арқылы «толық күшті» (fullsterkur) мәртебесіне ие болады.

Яһуда тас

Вестфьорд аймағының ең батыс нүктесіндегі Латравík шығанағында орналасқан Яһуда тасы, оған бір ғасырдан астам бұрын атау берілген. Жергілікті шаруалар оны қабырға салу үшін қайталап қолдануға тырысқан, бірақ оның теңгерімсіздігі салдарынан ол әрдайым орнынан жылғалап, Яһуда сияқты оларды "алдаған". Тастың салмағы 127 кг (280 фунт).

Бриньольфштак тас

Исландияның ең ауыр көтеру тасы – 281 кг (620 фунт) салмақты Бриньольфштак тасы, ол Батыс Фьорд аймағындағы Талкнафьёрдр жанында орналасқан 1,5 метрлік базальт. Аңызға сүйенсек, тас алғаш рет 1845 жылы теңізден суға тартылған, сол кезде күшті шаруа Бриньольфур Эггертссон аймақтағы ең мықты төрт ер адамды алып, осы алып тасты иығына көтеруге шақырған. Содан кейін Бриньольфур тасты бау-доғамен бекітіп, оны жотаға дейін көтеріп алып, қазіргі орналасқан жеріне жеткізген. Осыдан кейін тас оның құрметіне аталған.

Латра тас

Сонымен қатар, Вестфьорд аймағында, Талкнафьорд пен Бильдудальур аралығындағы әйгілі теңіз құстарының жартастарында Латра тастары деп аталатын төрт тас орналасқан. Көптеген ұрпақ бойы жергілікті балықшылар оларды дене күшін сақтау үшін және құрлықтағы қысқа уақыттарында мақтаныш құру үшін пайдаланған. Дритвик тастары сияқты, мұнда да олардың көлеміне қарай иерархия бар: 96 кг (211 фунт), 107 кг (236 фунт), 144 кг (317 фунт), ал төрт тастың ең ауыры – 177 кг (390 фунт) салмақты "Алстеркур" деп атайды. Бұған қоса, 200 кг (441 фунт) салмақтағы "Клофи тасы" деп аталатын қосымша бесінші тас та бар.

Леггштейн тас

Бұл бағана тәрізді тас, сонымен қатар қабір тасы деп те аталады. Дәстүр бойынша, осы жерде бір бақытсыз шаруа шайтанмен келісім жасаған екен. Аңызға сүйенсек, еңбектенгенді ұнатпайтын шаруа оңай, мол өмірге жылдам жеткісі келген, сондықтан шайтан оған арманын орындауға уәде берді, егер ол бір ғана міндетті орындаса: 220 кг (485 фунт) салмақты Лэггштейн тасын көтеру. Ол Батыс фьорд аймағының ортасында, Рейкьянес маңындағы Хайдалурда орналасқан. Аңыз айтады, шаруа тастың жанындағы зор тұғырға жерленген, және оның құтылуы үшін оны тұғырдың айналасында бірнеше рет айналып тасу керек.

Петурштайн тас

Вестфьордтардағы Дынжанди сарқырасының жанында 175 кг (386 фунт) салмақты, Петурштейн тасы деп аталатын қара тақта тас жатыр.

Арбер тас тас

Рейкьявик қаласының жанындағы ашық ауадағы Арбæярсафн мұражайының жанында Арбæяр тастары деп аталатын сегіз тас орналасқан, олардың ең ауырсының салмағы .

Басқалар

Кейбір аз танымал исландия тастары: Бессастейн, Бруарасколи, Энджастейнар, Лундаррейкжадалурдагы Англия, Хаукадалур, Лауфас шатырындағы Хестастейн, Мырдальсандур, Пакгил тастары, Порстейншаф, Шжоманнагарддин қуат тастары және Вегаторфюстейн.

Қалқалы

Гейл тілінде "ерлік тастары" деген мағына береді, олар Шотландиядан шыққан. Шотландияда ерлік тастары ғасырлар бойы күш сынағы ретінде қолданылып келген. Әдетте, жас жігіт кланының сынақ тасын бел биіктігіне дейін көтере алса, осымен ерлікке ие болып саналған. Шотландияда көптеген мысалдары бар, олардың ішінде:
Инвер тасы – 18-ғасырға дейін сақталған, 118 кг (260 фунт) салмақты, сопақ пішіндес гранит тас. 2021 жылғы Rogue Invitational турнирінде спортшылар 4 фут платформадан 125 191 кг (275 421 фунт) салмақты бес тас жиынтығын көтеруге тиіс болды, ал 2020 жылғы Arnold Strongman Classic турнирінде 125 кг (275 фунт) және 136 кг (300 фунт) салмақты тастарды жоғары көтеруге талап етілді. МакГлэшен тастары / Атлас тастары / Касл тастары – Инвер тасынан шабыттанған, тау ойындары мен Pure Strength сияқты күшті адамдар жарыстарында қолданылатын, граниттен қашалған, тегіс және толық шар пішіндес тастар. "Күш тастары" жарысы алғаш рет 1986 жылғы әлемдегі ең мықты адам жарысында ұсынылды. Бұл классикалық МакГлэшен тастарының эволюциясы, ол қазіргі заманғы күшті адамдар спортында стандартқа айналды. Жарысқа қатысушылар тасты ұстап, тізе бүгіп, оны тұғырға көтеру үшін жоғары итеріп салу керек. Әр тасқа арналған тұғырға көтерілетін, салмағы арта түсетін бес (кейде алты) тас бар. 1980 және 1990 жылдардағы алғашқы жарыстарда бұл тұғырлардың биіктігі әртүрлі болды, ең жеңіл тасты шамамен қалыпты адамның бас биіктігіне дейін көтеру қажет болды. Тас неғұрлым ауыр болса, тұғырға соғұрлым жақын орналастырылды. 2000 жылдардан бастап тастардың салмағы артты, ал тұғырдың биіктігі мен тастан арақашықтық бірдей сақталды. Сондай-ақ, тас қайталау үшін таяқшадан асырылып көтеріледі. Атлас тастарымен байланысты барлық әлемдік рекордтар қазіргі уақытта Хафтор Юлиус Бьёрнссон, Том Столтман, Трэвис Ортмайер, Брайан Шоу және Жидрунас Савиккас арасында бөліседі. Динни тастары – күшті адам Дональд Диннимен танымал болған, әрқайсысына металл сақиналар бекітілген екі ауыр тас, олардың жалпы салмағы 332,49 кг (733 фунт). Ауыр тас 188,02 кг (414,51 фунт), ал жеңіл тас 144,47 кг (318,5 фунт) салмақта. Николь тастары – Динни тастарынан шабыттанған, Динни тастарына қадам тас ретінде қарастырылатын екі тас, олардың жалпы салмағы 252 кг (555,5 фунт). Ауыр тас 138 кг (304 фунт), ал жеңіл тас 114 кг (251 фунт) салмақта. Мензис тасы – тағы бір тарихи шар пішіндес тас, салмағы 115 кг (253,5 фунт).

Клэчан-ультаич

Clach ultaich (; көпшесі clachan ultaich) – Шотландияда кездесетін көтергіш тастың тағы бір түрі. Мысалдар: Расай аралындағы Дантульмде орналасқан, «Расайдың Айен Гәрбх МакГиллеЧалуимінің көтергіш тасы» деп аталатын Clach ultaich Iain Ghairbh MhicGilleChaluim Ratharsair. Оның салмағы бір тоннаға жетеді деседі. Айрширдегі Дейлидің «Шарт тастары» немесе «Көк тастары» – Ескі Дейли шіркеуінің зиратында орналасқан екі көтергіш тас. Ронадағы МакЛейдтің көтерілісі (Ultach Fear Hiort, әдеби мағынасы – «Сент-Килданы көтеру») – бір кезде Сент-Килданың жер иесі және басқарушысы болған Джон МакЛейдтің құрметіне аталған.

Стенді көтеру

Аулдгиртке жақын, Дамфрис және Галлоуэй аймағында Лифтингстайн деп аталатын шағын шаруашылық бар, онда күш сынау үшін қолданылған темір тұтқасы бар үлкен тас тұрған. Оңтүстік Айрширдегі Олд Дейлиде "Көк немесе жарғы тастары" бар, оларды күш сынақтарына пайдаланған, сондықтан жергілікті кеңес оларды металл ленталармен бекітіп, одан әрі қолданудан қорғаған. Оңтүстік Айрширдің Прествик қаласындағы Кингкастегі "Жұқпалы дерттің жарғы тасы" қара базальттан, бүйрек пішіндес болған және сынғанға дейін көтеру тасы ретінде қолданылған; алайда, оның бөліктері сақталған, ескі шіркеудің қабырғаларына кіріктірілген.

Басқа

Ардблэр тастары – Блэргоури және Раттрей таулы ойындарында қолданылатын, 18 кг (40 фунт) салмақтан 152 кг (335 фунт) салмаққа дейінгі тоғыз бетон шардан тұратын жиынтық. Тас лақтыру – допты лақтыруға ұқсас, бірақ болат доптың орнына қарапайым тас немесе тас қолданылады.

Уэльс

Y pedair Camp ar Hugain Welsh "The 24 feats" үшін, тас көтеру кең таралған практика болды. Бұл әдетте жас жігіттердің еркекке айналу рәсімі ретінде орындалған. Егер жас жігіт тасты беліне дейін көтере алса, ол еркек деп есептелген. Бұған қоса, тас соғысқа дайындалу үшін еркектің күшін арттыруға қолданылған. Әр тастың нақты өлшемі, пішіні немесе салмағы болмаған. Тастар жергілікті жерде қол жетімді болған нәрсеге немесе әр аймақтың патшасы таңдаған нәрсеге байланысты әртүрлі болған. Патшаның "жеке әскері" немесе "үй іші" оның билігіндегі әрбір ауыл мен қаладан адамдардың тас көтеру, жүгіру, секіру, күресу, қоршау, садақ ату және найза тастау қабілеттеріне қарай таңдалған. Бүгінгі күні 136 кг (300 фунт) салмақты Гаррег Орхест (сонымен қатар "Ysbyty Ifan Stone" деп те аталады) тасы Солтүстік Уэльстің Гвинед аймағындағы Криксиет қаласында сақталған. Бұл үлкен тасты көтеріп, алып жүру үшін Ұлыбританияның түкпір-түкпірінен жарысқа қатысушылар келеді. 2012 жылы Дэвид Хорн оны 62 фут (18,9 метр) қашықтыққа итерген.

Баск елі

Тас көтеру – Баск елінің дәстүрлі спорты, ол тас көтеруді қамтиды, бұл "харри хасотзеа" деп аталады. Баск елі Батыс Пиреней тауларында, Франция мен Испания шекарасында, Бискай шығанағының жағалауында орналасқан. Баск тастарының бірнеше түрі бар. "Тас сүйреу/гиза проба" – өте ауыр тікбұрышты тас тізбекке бекітіліп, спортшының беліне байланады немесе тұтқасынан ұсталып, ең ұзақ қашықтыққа сүйреледі. Квадратты (Kuboa), тікбұрышты (Laukizuzena), цилиндрлі (Zilindroa) және шар тәрізді (Biribila) тастарды мүмкіндігінше көп рет немесе максималды бір реттік көтеру үшін иыққа көтеріп, айналдыруға болады. Ежелгі және қазіргі тастармен шеберлігі үшін Иняки Перурена тарихындағы ең ұлы Баск тас көтерушісі деп есептеледі. Басктардың тағы бір спорты – "онци эраматаэ", онда салмақтар бұрын тастардың орнына сүт қаңқалары болған.

Швейцария

Швейцарияда он екі жылда бір рет өткізілетін Unspunnenfest фестивалімен байланысты, ең ұзақ қашықтыққа ауыр тас лақтырылады. Бұл шара "Unspunnen тас лақтыруы" деп аталады. Бәйгеге қатысушылар ұшу жолағынан жүгіріп, Ааре гранитінен жасалған тасты құмдыққа мүмкіндігінше алыс лақтырады. 2004 жылы швейцариялық ағаш шебері Маркус Майр осы жарыстағы қазіргі рекордты бір лақтырумен орнатты.

Бавария

Оңтүстік Германияда, Бавария аймағында 1950 жылдардан бері тас көтеру дәстүрлі спорт түрі болып келеді. Ең маңызды жарыс – Бавария тас көтеруі, онда қатысушылар тікбұрышты пішінді тасты, сақинаға бекітілген күйінде, тізе бүгіп отырып көтеруге тиіс. Осы көтеру бойынша әлемдік рекордты австриялық Мартин Вилдауэр сақтап тұр.

Америка Құрама Штаттары

Шотландия мен Исландияның дәстүрлі "таспен серуендеуі" немесе "тас көтеруі" сияқты, жарыс алаңында үлкен тастарды алып жүруге қатысты спорттық іс-шаралар, әсіресе АҚШ-та Strongman спортында кең таралды, және бірнеше нұсқасы қолданылады. Ережелер өте қарапайым: әрбір қатысушы темір тұтқалары бар екі өте ауыр тасты алып, оларды жарыс алаңында мүмкіндігінше алысқа апаруға тырысады. Алаңның ұзындығы орналасқан жерге байланысты өзгереді. Бұл іс-шара "фермер серуені" деп те аталады. Тағы бір танымал нұсқасы – үлкен тастарды иыққа көтеріп жүру. Лун тастары Нью-Гэмпшир штатындағы Лун тау ойындарында өткізілетін танымал, ежелгі фермерлер серуенінің бір бөлігі болып табылады, ондағы тастардың салмағы тиісінше белгілі бір шамада болады. Бұл іс-шара, әдетте, егістік алқаптарынан тастарды тазалау және оларды үйінділеу қажеттілігінен туындаған. 2015 жылы исландиялық Хафтор Юлиус Бьёрнссон арнайы қонақ ретінде қатысып, тастарды 140 фут 6 дюймге (шамамен 42.7 метрге) көтеріп, жаңа әлемдік рекорд жасады. Йон Палл Сигмарссон тасы – Йон Палл Сигмарссонның есімімен аталатын, өткір қырлы, жалпақ тас, салмағы белгілі бір шамада, ол Нью-Гэмпширде сақталады және американдық тау ойындарында қолданылады. Одд Хаугеннің қабір тасы – Норвегиялық Strongman Одд Хауген 58 жасқа толған күні овал пішіндес таспен сыйланды, және содан бері Арнольд Стронгман Классикасында "Тасты иыққа көтеру" іс-шарасында бірнеше рет пайда болды. Осы тасты иығына көтере алған тек 8 Strongman (Марунде, Лицис, Килишковский, Шивляков, Бьёрнссон, Белсак, Томпсон және Новиков) бар.

Жапония

Ежелгі Жапонияда тас көтеру синтоист ғибадатханаларының маңында спорт түрі ретінде жүргізілген. Саси-иси (さしいし) ("бас үстіне тас итеру"), ишикацуги (石担) ("иекте тас көтеру") және ишихакоби (石運び) ("тас тасымалдау") – бұл танымал жарыстардың бірнеше түрі.

Азияның басқа бөліктері

Тас көтеріп жүру Тибетте дәстүрлі, онда тастардың салмағы 250 кг-ға дейін жетеді, сондай-ақ Қытайдың басқа да аймақтарында. Монғолия да тас көтерумен әйгілі. Үндістан мен Пәкістанда 100 кг-дан асатын тастар түрлі тәсілдермен көтеріледі.