Кіріспе

Lynx – мәтінге негізделген, платформааралық веб-браузер. Ол курсормен басқарылатын символдардан тұратын терминалдарда пайдалануға арналған, конфигурацияланатын мәтінге негізделген веб-браузер. 2024 жылғы мәлімет бойынша, ол 1992 жылы құрылған және әлі де қолдау көрсетіліп келе жатқан ең көне веб-браузер болып табылады.

Тарих

Lynx – Канзас университетінің академиялық есептеу қызметтеріндегі үлестірілген есептеу тобының өнімі болды. Ол 1992 жылы университет студенттері мен қызметкерлерінің тобы (Лу Монтулли, Майкл Гроуб және Чарльз Резак) тарапынан кампус ақпаратын тарату және Gopher кеңістігін қарау үшін пайдаланылатын гипермәтіндік браузер ретінде әзірленді, бұл кампус бойынша кең ауқымды ақпараттық жүйенің бір бөлігі болды. Бета нұсқасы 1992 жылдың 22 шілдесінде Usenet желісінде жарияланды. 1993 жылы Монтулли интернет интерфейсін қосып, браузердің жаңа (2.0) нұсқасын шығарды. Lynx-тегі коммуникациялық протоколдарды қолдау libwww нұсқасын пайдаланып іске асырылады, ол 1996 жылы кітапхананың код базасынан бөлінді. Қолдау көрсетілетін протоколдарға Gopher, HTTP, HTTPS, FTP, NNTP және WAIS кіреді. NNTP қолдауы 1994 жылы жалғасып жатқан Lynx әзірлемесінен libwww-ге қосылды. HTTPS қолдауы кейінірек шифрлау туралы алаңдаушылықтарға байланысты түзетулер түрінде libwww-дің Lynx-тің өзгертілген нұсқасына қосылды. Гаррет Блайт 1994 жылдың сәуірінде DosLynx-ті жасады және кейіннен Lynx жобасына қосылды. Foteos Macrides Lynx-тің көп бөлігін VMS жүйесіне көшіріп, оны біраз уақыт қолдады. 1995 жылы Lynx GNU General Public License лицензиясымен шығарылды және қазір Томас Дики басқаратын еріктілер тобы оны қолдап тұрады.

Ерекшеліктері

Lynx-те шолу курсор пернелерін пайдаланып таңдалған сілтемені бөліп көрсетуден немесе беттегі барлық сілтемелерге нөмір беріп, қажетті сілтеменің нөмірін енгізуден тұрады. Қазіргі нұсқалары SSL және көптеген HTML мүмкіндіктерін қолдайды. Кестелер бос орындармен форматталады, ал фреймдер атауларымен анықталады және оларды жеке беттердей қарастыруға болады. Lynx вебте мәтіндік емес мазмұнның түрлі форматтарын, мысалы, суреттер мен бейнелерді көрсетуге қабілетсіз, бірақ оларды өңдеу үшін сыртқы бағдарламаларды, мысалы, суреттерді қарау құралын немесе бейне ойнатқышты іске қоса алады. Көптеген веб-браузерлерден өзгеше, Lynx JavaScript-ті қолдамайды, ал көптеген веб-сайттардың қалыпты жұмыс істеуі үшін ол қажет. Тек мәтіндік шолудың жылдамдық артықшылықтары, әсіресе, төмен жылдамдықты интернет байланысында немесе суреттерге көп көмек көрсететін контентті көрсетуде баяу болатын ескі компьютерлік жабдықтарды қолданғанда байқалады.

Құпиялылық

Lynx графиканы қолдамайтындықтан, пайдаланушы туралы ақпаратты қадағалайтын веб-кенелер (web bugs) жүктелмейді, яғни веб-беттерді графикалық веб-браузерлерге тән жеке өмірге қатысты алаңдаушылықсыз оқуға болады. Дегенмен, Lynx пайдаланушы туралы ақпаратты қадағалау үшін де қолданылатын HTTP cookie-лерді қолдайды. Сондықтан Lynx cookie-лерді ақ тізімге және қара тізімге қою мүмкіндігін ұсынады, немесе cookie-лерді қолдауды толығымен өшіруге болады. Қалыпты браузерлер сияқты, Lynx та қарау тарихын және беттерді кэштеуді қолдайды, бұл екеуі де жеке өмірге қатысты мәселелер тудыруы мүмкін.

Конфигурациялануы

Lynx командалық жол опциялары мен конфигурациялық файлдарды қолдайды. Оның анықтамалық хабарламасына сәйкес, 142 командалық жол опциясы бар. Lynx үлгілік конфигурациялық файлы lynx.cfg 233 конфигурацияланатын мүмкіндікті тізімдейді. Конфигурациялаудың екі тәсілінің арасында біршама үйлесімділік бар, алайда lynx.cfg файлында кездеспейтін restrict сияқты командалық жол опциялары да бар. Командалық жол және конфигурациялық файл арқылы алдын ала орнатылған опциялардан өзге, Lynx-тің әрекеті оның опциялар мәзірін пайдаланып, жұмыс істеу кезінде де реттелуі мүмкін. Мұндай реттеулерде де параметрлердің арасында біршама қайталау бар. Lynx осы жұмыс істеу кезіндегі көптеген қосымша мүмкіндіктерді іске асырады және (конфигурациялық файлдағы параметр арқылы басқарылатын) осы таңдауларды бөлек жазуға болатын конфигурациялық файлға сақтауға рұқсат береді. Сақтауға болатын опцияларды шектеу себебі Lynx-тің 1990 жылдардың ортасында жиі қолданылуына байланысты туындады, атап айтқанда, диал-ап қосылымдары арқылы интернетке қол жеткізу үшін Lynx-ті интерфейс ретінде пайдалану.

Қолжетімділік

Lynx мәтінге негізделген браузер болғандықтан, көру қабілеті бұзылған пайдаланушылар оны жаңартылатын Брайль дисплейінде интернетке қол жеткізу үшін пайдалана алады және мәтінді дауысқа түрлендіру бағдарламалық жасақтамасымен оңай үйлеседі. Lynx кескіндерді, фреймдерді және басқа мәтіндік емес мазмұнды alt, name және title HTML атрибуттарындағы мәтінмен алмастырады және пайдаланушы интерфейсі элементтерін жасыруға мүмкіндік береді, сондықтан бұл браузер тиімді, жалпы мақсаттағы экранды оқу бағдарламалық жасақтамасымен пайдалануға ерекше қолайлы. Lynx-тің Windows жүйесіндегі экран оқырмандарымен пайдалануға арналған, арнайы жетілдірілген нұсқасы Үндістан технология институтында (Мадрас) әзірленді.

Қашықтан қол жеткізу

Lynx сонымен қатар графикалық дисплейі жоқ қашықтан қосылған жүйеден веб-сайттарға кіруге де пайдалы. Тек мәтіндік форматта болуына және көнелігіне қарамастан, оны қазіргі вебтің көп бөлігін тиімді қарау үшін, тіпті Википедияны өңдеу сияқты интерактивті тапсырмаларды орындау үшін де қолдануға болады.

Веб-дизайн және роботтар

Lynx мәтіндік файлдан перне соқпаларын қабылдай алатындықтан, автоматтандырылған деректерді енгізу, веб-беттерде навигация және веб-беттерден дерек алу үшін әлі де өте пайдалы. Осының салдарынан Lynx кейбір веб-тараушыларда қолданылады. Веб-дизайнерлер өздері әзірлеген сайттарды іздеу жүйелері мен веб-тараушылар қалай көретінін анықтау үшін Lynx-ті пайдалана алады. Белгілі бір веб-бетті Lynx арқылы көруге мүмкіндік беретін онлайн қызметтер де бар. Lynx веб-сайттардың жұмысын сынау үшін де қолданылады. Telnet және ssh сияқты қашықтан қол жеткізу технологияларын пайдаланып, браузерді әртүрлі жерлерден іске қосуға болатындықтан, Lynx-ті веб-сайттың байланыс жылдамдығын әртүрлі географиялық орналасқан жерлерден бір уақытта тексеру үшін қолдануға болады. Браузердің тағы бір веб-дизайнға қатысты қолданылуы – сайттың сілтемелерін жылдам тексеру.

Қолдауы бар платформалар

Lynx бастапқыда Unix сияқты операциялық жүйелер үшін жасалған. Ол көп ұзамай VMS-ке және басқа жүйелерге, соның ішінде DOS, Microsoft Windows, Classic Mac OS және OS/2 жүйелеріне көшірілді. Lynx OpenBSD 2.3 (1998 жылдың мамыр айы) нұсқасынан бастап 5.5 (2014 жылдың мамыр айы) нұсқасына дейін стандартты OpenBSD орнату жинағына кірді, 2014 жылдың шілдесіне дейін негізгі бөлімінде болды, содан кейін порттар арқылы қолжетімді болды. Lynx көптеген Linux дистрибутивтерінде, сондай-ақ macOS үшін Homebrew, Fink және MacPorts репозиторийлерінде де табылады. BeOS, MINIX, QNX, AmigaOS және OS/2 нұсқалары да қолжетімді. Оның бастапқы кодтары Google-дың Android операциялық жүйесі сияқты көптеген платформаларда құрастырылуы мүмкін.