Кіріспе

Лексикология – белгілі бір тілдің сөздік қорын талдайтын лингвистиканың бір саласы. Сөз – тілдің өздігінен қолданыла алатын ең кішкентай мағыналық бірлік, ол морфема деп аталатын кішірек компоненттерден және тілдік дыбыстар деп аталатын одан да кішірек элементтерден құралады. Лексикология сөздің барлық ерекшеліктерін зерттейді – оның қалыптасуын, жазылуын, шығу тегін, қолданылуын және анықтамасын. Лексикология сөздер арасындағы қатынастарды да қарастырады. Лингвистикада тілдің сөздік қоры лексемалардан тұрады, олар сөздің байланысты формалары жиынтығына сәйкес келетін мағынаның абстрактілі бірліктері болып табылады. Лексикология сөздердің қалай талданатынын қарастырады, сондай-ақ олардың ортақ үлгілерін анықтайды. Лексикология сөздіктерді жасаумен айналысатын лексикографиямен байланысты.

Этимология

Лексикология термині грек сөзі λεξικόν lexicon (грекше λεξικός lexikos сөзінің орталық жатысы, "сөздерге қатысты", λέξις lexis, "сөз" немесе "айту") және λογία logia, "зерттеу" (λόγος logos сөзінен туындаған жұрнақ, оның мағыналары: "оқу, ойлау, түсіндіру, тақырып" сияқты) сөздерінен шыққан. Этимология ғылымы лексикологияның зерттеу саласы болып табылады. Лексикология сөздердің мағынасын және олардың семантикалық байланыстарын зертейді, сондықтан сөздің тарихын және дамуын зерттеу жиі кездеседі. Этимологтар салыстырмалы әдіс қолданып, туысқан тілдерді талдайды, бұл тіл білімі мамандарына қазіргі тілдердің ата-тегін анықтауға, олардың фонологиялық, морфологиялық, синтаксистік және т.б. құраушыларын салыстыру арқылы қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Бұл индоевропалық тілдер отбасының әртүрлі тармақтарындағы көптеген сөздердің түбін протоиндоевропалық тілдегі бірнеше сөздерге дейін табуға болады дегенді білдіреді. Мысалы, ағылшын тілінде өз сөздеріне қарағанда қарыз сөздер көп кездеседі. Мысалы, француз тілінен паркур, жапон тілінен караоке, португал тілінен кокос, хинди тілінен манго және т.б. Көптеген музыкалық терминдер, мысалы, фортепиано, соло, опера, итальян тілінен алынған. Бұл сөздерді тілдік элементтерге қарай жіктеуге болады: фонемалар, морфемалар және семантика. Синхрондық немесе сипаттамалық лексикология белгілі бір уақыт кезеңіндегі тілдің сөздерін зерттейді. Бұл тілдің дамуының бастапқы кезеңдері, қазіргі жағдайы немесе аралық кез келген уақыт болуы мүмкін. Бұл толықтыратын көзқарастарды швейцариялық тіл білімі маманы Фердинанд де Соссюр ұсынған.

Фразеология

Лексикологияның тағы бір саласы – фразеология, ол көп сөзді тіркестерді, яки идиомаларды, мысалы, «аспаннан жаңбыр сияқты» сияқты тіркестерді зерттейді. Тіркестің жалпы мағынасы жеке алғандағы әр сөздің мағынасынан өзгеше болады және оның құрамындағы сөздерді бөлек қарастырғанда көбінесе болжау мүмкін емес. Фразеология мұндай мағыналардың қалай және неге туындағанын зерттейді, сондай-ақ осы сөз тіркестерін басқаратын заңдылықтарды талдайды. Идиомалар мен басқа фразеологиялық бірліктерді мазмұнына және/немесе мағынасына қарай жіктеуге болады. Оларды бір тілден екінші тілге сөзбе-сөз аудару қиын.