Кіріспе

Бухарадағы, Өзбекстан Хауз кешені

Лаб-и Хауз (, , لب حوض, парсы тілінде "көлдің жанында" деген мағынаны білдіреді), кейде орыс тіліндегі жуық айтылуымен Lyab i Khauz деп те аталады, Өзбекстанның Бухара қаласында сақталған сирек хауз бассейндерінің біріне айналасындағы ауданның атауы. Кеңес кезеңіне дейін қалада осындай көптеген көлдер болған, олар қаланың басты су көзі болған, бірақ олардың ауру таратуға бейімділігінен көптегендері 1920-1930 жылдары тоқтатылды. Лаб-и Хауз 16-17 ғасырларда салынған әсем сәулет кешенінің орталық бөлігі болғандықтан сақталған. Бассейнді үш жағынан қоршап тұрған Лаб-и Хауз ансамбліне бассейннің солтүстік жағында орналасқан Кукелдаш медресесі (1568-1569, қаладағы ең ірі медресе) және Надир Диван Беги салған екі діни құрылыс кіреді: ханқа (1620; , яғни көшпелі суфилерге арналған мейманхана) және медресе (1622), олар тиісінше бассейннің батыс және шығыс жағында орналасқан. Кішкентай Қази е Калан Насреддин медресесі (қазір бұзылған) бұрын Кукелдаш медресесінің қасында орналасқан.

Тарих

Бұл ансамбльдің тарихы маңызды салтанатты тұлға, визирь және Бұхара әмірі Имам Құли ханның туысы болған Надир Диван Бегі есімімен тығыз байланысты. Надир Диван Бегі өзінің есімін алған ханқаны салған кезде, ғимарат орнының жанында ескі еврей жесірінің үлкен жері болған. (Бұхаралық яһудилердің саны көп болды.) Надир Диван Бегі бұл жерді бассейн салуға өте қолайлы деп тапқан, бірақ жесір әйел оның жерді сатып алу ұсынысын қабылдамады. Сондықтан Надир Диван Бегі оны Имам Құли ханның алдына алып келді, әмірдің оны сатуға мәжбүрлеуіне үміттене отырып. Бұхара әмірі мұфтилердің кеңесін шақырып, мәселені қарастыруды бұйырды. Алайда, мұсылман құқығының мамандары, егер яһудилер джизьяны, яғни мұсылман емес азаматтардан алынатын салықты төлесе, мұсылмандармен тең құқықтары болғандықтан, жесірдің келісімінен басқа мүлікті сатып алудың заңды жолы жоқ деп шешті. Сондықтан Надир Диван Бегі сол жауырынып тұрған еврей жесірінің үйіне жақын жерде шағын су қоймасын салуға мәжбүр болды. Бірақ ол жаңа бассейнге арнап арна, яғни суарнаны қазып, суды оның үйінің жанынан өткізді, бұл қымбатқа түссе де, оның қалауындай болды. Көп ұзамай су жесір әйелдің үйінің негізін шайқап бастады. Ол Надир Диван Бегіге әділдік сұрағанда, ол оның үйін әділ бағаға сатып алуға дайын екенін мәлімдеді. Бірақ жесір әйел ақшаны қабылдамай, өзінің талаптарын қойды. Ол, егер Бұхара билеушілері оған синагог салуға рұқсат берілген тағы бір жер учаскесін берсе, жерін беруге уәде берді. Надир Диван Бегі жесір әйелге өзіне тиесілі жер учаскесін берді, ол жер кейіннен еврей кварталы (Махалли Кұма) деп аталды. Көп ұзамай Бұхарадағы алғашқы синагог пен үлкен бассейн салынды. Халық оны Лаб-и-Хауз (суреттегідей) деп атады, бұл парсы тілінде "бассейн жанында" дегенді білдіреді. Оның құрылысы шамамен 1620 жылға дейін салынған. Бірақ халық жадында әлі де бір есім сақталған – Хауз и Базур, "күшпен салынған бассейн".

Кукелдаш медресесі (1568/1569)

Медресе – кешеннің ең көне ғимараты. Онда екі қабатқа орналасқан 160 ұя бар, олар екі айванды ауланың шетімен бойлап жайласқан. Медресенің дәстүрлі қасбеттері майоликамен әсемделген. Тарихы барысында медресе түрлі қызметтер атқарды: ол кермекжай және қорғаныс бекінісі ретінде, тіпті жаза орындалатын жер ретінде де пайдаланылды. Бүгінде медресенің бір бөлігі жазушылар Садриддин Әйни мен Жалол Икромийге арналған мұражай болып табылады.

Надир Диван-бегі ханқасы (1619/20)

Нодир Девонбеги Ханқасы - күмбезбен жабылған тіктөртбұрышты құрылыс. Ғимаратта дәстүрлі емес, тар және созылыңқы басты порталмен қатар екі бүйірлік кіреберіс бар. Залдың (дхикр хана) акустикалық қасиеттері өте жақсы. Залдың ішкі қабырғаларында штукатурмен әшекейленген нишалар ойылып жасалған. Тұрғын жай ғимараттың бұрыштарында және сыртқы қабырғаларында орналасқан. Басты кіреберіс есігінің әрлеуі консервативті жасалған, бірақ безендіруіндегі кейбір гүлдік элементтерден басқа. Басты порталдың жиектері эпиграфиялық өрнектермен безендірілген. Ханқаның негізгі фасады қабырға деңгейінде қиылып жасалған мұнаралармен бұрышталған. Орналасқан жері мен өлшемдеріне байланысты (төртбұрышты залдың қабырғасы 11,2 м, 36,75 фут), ханқа Бұхараның маңызды мәдени және діни орталығы болды.

Надир Диван-бегі медресесі (1622/23)

Диван бегі – Бухара хандығында ханнан кейінгі лауазымды білдіретін атақ. Надир Диван бегі осы лауазымды Аштарханид (Жанид) әулетінің (1599 жылы құрылған) ең күшті ханы Имам Құли ханның (1611-1642) тұсында атқарды. Жанид әулеті билеген кезде мемлекетте ислам дәстүріне деген құлшыныс, көрнекті Шайбанид хандары заманындағы ынтадан кем түсті. Осы екі маңызды ерекшелік көп ұзамай сәулет өнерінде ерекше үрдіс ретінде көрінді. 1619 жылы Самарқанды дербес басқарған Ялантуш би Шер-Дор медресесінің құрылысын бастады. Қолдан жасалған әсем әрленуі мен күн, жолбарыс және антилопалардың бейнеленуі ислам әлемінде бірегей, жаңашыл өнер көрінісін көрсетеді. Үш жылдан кейін Надир Диван бегі Ялантуш бидің үлгісімен өзінің революциялық құрылысын (Надир Диван бегі медресесі) салған. Кіреберіс порталында екі симург ақ бұғыларды көтеріп алып жүргені және "күндегі адам" бейнесі бейнеленген.

Магоки Аттори мешіті

Алғашқы синагог салынғанға дейін яһудилер мешітте мұсылмандармен ортақ жер пайдаланған. Бұл мешіт Masjed e Maghākī ye Attārī деп аталды (суретті қараңыз), яғни "эссенциялық тауарлар базарындағы шұңқырдағы мешіт". Кейбір деректер бойынша, Бухара яһудилері мен мұсылмандары бір уақытта бір жерде бірге құлшылық еткен. Басқа көздер яһудилер мұсылмандардан кейін құлшылық еткенін айтады. Арабтар басып алғанға дейін Магоки Аттори орнында базар болған. Онда сатылатын тауарлардың ішінде – сұрақталған құдайлар, эссенциялар, дәмдеуіштер және басқа да заттар болған. Бұдан өзге, осы жерге жақын жерде бұрын Ай храмы (Мах) орналасқан. Наршахи өзінің "Бухара тарихында" (шамамен 950 ж.) бұрынғы храм орнында салынған мешітті "махаки" деп атады, яғни "шұңқырда", себебі тіпті сол кезде оның жартысы жердің көтерілуінен көзден таса болған.

Басқа мәліметтер

Бүгінде Лаб-и-Хауз – шығыстан батысқа қарай созылған, ғасырлық ағаштардың арасында жатқан тікбұрышты (46 x 36 метр) көл. Оның жиектері сарғыш әктас тас блоктарынан жасалған, төмен қарай бағытталған сатылардан тұрады. Жоғарыда айтылғандай, Кукелдаш медресесі Бұхарадағы ең ірі медресе (80 x 60 метр). Күлбала Кукелдаш («бауыр») – осы құрылысты салған әмірдің асырап алған бауырының есімі. Надир Диван Беги медресесі бастапқыда керуенсарай ретінде салынған. Салтанатты ашылу рәсімінде Имам Құли хан күтпеген жерден бұл керуенсарайдың медресеге айналатынын жариялады. Сондықтан Надир Диван Беги керуенсарайдың алдына лоджиялар, портал (Айван) және бұрыштық мұнаралар қосып, оны қайта жабдықтауға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ, жаңа қабатты жатақ бөлмелермен толықтырды. Надир Диван Беги ханқасы Лаб-и-Хауздың батыс жағында, Надир Диван Беги медресесінің қарсы бетінде орналасқан.