Кіріспе

Антиохия патриархатында бастапқыда қолданылған литургиялардың тобы Антиохиялық рәсім деп те аталады.

Апостолдық конституциялардың литургиясы

Апостолдық конституциялар Антиохиялық ғұрыптағы литургиялар тарихы үшін маңызды дереккөз болып табылады. Бұл мәтінде литургияның екі жоспары бар, бірі екінші кітапта, екіншісі жетінші кітапта, ал Апостолдық конституциялардың сегізінші кітабының толық литургиясы – толық литургия деп сипатталатын ең көне белгілі нысан. Антиохиялық топқа жататын барлық литургиялар Апостолдық конституциялардың жалпы құрылымын ұстанады. Бірте-бірте, литургия басталғанға дейін құрбандық дайындалуы (протезис, бұл сөз алтарь алдындағы үстелді де білдіреді) күрделі рәсімге айналады. Сабақтарға дайындық (кішкентай кіру) және протезистен құрбандықты алтарьға жеткізу (үлкен кіру) салтанатты процессияға айналады, бірақ литургияның жоспары: катехумендердің миссасы және олардың жіберілуі; литания; «Дұрыс және әділ» сөздерімен басталып, «Санктус» үзілісімен тоқтатылатын Анафора; Институция сөздері; Анамнез, Эпиклезис және сол жердегі барлық адамдар үшін тілектер; «Қасиеттілерге қасиетті нәрселер» сөздерімен көтерілу; епископ пен диякон арқылы таратылатын Коммунион (диякон келішеге ие); содан кейін соңғы дұға және жіберілу – бұл тәртіп барлық Сириялық және Палестиналық ғұрыптарға тән және одан туындаған Византия литургияларында сақталады. Апостолдық конституциялардың екі ерекшелігіне назар аудару керек. Әулиелер есімдері аталмайды және «Пәтеріміз» дұғасы жоқ. Әулиелердің есімдері, әсіресе «Барлық қасиетті Құдай анасы» есімі, 431 жылғы Эфес соборынан кейін католиктер арасында кеңінен тарады, содан кейін осы атаумен дұғалар барлық католик литургияларына қосылды. Апостолдық конституциялар өзгерістерге ұшырамаған ескі нысанын сақтап қалды. «Пәтеріміз» дұғасының болмауы қызықты және бірегей. Бұл, кемінде, салыстырмалы көнелікпен байланысты емес. «Он екі елшінің үйретімінде» (VIII, ii, 3) адамдарға күніне үш рет дұға ету керектігі айтылады «Иеміздің Ізгі хабарында бұйырғандай: Пәтеріміз» және т.б.

Гректің Жақыптың литургиясы

Антиохиялық литургиялардың арасындағы ең көнесі және қалғандарының негізі болған – грек тіліндегі әулие Яковтың литургиясы. Оған Квинсекст Кеңесінің XXXII канонында сілтеме жасалған, онда бұл литургияны Иеміздің бауыры Яков жазғандығы айтылады. Кеңес армянға қарсы аралас тостағанды қорғау үшін осы литургияны дәлел ретінде келтіреді. Әулие Иероним (420 жылы қайтыс болған) оны білген сияқты. Дегенмен, Бейт-Лехемде ол литургиялық ресімнің бір бөлігі ретінде «бірден-бір күнәсіз» деген сөздерді келтіреді (Adv. Pel., II, xxiii). Сирия православие шіркеуінің сирия тілінде осы литургияны қолдануы, оның Халкидондық айырылыстан бұрын бар болғанын және қалыптасқанын көрсетеді. Ең көне қолжазбасы – X ғасырға жататын, бұрын Мессинадағы грек монастырына тиесілі, қазір сол қаланың университеті кітапханасында сақтаулы. Грек тіліндегі әулие Яковтың литургиясы барлық маңызды бөліктері бойынша Апостолдық Конституциялардың литургиясына сәйкес келеді. Онда діни қызметкер мен диаконның оқуға дайындалатын дұғалары мен түкірту батасы бар. Содан кейін кішкентай кіреберіспен катехумендердің литургиясы басталады. Диакон литания айтады (эктенея), оның әрбір сөйлеміне халық «Кирие Элейсон» деп жауап береді. Ал діни қызметкер үнсіз дұға оқып, литания аяқталғанда ғана соңғы сөздерін айқын оқиды. Әншілер «Трисaгионды» орындайды: «Қасиетті Құдай, қасиетті күшті, қасиетті өлмейтін, бізге ие бол». Діни қызметкер дұға оқып, ал халық басқа нәрсемен айналысса, бұл кейінгі заманда пайда болған. Содан кейін екі Заңнан ұзақ үзінділер оқылады, сосын катехумендерге арналған дұғалар мен оларды босату рәсімі жүзеге асырылады. Катехумендерге арналған дұғалардың арасында айқышқа сілтеме бар (қасиетті және өмір беретін айқышпен христиандардың мүйізін көтеру), бұл әулие Елена оны тапқаннан кейін (шамамен 326 жылы) жазылған болуы керек, және бұл литургияны Иерусалиммен байланыстыратын себептердің бірі. Катехумендер таратылғаннан кейін диакон адалдарға «бір-бірін тануға» кеңес береді, яғни әлі де сырттан келген адам бар-жоғын байқауға. Адалдардың литургиясын бастайтын үлкен кіреберіс – маңызды рәсім. Түкірту баталанады, ал құрбандықтар протезден алтарьға әкелінеді, ал халық Херубиконды әндейді, үш Аллелуйямен аяқтайды (мәтіні Византиялық Херубиконнан өзгеше). Осы уақытта діни қызметкер тағы бір дұғаны үнсіз оқиды. Содан кейін сенім белгісі оқылады, алдымен елшілердің сенім белгісі сияқты қысқа түрі болған. Оферторийлік дұғалар мен литаниялар Апостолдық Конституциялардағыдан әлдеқайда ұзақ. Иконостас (хорды немесе діни қызметкерлердің орнын бөлетін экран) туралы әлі ешқандай сілтеме жоқ. «Анафораның» (кіріспе сөз) басы қысқарақ. Институт және Анамимнез сөздеріне бірден Эпиклезис сөздері ілеседі, содан кейін түрлі адамдарға арналған тілектер келеді. Диакон дұға ететін адамдардың есімдерінен тұратын «Диптихтерді» оқиды, содан кейін «Біздің барлық қасиетті, таза және жоғары мадақталған Мариям Анамыз, Құдай Анасы және мәңгілік бойға біткен қыз» деп басталатын қасиеттілердің тізімі оқылады. Мұнда Несториандық ереске қарсы бағытталған екі гимн енгізілген. Әкеміздің дұғасы кіріспемен және эмболизмомен жалғасады. Хостия Апостолдық Конституциядағыдай сөздермен халыққа көрсетіліп, содан кейін сындырылады, оның бір бөлігі тостағанға салынады, ал діни қызметкер былай дейді: «Біздің Иеміз бен Құдайымыз және Құтқарушымыз Иса Мәсіхтің қасиетті денесі мен қымбат қанының араласуы». Қасиетті Құран оқу алдында ХХХІІІ псалм оқылады. Діни қызметкер қасиетті тағамды қабылдауға дейін дұға оқиды. Диакон халықпен қасиетті тағамды бөліседі. «Мәсіхтің денесі» деген сөз жоқ, тек «Раббыдан қорқып, Оған жақындаңдар!» делінеді, ал олар «Раббының атынан келгенге (Патшаға) жарылқаныш болсын!» деп жауап береді. Қасиетті тағамнан қалған бөлігі диакон протезиске алып барады, алғыс айту дұғалары Апостолдық Конституциялардағыдан ұзақ. Қазіргі түріндегі Яковтың литургиясы Апостолдық Конституциялардың қолданылуымен бірдей, бірақ одан да дамыған форма. Дұғалар ұзағырақ, рәсімдер күрделірек, хош иісті заттар үнемі қолданылады, ал дайындық Византиялық протездің күрделі қызметіне айналу жолында. Қасиеттілерге үнемі дұғалар оқылады, бірақ рәсімнің негізгі мазмұны өзгермеген. Киелі крест туралы мәліметтен басқа, бір нұсқада оның Иерусалим шіркеуі үшін жасалғаны анық көрінеді. Эпиклезистен кейінгі бірінші тілек: «Біз сенің қасиетті орындарың үшін, оларды Мәсіхтің құдайлық көрінісімен және Киелі Рухыңның келуімен даңқталған сенің алдында, әсіресе қасиетті және сұлу Сион үшін, барлық шіркеулердің анасы және сенің қасиетті Католик және Апостолдық шіркеуі үшін бүкіл әлемде дұға етейміз». Бұл литургия Сирия мен Палестинада, яғни Антиохиялық патриархатта (Иерусалим 431 жылғы Эфес Кеңесіне дейін патриархалдық орын болған жоқ) Несториандық және Монофизит ағымдарынан бұрын қолданылған. Әулие Иоанн Хризостомның уағыздарындағы сілтемелер мен цитаталар арқылы Антиохия қаласының осы литургияны қолдануын қалпына келтіруге болады (Probst, Liturgie des IV. Jahrh., II, i, v, 156, 198). Ол Яковтың литургиясына ұқсас екені көрінеді, тіпті кейбір үзінділер Яковтың литургиясынан немесе Апостолдық Конституциялардан сөз созбен келтірілген. Әулие Кирилл Иерусалимнің катехизистері 348 жылы өткізілген, алғашқы он сегізі Ленд мезгілінде дайындалып жатқандарға (фотозуменои) арналған, ал соңғы алтауы Пасха аптасында жаңадан дінге кіргендерге арналған. Онда ол Крещение мен Миропомазандан басқа, қасиетті литургияны да түсіндіреді. Литургияға жасалған сілтемелер алғашқыларында «arcani» қағидасының салдарынан жасырын болған, бірақ жаңадан дінге кіргендермен сөйлескенде олар айқынрақ болды, дегенмен тіпті сонда да Крещение рәсімін немесе қасиеттілік сөздерін келтіруден аулақ болды. Осы катехизистерден біз IV ғасырдың ортасында Иерусалимдегі литургияның ретін білеміз. Бір-екі ұсақ өзгерістерден басқа, ол Яковтың литургиясына сәйкес келеді (Probst, op. cit., II, i, ii, 77 106). Бұл литургия грек тілінде Антиохияда, Иерусалимде және грек тілі кеңінен қолданылатын басқа қалаларда, ал сирия тілінде елді мекендерде қолданылған. Оның ең көне түрі қазіргі кезде грек нұсқасы. Оның басқа негізгі литургиялармен байланысын табуға бола ма? Осы литургияның Анафорасы мен Римдік миссаның каноны арасында бірнеше көзге түсетін параллельдер бар. Дұғалардың реті әртүрлі, бірақ грек немесе сирия тілі латын тіліне аударылғанда, біздің сөздерімізге сәйкес келетін көптеген фразалар мен сөйлемдер пайда болады. Рим мен Сирия бастапқыда бір литургияны қолданған және канонымыздың ретіне қатысты даулы мәселені Сирия қолданысына сәйкес қалпына келтіру арқылы шешуге болатыны болжанады (Drews, Zur Entstehungsgeschichte des Kanons). Духен және көптеген авторлардың пікірінше, Галлиялық литургия Сириямен, ал Римдік мисса Александриялық қолданыспен байланысты (Duchesne, Origines du culte chrétien, 54).

Сирия литургиясы

Монофизиттік шиеленістен және Халкидон кеңесінен (451) кейін Антиохияның грек-православ патриархаты, протомарониттер және сириялық-православ шіркеуі бірдей рәсімді қолдануды жалғастырды. Сириялық-православ шіркеуі бастапқыда тек сирия тілінде (олардың бүкіл қозғалысы императорға қарсы ұлттық көтеріліс болды) қолданды, ал Левант және Египет мелкиттері Яковтың анафорасын өздерінің Якобының анафорасымен бірге қолданды. Бірақ крест жорықтары Византиялық ықпалға байланысты Антиохия шіркеуінде литургиялық реформаға себеп болды. Осыдан кейін грек-православ шіркеуі Византиялық рәсімді қолдана бастады, ал сириялық-православ шіркеуі әлі де Яковтың литургиясын қолданып келді. Сириялық-православ шіркеуінде қазіргі кездегі Яковтың сириялық литургиясы – марониттер әлі де қолданып жүрген түпнұсқа емес, одан сириялық-православ шіркеуі өздері үшін өзгертілген нұсқасын жасады. Құрбандық дайындалу рәсімі одан әрі күрделенді. Бейбітшілік сүйісі барысында Анафораның басында және соңында болады. Бұл сириялық литургия грек литургиясын сөзбен сөзбен қайталайды, соның ішінде барлық шіркеулердің анасы Сионға сілтеме жасайды. Бірақ әулиелер тізімі өзгертілді; диякон «Никей, Константинополь және Ефес соборларындағы иманды бұзбай сақтаған» әулиелерді еске алады, елшілердің ішінде тек «Иеміздің інісі Яковты» және «Кириллді, ол шындықтың мұнарасы болды, Құдай Сөзінің денеге айналуын түсіндірді, сондай-ақ Мар Яковты және Мар Ефремді, біздің қасиетті шіркеуіміздің шешен ауыздары мен тіректерін» атайды. Мар Яков – бұл Барадай, ол алтыншы ғасырда шіркеуді сақтауға көмектесті, және одан «Якобит» атауы шықты (сириялық-православ қауымы бұл атауды қорлайды, бірақ Үндістандағы олармен байланысты шіркеулерде сәйкестендіру үшін қолданылады) (543). Дегенмен, әулиелер тізімі айтарлықтай өзгереді; кейде олар өздерінің қасиеттілерінің ұзақ тізімін қосады (Рено, Lit. Orient. Col., II, 101–103). Бұл литургияда әлі де белгілі бір сөз бар. Сабақтардан бұрын «Трисагион» әні орындалады. Грек рәсіміндегісі: «Қасиетті Құдай, қасиетті күшті, қасиетті өлмейтін, бізге ие бол». Сириялық рәсім «қасиетті өлмейтін» дегеннен кейін «біз үшін айқышқа шегеленіп өлді» деген сөздерді қосады. Бұл Антиохияның сириялық патриархы Петр Бояушы (458–471) қосты, Шығыс православиеліктері қабылдамады, ал Халкидондықтар оны өздерінің иманды жариялау түрі ретінде қабылдады. Сириялық қолданыста грек сөздерінің саны сақталған. Диякон грекше stômen kalôs дейді, ал халық үнемі «Куриллисон» деп айқайлайды, олар еврейше «Амин» және «Аллилуйя» дейтіндей. Қысқа литургиялық сөздер бір тілде қатып қалады және олар айқын емес шақырулар ретінде есептеледі. Сириялық литургиядағы грек сөздері грек тілінің түпнұсқа екенін көрсетеді. Сириялық-православ шіркеуі Яковтың сириялық литургиясынан басқа көптеген анафораларды қолданады, оларды жалпы дайындық және катехумен литургиясына қосады. Олардың алпыс төрт анафорасының аттары белгілі. Олар әртүрлі әулиелерге және сириялық-православ епископтарына жатады: Сент-Василий, Александриялық Кирилл, Петр, Климент, Александриялық Диоскур, Иоанн Маро, Эдессалық Яков (708 жылы қайтыс болды), Антиохиялық Северий (518 жылы қайтыс болды) және т.б. Иерусалимдік Яковтың қысқартылған анафорасы да бар. Ренодо осы литургиялардың 42-сінің мәтінін латын тіліне аудармамен басып шығарды. Олар әртүрлі дұғалардан тұрады, бірақ олардың реті әрқашан сириялық Яков литургиясының ретімен сәйкес келеді және олар оның жергілікті өзгертулері болып табылады. Эдессалық Яковтың (шамамен 624 ж.) Тимофей есімді діни қызметкерге жазған хатында сол кездегі сириялық-православ литургиясы сипатталады және түсіндіріледі (Assemani, Bibl. Orient., I, 479–486). Бұл – сириялық Яковтың литургиясы. Яковтың Пресвященная литургиясы (сенбі күндерін қоспағанда, оразаның апта күндері қолданылады) екіншісін өте жақын ұстанады. Катехумендер литургиясы кіреберіспен, сабақтармен, адалдардың литургиясымен және үлкен кіреберіспен, литаниялармен, «Біздің Әкемізбен», хостияны бөлумен, қасиетті қабылдаумен, алғыс айтумен және босатумен бірге. Әрине, бүкіл Евхаристиялық дұға қалдырылады – құрбандықтар үлкен кіреберіс алдындағы протезде жатқандай киелілендірілген (Brightman, op. cit., 494–501).

Соңғы кездері

Сирия мен Палестинадағы Шығыс православиелері әлі күнге дейін Киелі Яковтың сириялық литургиясын қолданады, сондай-ақ сириялық католиктер де қолданады. Антиохия және Иерусалимнің екі Патриархатының Шығыс православиелері көптеген ғасырлар бойы Византиялық рәсімдерді қолданды. Константинопольмен бірліктегі көптеген христиандар сияқты, олар Византиялық рәсімдерді қабылдады (қанондық юрисдикцияларда қайта құрылған Батыс литургияларын қолданатын аз ғана топтардан басқа). Ескі рәсімдердің Византияға қашан ауысқанын нақты айту мүмкін емес. Теодор Балсамонның айтуынша, XII ғасырдың соңында Иерусалим шіркеуі Византия рәсімін ұстанды. Сол кезде Антиохия да осылай болған болу керек. Дегенмен, екі шағын ерекшелік бар. Закинтос аралында және Иерусалимде грек тіліндегі Киелі Яков литургиясы жыл сайын бір күні, 23 қазанда, «Құдайдың бауыры» Киелі Яковтың мерекесінде қолданылды. Ол әлі күнге дейін Закинтоста қолданылады, ал 1886 жылы Закинтос митрополиті Дионисий Латас оның практикалық мақсаттар үшін басылымын жариялады. Иерусалимде тіпті осы ескі рәсімнің де іздері жойылған еді. Бірақ 1900 жылы Патриарх Дамиан оны 23 қазан емес, 31 желтоқсан күні қайта жаңғыртты. Бұл мереке алғаш рет 1900 жылы (ерекше жағдайда 30 желтоқсанда) Қасиетті Крест теологиялық колледжінің шіркеуінде тойланды. Иордан өзенінің архиепискобы Эпифаний, көптеген дін қызметкерлерінің қатысуымен рәсімді өткізді. Латастың басылымы қолданылды, бірақ архимандрит Хрисостом Пападопулосқа басқа, дұрыс басылымды дайындау тапсырылды (Échos d'Orient, IV, 247, 248). Соңында, марониттер сириялық Киелі Яковты маңызды өзгерістермен қолданатынын және Византиялық рәсімнің, сондай-ақ Армян православиелік литургиясының Антиохиядан шыққандығын ескеріңіз.