Кіріспе

Аэробатикалық қорғаныс маневрі

"Қайшы" – әскери ұшқыштардың әуедегі жекпе-жекте жиі қолданатын маневрі. Бұл, ең алдымен, шабуылға ұшыраған ұшақтың қорғаныс маневрі болып табылады. Ол шабуылдаушы ұшаққа қарай бірнеше қысқа бұрылыстардан тұрады, әр бұрылыста жылдамдық төмендейді, шабуылдаушының өте шығуына мүмкіндік жасау мақсатында жасалады. Дұрыс орындалғанда, шабуылдаушы ұшақтың жеткілікті алға жылжуын қамтамасыз етіп, қорғанушыға жағдайды өзгертіп, шабуылға өтуге мүмкіндік береді. "Қайшы" – жақын арада орындалатын маневрлеу техникасы, сондықтан ол негізінен қарудан немесе аз қуатты зымырандардан қорғану үшін ғана тиімді. Бұл маневр Бірінші дүниежүзілік соғыстан Корея соғысына дейін кеңінен қолданылды, бірақ қазіргі кезде сирек қолданылады. Жоғары бұрышты зымырандардың пайда болуы оның тиімділігін азайтады, себебі шабуылдаушы қорғанушы алдында болмаса да оқ атуға мүмкіндік алады. Заманауи ұшақтардың энергияны жақсы сақтауы және маневрлік шектеулердің ұшақтың емес, ұшқыштың физикалық мүмкіндіктерімен байланысты болуы да осы маневрді қолдануды қиындатады. Шындығында, көп жылдар бойы, жақсы жылдамдық-салмақ қатынасы мен қанат жүктемесі бар ұшақтармен ұшатын ұшқыштар "қайшы" маневрін орындаудан аулақ болуға кеңес беріледі, өйткені кез келген бұрылу, домалану немесе баяу жылдамдық ұшақтың қарсыласына қарағанда кемшіліктерін (немесе энергияны бағалау және басқару дағдыларындағы ұшқыштың шеберлігін) "қайшы" маневрі кезінде тез байқатады және олардың жеңілісіне әкеледі.

Түрлері

Негізгі ұшақ маневрлеу теориясы екі түрлі қайшы маневрін мойындайды: жазық қайшы және домалап айналатын қайшы.

Жазық қайшылар

Шаштық қайшы маневрі әдетте ұқсас қабілеті бар екі жауынгер бір-біріне ұқсас жылдамдықпен және бір жазықтықта кездескенде пайда болады, ал шабуылдаушы жауынгер бастапқы позициялық және бұрыштық артықшылығын өлтіруге жеткізе алмағанда, "өткізіп алған" немесе қорғаушыдан артта қалғанда орын алады. (Өткізіп алу – шабуылшының мұрны мен қорғаушының құйрығынан өтетін қиял желісінің бұрышы 90 градустан кемден 90 градустан артыққа өзгеруі.) Осылайша, шабуылшы өзінің жалпақ қайшыға түскенін білгенде, шабуылдықтан бейтарап жағдайға өтеді және шабуылдық артықшылығын жоғалтады. Қорғаушы ұшқыш көбінесе арттан күтпеген шабуылға ұшырап, таңғалады, және ол өте қорғаныс жағдайдан аман қалғанмен, ол асып өткеннен кейін жағдай біршама бейтарапқа айналады, сондықтан қорғаушы тез әрекет етуі керек. Егер қорғаушы асып өткеннен кейін, басымдыққа ие болу немесе бейтарап жағдайды сақтау үшін мұрынға мұрынға бұрылуды (яғни, шабуылшының ұшу бағытымен шабуылшыға қарай бұрылуды) таңдаса, жалпақ қайшы жиі орын алады. Қорғаушы бұрылуды бастағаннан кейін, екінші ұшақтың қаруынан қауіпсіздіксіз, жалпақ қайшыдан ажырату қиын. Дегенмен, тәжірибелі және шыдамды қорғаушы қайшыны өз пайдасына айналдыра алады. Жоғары бұрылу қабілетіне ие қорғаушы шабуылда да жалпақ қайшыны бастауы мүмкін, бірақ бұл қауіпті (өйткені шабуылшыға арттан жақын қашықтыққа жақындауға мүмкіндік беруді білдіреді), бірақ шабуылшының жоғары қуатты қозғалтқышы немесе жылдамдығы қорғаушыны осы қадамға мәжбүрлеуі мүмкін. Артқы жарты шардан келген, шамамен бір жазықтықтағы шабуылды байқағаннан кейін, қорғаушы бастапқы шабуыл жазықтығынан шықпай, бір жазықтықтағы энергия техникаларын (қуатты азайту, үйлесімсіз ұшу, жапсырмаларды, шүмектерді немесе жылдамдық тежегіштерін пайдалану) қолданады. Шабуылдың бір жазықтығында қалып, қорғаушы бастапқыда екі ұшақтың жақындасу жылдамдығы туралы шабуылшыны жаңылыстырып, шабуылшыны тым жақын, тым үлкен бұрыш немесе екеуіне де сәтті шабуыл жасау мүмкін емес жағдайға тез түсіре алады. Кез келген жағдайда, егер екі ұшқыш бір жазықтықтағы асып өтуге мұрынға мұрынға бұрылумен жауап берсе, онда жалпақ қайшы жиі пайда болады. Қайталанатын қысқаша мұрынға мұрынға өту кезінде қарсыластың жауынгеріне "жапырақ ату" (өте қысқаша, жоғары бұрышты ату) деп аталатын ату мүмкіндігі туындайды. Бұл 180 градусқа бұрылу және кері бұрылу процесі энергияны басқару арқылы позициялық артықшылыққа ие болуға тырысатын әр ұшқыш үшін көп рет қайталанады және кемшілікке ұшыраудан сақтануға тырысады. Жалпақ қайшыда бұрылулар мен маневрлер бір жазықтықта, ойдағыдай жазық бетте (содан "жалпақ" қайшы деген термин пайда болды) орындалады, бұл міндетті түрде көлденең емес, бірақ көлденең жағдай жиі кездеседі. Жалпақ қайшы бір ұшқыш (әдетте, жақсы дөңгелейтін немесе бірден бұрылу сипаттамалары бар ұшқыш) артықшылыққа ие болғанға дейін (әдетте ұшақтың жылдамдықты тиімді төмендету және жеткілікті айналу және бұрылу реакциясын сақтау қабілетіне байланысты) қарсыласының артына түсіп, оны сәтті атып түсіргенге (жақсы ұшқышпен немесе іздеуші ұшқышпен) дейін немесе ұшқыштардың бірі қайшыдан ажырату үшін сәтті маневр жасап, қашу үшін қауіпсіз қашықтыққа жеткенге дейін немесе жаңа шабуыл жасауға тырысқанға дейін жалғасады. Жалпақ қайшы, соңына дейін жеткізілсе, әдетте кім жылдам ұша алады және өлтіру үшін орынға жету үшін жеткілікті бақыланатын маневрді сақтай алады деген бәсеке болып табылады.

Қарсы маневрлер

Жоғарыда айтылғандай, жалпақ қайшының мақсаты – басым күші немесе бастапқы жылдамдығы мен энергиясы жоғары шабуылдаушыны шамадан тыс жылдамдықпен өтуге және бұрылысқа түсуге мәжбүрлеу. Шабуылдаушы үшін мақсат – жақсы бұрылатын қарсыласқа қарсы қайшыдан қашу немесе қайшыны жеңіп алу. Шабуылдаушының жалпақ қайшыға түсіп қалмаудың кем дегенде екі жолы бар.

Тік

Тік қарсы маневр, әсіресе, қорғаушыға қарағанда артық көтерілу күші мен салмағы арақатынасына ие шабуылшы үшін тиімді, бірақ керісінше, қорғаушыдан гөрі жылдам және/немесе тұрақты бұрылу жылдамдығы нашар болуы мүмкін. Қарсыласын қақпасынан асып кетуі мүмкін екенін білетін шабуылшы, қарсыласының алғашқы бұрылысын көргеннен кейін тік көтерілуге немесе биік "йо-йо" (қорғаушының көлденең бұрылысымен бір бағыттағы көтерілу бұрылысы) жасауы мүмкін. Тіпті егер шабуылшы қарсыласын асып кетсе де, бұл тік маневр шабуылшының жалпы энергиясын сақтайды және шабуылшыға көтерілудің жоғарғы нүктесінде немесе оған жақын жерде төмен қарай түсіп, қорғаушының артқы жағымен қайтадан байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Бастапқы бұрылысқа бел буған қорғаушы, бұрылыстың салдарынан аз энергияға ие болады. Шабуылшы енді тағы бір шабуылға түсуге немесе қақтығыстан шығуға мүмкіндік алады, осылайша шабуылдық позициясын сақтайды. Ал қорғаушы, керісінше, бастапқы бұрылыста энергиясын жұмсап, шабуылшыдан төмен және күрес басталған кездегіден нашар жағдайда болуы мүмкін. Дегенмен, күшті қозғалтқышы немесе энергиясы жоғары, немесе бұрылу қабілеті нашар ұшақпен шабуылдаушының мақсаты – "қайшы" маневрінен қашу болып табылады.

Көлденең

Тұйысу қатынасы төмен немесе бастапқы энергиясы аз, бірақ бұрылу артықшылығы бар шабуылшы үшін, қарсыласының бастапқы күшті бұрылысын байқағанда, оны асырып кетуден сақтану дұрыс. Бұл үшін қанаттарды (флаптарды), қозғалтқыштың қуатын азайту немесе шабуылшының қолданындағы басқа да тәсілдерді пайдалану арқылы энергияны/әуе жылдамдығын төмендету қажет болуы мүмкін. Энергия бағалы, сондықтан қарсыласты асырып кетуді болдырмау үшін қажет болған жағдайда ғана оны жұмсау керек. Шабуылшының мақсаты – бұрылу артықшылығын пайдаланып қарсыласының бұрылысының ішкі жағына бұрылып, қарсыласының арт жағында қалып, оқ ату мүмкіндігін іздеу. Егер бұрылу қабілеті нашаррақ қорғаныс ұшағы тікелей бұрылысқа түсуге бел байласа, оның нашар бұрылу қабілеті тез арада байқалады, ал шабуылшы қорғаныс ұшағының артына жылдам маневр жасап, сәтті оқ атуға қол жеткізе алады.

Қалқалы орауыш

Жазық қайшы сияқты, дөңгелек қайшы маневрі әдетте екі ұшақтың бірдей қабілеттерімен, олардың итеру күші мен салмағының арақатынасымен (және осылайша ұқсас көтерілу мүмкіндіктері), бұрылу сипаттамалары және қанатты жүктемесімен ерекшеленеді. Егер жазық қайшы көбінесе шабуылшының қорғаушыдан жылдамдық айырмашылығын асырып түсуіне әкелетін сәтсіз шабуылдың нәтижесі болса, дөңгелек қайшы әдетте жоғары жылдамдықта жасалған сәтсіз шабуылдан туындайды. Шабуылдаушы ұшақ сәтсіз шабуыл жасап, асып кеткен кезде, қорғаушы екі ұшақтың арақашықтығын арттыру арқылы шабуылшының асып кетуін одан әрі күшейте түсу үшін тікке көтеріледі. Бұл екі фактор да үлкен асып кетуге және қорғаушының шабуылдық әлеуетін арттыруға ықпал етеді. Қорғаушы өз ұшағын шабуылшыға қарай бұрып (оны қарсыласқа көтеру векторын бағыттау деп те айтуға болады, яғни қарсыласты өзінен жоғарыда ұстау), мұрнын шабуылшыға қарай тартады. Бұл қимыл горизонталь жазықтықтағы бұрылысқа ұқсас, және екеуі де шабуылшы асып кеткеннен кейін қорғаушыға шабуылдық мүмкіндік береді. Осы кезде тәжірибелі қорғаушы мылтықтан сәтті атуға немесе мүмкін қысқа қашықтықтағы зымыранмен соққы беруге тырыса алады, ал қайшыға түсіп қалмайды. Көбінесе дөңгелек қайшыда болады, бастапқы шабуылшы өзінің асып кетуінен туындаған осалдығын сезінеді, сондай-ақ ұшағын бұрып, мұрнын қорғаушының ұшағына қарай тартады. Бастапқы асып кетудің екі компонентіне (тік және көлденең) байланысты, егер ұшқыштар қарсыласына қарай мұрын бұруға тырысса, энергияны басқару, айналу және бұрылу элементтері (жазық қайшыдағыдай; бірақ дөңгелек қайшыда бұрылудың кері бұрылуы болмайды), сондай-ақ көтерілулер мен түсулер қажет болады. Бұл екі ұшақтың бір-бірінің айналасында барабан айналысын жасайтын маневрге ұласады. Нәтижесінде екі өрілген спираль немесе қос спираль пайда болады. Дөңгелек қайшыдағы барабан айналысының саны неғұрлым көп болса, роликтер соғұрлым көлденеңге жақымдасады, өйткені әрбір ұшқыш өзінің ұшағын екіншісінің артына қою үшін жеткілікті жылдамдықты азайтуға тырысады. Жазық және дөңгелек қайшының бастапқы жағдайлары арасындағы айырмашылықты көзге елестету арқылы, бастапқы асып кетудің тік компонентінің қосылуы дөңгелек қайшыны үш өлшемді айналу кездесуіне қалай айналдыратынын көруге болады. Ұшақты жылдам айналдыруға, кері бұруға және сәтті ату үшін энергияны сарқып, екінші ұшақтың артына түсуге тырысатын жазық қайшыдан айырмашылығы, дөңгелек қайшыдағы бәсеке басқа ұшақтың артында маневр жасау үшін алға жылдамдықты сәтті басқаруға байланысты ("ұшақ ұшқыштарының терминологиясында олардың алтысына" түсу). Дөңгелек қайшыда сәтті ұшқыш – бұл барабан айналысының көтерілуі мен түсуі кезінде энергиясын жақсы басқаратын адам, өйткені ол соңында жылдамдықты азайтуға, соғуды қосуға немесе айналу мен бұрылу уақытын дұрыс баптауға қарағанда, алға жылдамдықты азайтуға үлкен әсер етеді. Бұл маневр қарсыласынан күшті ұшаққа артықшылық береді, сондықтан ол бүгінгі күнге дейін шабуылдық құндылығын сақтайды, бірақ бұл қиын шабуылдық маневр және нашар техниканы кешірмейді. Дөңгелек қайшыдан шығу үшін ең жақсы мүмкіндік – ұшқыш өзінің бір барабан айналысының төменгі бөлігінде, әсіресе қарсыласының артында (бірақ, әрине, атуға қолайлы емес), содан кейін қашықтықты ұзарту үшін қуатты түсуге өтіп, қауіпсіз қашықтыққа қашып кетуге немесе жаңа шабуылды бастауға тырысу.

Жағдайға бейімделу

Екі қайшыдағы жағдайды түсіну өте маңызды, себебі ұшу жолдары сыртқы бақылаушыға болжамды болады, ал көрінбейтін жау осы күшті ойлау қабілетін талап ететін жағдайға оңай жақындап, дерлік жазасыз шабуылдай алады. Сонымен қатар, әсіресе айналмалы қайшыларда (маневрдің тік компонентіне байланысты) жерді және басқа кедергілерді бақылау қажет, ал пилоттардың назары көбінесе қайшыдағы қажетті жақын және қиын маневрлерге жұмсалады. Қазіргі заманғы ұшқыштар қайшы ұрысына түсуден аулақ болуға кеңес береді, себебі олар көптеген заманауи ұшақтардың сипаттамаларына сәйкес келмейді: орташа және жоғары қанат жүктемесіне ие ұшақтар, қуатты қозғалтқыштар (және олармен байланысты жоғары жылдамдықпен көтерілуге мүмкіндік беретін тік маневрлеу қабілеті), және ұзақ қашықтыққа ұшырылатын зымыран қарулары. Қайшы ұрысы қатысушы пилоттарға физикалық және психикалық тұрғыдан ауыр тиеді және бір жау ұшағына назар аударудан туындаған жағдайды түсінудің қауіпті жоғалуына әкелуі мүмкін, бұл аймақта байқаусыз ұшып жүрген басқа жауларға немесе жер-әуе зымырандары сияқты жердегі қауіптерге осалдық тудырады.