Кіріспе

Arachnocampa luminosa (Skuse, 1891) – Жаңа Зеландия шамшырағы немесе қарапайым шамшырақ деп белгілі, Жаңа Зеландияға ендемік саңырауқұлақ шыбығының бір түрі. Личинка және ересек шыбық көк-жасыл түсті биолюминесценция шығарады. Маори тілінде оның аты – титивай, яғни «суға шағылысқан» деген мағынаны білдіреді. Түрдің алғашқы жазбаша куәлігі 1871 жылға дейін барады, ол кезде Жаңа Зеландияның Темза аймағындағы алтын кенінен жиналған. Бастапқыда ол еуропалық шамшырақ қоңызымен (Lampyris noctiluca) байланысты деп есептелген, бірақ 1886 жылы Крайстчерчтің бір мұғалімі оның қоңыз емес, шыбықтың личинкасы екенін көрсетті. Түр алғаш рет 1891 жылы Bolitiphila luminosa деген түрлік атаумен ресми түрде сипатталды және Mycetophilidae тұқымдастығына жатқызылды. 1924 жылы ол ересектердің қанат тамырлары мен личинкалардың мінез-құлқы басқа Bolitophila шыбық түрлерінен едәуір ерекшеленгендіктен, өзінің жаңа туысы – Arachnocampa-ға қосылды.

Тарату

Арахнокампа люминоза Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдарында кеңінен таралған, бірақ оның популяциялары көбінесе үңгір жүйелерінде және жергілікті өсімдіктерде кездеседі, онда олжа түрлері жеткілікті және ылғалдылық жоғары. Кейбір орындар туристер үшін жарық құрттарды көруге танымал жерлерге айналған. Оларға Уайтомо, Вайпу, Инглвуд және Те Анау үңгірлері, сондай-ақ Веллингтон ботаникалық бағы сияқты жергілікті өсімдіктер өсетін аймақтар жатады.

Өмірлік цикл

Сфералық жұмыртқалар (0,75 мм диаметрде) әдетте үңгір қабырғасына тікелей түсіріледі. Жұмыртқадан жарылғаннан кейін цилиндр пішіндес личинка бірден жарқырай бастайды. Олар алғаш пайда болғанда әдетте 3-5 миллиметр аралығында болады және бірнеше айдың ішінде 30-40 миллиметрге дейін өседі. Личинка жібек торына орын таңдамас бұрын үңгірдің немесе жағалаудың бетінде жылжуы мүмкін. Бес личинкалық сатыдан кейін личинка ұзын жіпке ілініп, 24 сағатқа дейін қуыршаққа айналады. Қуыршақтап тұру кезеңі шамамен екі аптаға созылады. Осы уақыт ішінде қуыршақ жарқырауын жалғастырады, бірақ еркектер ақырында жарқырауын тоқтатады. Соңында пайда болатын ересектер нашар ұшады.

Әдеп-тұрыс және экология

Бұл жарқыраған түр қараңғы, салқын және ылғалды жерлерде, мысалы үңгірлерде мекендейді, және олардың қорегі – жыртқыштық. Олар көкшіл-жасыл түсте жарқырап, құрбандыларын өздеріне тартады.

Биолюминесценция

Бұл түрдің личинкалары жемді жіптеріне тарту үшін жарқырайды. Бұл жарқырау, басқа биолюминесценция көрсететін түрлер сияқты, люцифераза ферментінің люцифериннің шағын молекуласына әсер етуі нәтижесінде пайда болады. Ол іш қуысындағы Малпигиан түтікшелері деп аталатын өзгертілген шығару органдарында пайда болады. Бұл түрдегі люцифераза ферменті құрамы жағынан шырақтықтарда кездесетін белокқа ұқсас. Дегенмен, фермент әсер ететін люциферин шырақтықтардан және қазіргі кездегі басқа белгілі биолюминесценттік жүйелерден толығымен өзгеше. Бірақ, мұны қолдайтын дәлелдер жеткіліксіз. Ересектердегі биолюминесценция жай ғана личинка кезеңінен қалған болуы мүмкін, себебі метаморфоз кезінде Малпигиан түтікшелері өзгермейді.