Кіріспе
Солтүстік Америкадағы автоспорттағы қосымша уақытпен аяқтау
Солтүстік Америкадағы автожарыстарда жасыл-ақ-шахматты финиш (GWC) – жарысты сақтық кезеңінен кейін соңғы 2 айналымды есепке алып қайта бастау процедурасы. Жарыс қашықтығы осындай финишті қамту үшін ұзартылған жағдайда, бұл кейде қосымша уақытпен аяқтау немесе төртінші кезең деп те аталады. Атау үш жарыс туына сілтеме жасайды:
жасыл ту: жарысты бастау немесе қайта бастау үшін көрсетіледі.
ақ ту: соңғы айналымның басында көрсетіледі.
шахматты ту: жарыстың соңында көрсетіледі.
Белгіленген соңғы айналымдардың саны әдетте екі болады. Егер жоспарланған аяқталуға дейін белгіленген айналымдар ішінде сақтық туы көрсетілсе, жасыл ту қайтадан көрсетілгенге дейін қалған айналымдар саны кемітілмейді. Нақты ережелер ұйымдар арасында әртүрлі болуы мүмкін. 2007 жылдан кейін бірнеше жыл бойы NASCAR on Fox телеарнасы жоспарланған айналымдардан кейінгі қосымша айналымдарды Overdrive деп атады, бұл көптеген басқа спорт түрлерінде қолданылатын қосымша уақыт терминіне сілтеме жасады. NASCAR 2016 жылы ресми түрде «NASCAR қосымша уақыты» терминін қабылдады.
green flag: shown to start or restart the race. white flag: shown at the start of the last lap
checkered flag: shown at the finish of the race
The prescribed number of final laps is usually two. If a caution flag is shown within the specified number of laps of the scheduled finish, then the number of remaining laps will not be decremented until the green flag is shown again. The exact provisions vary between organizations. For some years after 2007, NASCAR on Fox referred to the extra laps after the scheduled number as Overdrive, an allusion to the term overtime used in many other sports. NASCAR officially adopted the term "NASCAR overtime" in 2016.
ARCA (2003 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
ARCA Menards сериясында ереже екі кезеңді нұсқада қолданылады. Ережелер солай құрылған, яғни, шаршы желек жасыл желек шартында машу керек. Егер жарыстың соңғы жоспарланған айналымы қайта бастау үшін жасыл желек машқанда сақтық режимінде болса, жарыста екі айналым қалады. Егер екі айналымның біріншісінде кез келген уақытта ескерту берілсе, әрбір келесі қайта бастау екі айналымдық болады. Егер төмен қарай бармағы бар сары жалау (бір қатарда қайта бастауға дейін бір айналым қалғанда) жарыста екі айналым қалғанда көрсетілсе және қайта бастау соңғы жоспарланған айналымда болса, жасыл және ақ желектер бірге машықталады және жарыста бір айналым ғана қалады. Егер соңғы айналымда (ақ желек көрсетілгеннен кейін) ескерту берілсе, жарыс дереу сары түске қайта оралады. Келесі қайта бастауда жасыл-ақ желек машықталып, жарыста бір айналым қалғанын көрсетеді. Егер көшбасшы финиш сызығынан өткенге дейін сары жалау машықталып, жарыс қайта бастауға дейін сары жалаумен жалғасады, бұл да бір айналым. Мұндай формат жасыл желек аяқтау үшін шектеусіз әрекет жасауға мүмкіндік береді. 2006 жылдың 28 шілдесінде Gateway International Raceway трассасында өткен жарыста 120 айналымдық (150 миль) қашықтыққа 22 айналым (27,5 миль) қосылды. Бұл нұсқа немесе жасыл/ақ ережесі жоқ ұқсас нұсқа көбінесе қысқа трассаларда қолданылады. 2018 жылы Дейтонада ереже өзгертіліп, тек бір айналымдық қосымша уақыт қарастырылды. Жасыл және ақ желектер қосымша уақытқа қайта бастау кезінде көрсетілсе, ал сары желек жарысты аяқтағанда машықталады. Бұл суперспидвей жарыстарында (Дейтона және Таладега) жиі болатын және командалар үшін өте қымбатқа түсетін көптеген апаттарды болдырмау үшін қабылданды.
Өңірлік сериялар (2010 жылға дейін)
Аймақтық Шығыс және Батыс сериясы (қазіргі уақытта ARCA Menards Series туымен өткізіледі) ARCA ережесімен ұқсас, шексіз санда әрекет жасауға рұқсат беретін ереже қолданды. 2005 жылдың сәуірінде Феникс халықаралық жарыс жолында өткен NASCAR West Series жарысында екі «жасыл-ақ-шахматты» мүмкіндік пайдаланылды.
Шеберлік жүк көлігі сериясы (1995-2004)
NASCAR Truck Series тұңғыш рет Аризонадағы Tucson Raceway Park-та өткен ұлттық телеарнадағы 200 айналымдық көрсету жарыстары кезінде жасыл-ақ-шахматты жалау ережесін қабылдады. Жарысты қайта бастауға жасыл жалау көрсетілгенде, жарыста екі айналым қалды. Егер қайта бастау кезінде кез келген уақытта сары жалау көрсетілсе, әрбір келесі қайта бастау екі айналымдық болады. (1995 жылдан 1998 жылдың ортасына дейін және қайта 2003 жылдан бастап, серияда сақтыққа қайта оралуға тыйым салынды.) Дегенмен, егер қайта бастау кезінде бір ғана айналым қалса, сол айналымға жасыл-ақ жалау көрсетіледі. Бұл ереже бірнеше рет қолданылды. 1998 жылғы маусымның ортасында NASCAR ережесі өзгертілді; егер жарыстың соңғы айналымында сары жалау көрсетілсе, жүк көліктері финиш сызығына дейін жарысады. (1998 жылғы маусымның ортасында NASCAR екі кезеңді жарыстарды жойғандықтан, жүк көліктеріне сақтық жалауынан кейін жарысуға рұқсат берілді.) Бұл ереже 2003 жылдың қыркүйегінде Лудон қаласындағы қауіпті оқиғадан кейін сақтыққа қайта оралуға тыйым салынғаннан кейін күшін жойды. 2004 жылғы шілдеде Gateway International Raceway трассасында өткен жарыста бірнеше жасыл-ақ-шахматты қайта бастаулар нәтижесінде 160 айналымдық жарысқа 14 қосымша айналым қосылды. Осы жарыстан кейін ереже NASCAR-дың басқа ұлттық серияларымен үйлестірілу үшін өзгертілді, олар да осы ережені қабылдады.
Ұлттық сериялар (2004 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
NASCAR тарихының көп бөлігінде ұлттық жарыстарда жарыстардың қашықтығы жарнамаланғандай, кіру формасында көрсетілгендей, қатаң сақталды. Бір ғана ерекшелік – «Уинстон» көрмесі, «барлық жұлдыздар» іс-шарасы. Онда жарыстың соңғы кезеңдеріндегі сақтық айналымдары есептелмейтін, жасыл желекпен жарыс уақытын барынша ұзартуға бағытталған ереже болды. (Соңғы кезеңдегі сақтық айналымдарын есептемеу 2022 жылғы жарыста, қазір All Star Race деп аталатын жарыста, Рики Стенхаус, Jr. сол жылғы жарыстың соңғы айналымында Райан Блейни финиш сызығынан өтетін сәтте айналып кеткеніне байланысты дау тудырды. Блейни қазіргі қосымша уақыт ережелері бойынша қосымша айналымдарды аяқтады, бірақ қауіпсіздік ережесін бұзып, терезе желісі бекітілмеген күйде жеңіске жетті.) 2001 жылдан 2002 жылға дейін маусымдағы басқа да көрмелік жарыс, Bud Shootout қажет болған жағдайда жасыл-ақ-шаршылы ережені қабылдады. Бірақ ол кезеңде қолданылмады. 1990 жылдардың соңында NASCAR-дың басқа екі ұлттық сериясы – Уинстон Кубогы сериясы және NASCAR Busch Grand National Series жарыстың соңғы кезеңдерінде қызыл жалауды көрсетуге мүмкіндік беретін белгілі бір тәжірибе қалыптастырды. Ол кезде басқа екі ұлттық трассада жарыстың қашықтығын жарнамаланғаннан артық ұзартуға тыйым салынған. Бұл әрекет жарысты уақытша тоқтата тұрып, қауіпсіздік бригадаларына трассаны тазалауға және алаңның сары түсте айналымдарды жаппай аяқтауынсыз толыққанды қайта бастауға мүмкіндік берді. Бастапқыда бұл ереже тек қысқа трассаларда қолданылды, бірақ кейін барлық жарыстарға тарады. Оның іске асылуы тұрақсыз болды және екі шектеуші пластиналы трассада (Дейтона халықаралық жылдамдық жолы және Таладега супер жылдамдық жолы) даулар мен апаттарға әкелді. 1993 жылы Таладегадағы Уинстон 500 жарысында екі айналым қалғанда жасыл жалау көрсетілді. Финиш сызығына қарай тығыз топталған алаң Дейл Эрнхардттың Русти Уоллеске соғылуына себеп болды, нәтижесінде Уоллес 1993 жылғы Дейтона 500 жарысындағы бұрынғы апатына ұқсас, ауаға ұшып, қатты айналып кетті. 1997 жылы Дейтонадағы Pepsi 400 жарысында бір айналым қалғанда қайта бастау бірнеше көлік қақтығысына әкеліп, Марк Мартинге жарақат келтірді. 2002 жылы Pepsi 400 жарысында жарыстың соңғы кезеңінде сақтық жарияланды, ал қатысушылар мен көрермендер қызыл жалауды күтті. Уоллес 1993 жылы апатқа ұшырап, Мартин 1997 жылы жарақаттанғандықтан, NASCAR жарысты тоқтатпауды шешті, себебі жарысқа аз ғана айналым қалды. Жанкүйерлер сары түсте аяқталған жарысқа наразылық білдіріп, конькилерді, орындық жастықтарын және басқа да қалдықтарды лақтырды. Осы дауға жауап ретінде 2003 және 2004 жылдарға арналған қызыл жалау ережесі қолданылуын стандарттау үшін нақтыланды, әдетте қалған бес айналым «соңғы қызыл жалау айналымы» деп белгіленді. Телевизия жарыстың нақты мәліметтері кезінде осындай айналым туралы хабарлады. 2003 жылдың соңында NASCAR, басқаша шешіммен, «бақытты ит» немесе «еркін өту» ережесін қосты және Кейси Мирс артқы айналымға шығуға тырысқаннан кейін сары жалаулар көрсетілгенде жүргізушілерге старт/финиш сызығына оралуға тыйым салды. Сары түс көрсетілген кезде алаң соңғы уақыт аралығы бойынша тоңазытылды. Осы жаңа ереже мен соңғы қызыл жалау айналымы ережесінің күтпеген үйлесімі 2004 жылы Таладегадағы Аронның 499 жарысында күтпеген проблемалар мен даулар туғызды. Джефф Гордон мен Дейл Эрнхардт-младший бес айналым қалғанда жетекшілік үшін жарысып жатқанда, алаң 188 айналымның 184-інші айналымында болды, ал қызыл жалау жарысты тоқтата алмады (соңғы қызыл жалау айналымы 184-ші болды). Эрнхардт-младший Гордонды озу кезінде Брайан Викерс үшінші бұрылыста айналып кетті. Сақтық көрсетілген кезде алаң қатып қалды, Гордонның машинасы Эрнхардттың машинасынан сәл ғана алда екендігі анықталды, Гордон көшбасшы ретінде және осылайша жеңімпаз ретінде ұпай жинады. Соңғы айналымда ашуланған жанкүйерлер Гордонның машинасына қайтадан қалдықтар (орындық жастықтары, алкогольдік сусындар бөтелкелері) лақтырды, бұл Fox комментаторлары Крис Майерс пен Джефф Хаммонд сияқты көптеген бақылаушылардың ашуын туғызды. Осы даулардың нәтижесінде 2004 жылдың шілде айының ортасында барлық үш тур сериясы жаңа, қайта қарастырылған жасыл-ақ-шаршылы ережені қабылдады. Жаңа формат жарыстың соңғы кезеңдеріндегі сақтық жағдайларын стандартталған түрде шешеді. Бұл ереже 2011 жылы NASCAR-дың барлық аймақтық сериялары үшін қабылданды, ал 2012 жылы NASCAR серияны басқаруды өз қолына алғаннан кейін Euro Race Car үшін қабылданды.
Лидер соңғы айналымнан немесе жағдайдағы үшінші қайта басталудан кейін сақ болу керек
Жарыс аяқталды. Желті жалау көрсетілген сәтте жағдай тоқтатылады, ал көліктер финиш сызығынан өткенде нәтижелер ресми болады. Екінші мәселе маңызды: көліктер соңғы айналымды өз күштерімен аяқтауы керек. 2007 жылғы LifeLock 400 жарысы осы себепті қызу пікір тудырды. Грег Биффл соңғы айналымда сақтандыру жалауы көрсетілгенде көш бастап келе жатқанда, көлігі отын тауысып қалды. Биффл қалыпты жылдамдықты ұстай алмады, бірақ финиш сызығынан өтуге үлкерді және сақтандыру кезінде басқа көліктер оны озуына қарамастан жеңіске ие болды. Бұл ережеден бір ерекшелік бар. Егер соңғы айналымда көшбасшылардың артында жағдай туындаса және финиш сызығына қарай жол көшбасшылар үшін ашық болса, NASCAR сақтандыру жалауын шақырғанша кейінге шегеруі мүмкін, бұл көшбасшыларға жеңіс үшін күресуге мүмкіндік береді. Мұндай жағдайларда жол қауіпсіздігі қызметкерлері оқиға орнына жетеді. Бұл ерекшелік 2007 жылғы Daytona 500 жарысында соңғы айналымдағы апат кезінде, 2009 жылғы Aaron's 499 жарысында Карл Эдвардс Райан Ньюменнің машинасының капотынан секіріп, жолдың ортасына түсіп, көліктер финиш сызығынан өту үшін екі жаққа қашып кеткенде, 2013 жылғы Daytona 500 жарысында 2-бұрылыста кішкентай апат болғанда және 2013 жылғы Coke Zero 400 жарысында соңғы айналымда екі апат болғанда – біреуі 2-бұрылыста, екіншісі триовалға жақын жерде қолданылды.
Жоспарланған қашықтықта екі айналым қалғанда немесе жасыл-ақ-шағылған жарамсыз қайта басталғаннан кейін сақ болу
Егер ескерту кезеңі жоспарланған қашықтықта екі айналым қалғанда басталып немесе жалғасқан жағдайда, NASCAR жасыл жалаушамен жарысты аяқтауға кем дегенде бір әрекет жасауға рұқсат береді. 2004 жылдан 2009 жылға дейін бір әрекетке рұқсат болды; 2010 жылдан бастап үш әрекетке дейін рұқсат етіледі. Бұл 2010 жылғы Budweiser Shootout жарысымен басталды. Екі айналым қалғанда, ресми жасыл-ақ-шахматты жарыс кезінде Джефф Гордон Грег Биффлдің машинасына соғылып, көп машина қатысқан апатқа себепкер болды, нәтижесінде Кевин Харвик жеңіске жетті. 2015 жылғы Talladega трассасында өткен CampingWorld.com 500 жарысы төңірегінде туған даудан кейін, Харвик зақымдалған машинасымен плей-оффқа ілігу үшін соңғы қайта бастау әрекетінде күмәнді қимылдар жасады. 2016 жылы NASCAR, Астин Диллонның 2015 жылғы Coke Zero 400 жарысындағы апатынан кейін енгізілген басқа да ережелермен бірге, шексіз әрекеттерге көшті. 2018 жылғы Daytona 300 Xfinity жарысында 122, 130, 133, 138, 142 айналымдарда аяқтауға бес әрекет жасалды, ал 142-ші айналымдағы қайта бастау сәтті аяқталды. Жарыс жолы таза деп анықталғанда, жасыл жалау көрсетіліп, қайта басталады. Кошбасшы бірінші айналымды аяқтағанда, ақ жалау көрсетіліп, соңғы айналымды білдіреді. Кошбасшы екінші айналымды аяқтағанда, шахматты жалау көрсетіліп, жарыс аяқталғанын білдіреді. 2010 жылдан 2015 жылға дейін, егер екі айналымның біріншісінде ескерту жалауы көрсетілсе, жарыс кезіндегі кез келген ескертудегідей, орындар тоңдырылып, екінші жасыл-ақ-шахматты әрекет жасалатын еді, ең көп дегенде үш әрекетке дейін. 2016 жылдан 2017 жылдың тамызына дейін ереже өзгертілді, сонда «үстеме уақыт сызығы» белгіленді (әдетте соңғы айналымның ортасында), және жасыл-ақ-шахматты әрекет кезінде ескерту осы сызықтан бұрын болса, жарамды қайта бастау жасалғанша (жасыл түсте үстеме уақыт сызығына жеткен жарыс көшбасшысы ретінде анықталғанша) тағы бір қайта бастау әрекеті жасалатын еді. 2017 жылдың тамызында Watkins Glen трассасында NASCAR даулы аяқталуларды болдырмау үшін үстеме уақыт сызығын бастапқы-аяқтау сызығына көшірді, тиімді түрде 2010-2015 жылдарғы ережелерге оралды, бірақ жасыл түсте аяқтау үшін шексіз әрекеттерге рұқсат берілді.
Жасыл-ақ-шағылған жарамды қайта іске қосуда ескерту
Жарыс, егер көшбасшы ақ жалауды алмаса да, жасыл-ақ-шақтағы соңғы айналымда жасыл түстегі "қосқан уақыт сызығына" жеткеннен кейін, енді ұзартылмайды. Көшбасшы ақ жалау алғандай, дәл сол шарттар қолданылады. Егер жарыс сақтық шаралары салдарынан аяқталса, ресми нәтижелерді анықтау үшін видеожазбалар мен хронометраждық деректер бірге қолданылады. Жасыл-ақ-шақтағы финиш жарысты жарияланған қашықтығынан ұзартады, және бәсекелестер трассадағы орнын жоғалтпай отын құюға құқықсыз. Командалар отын стратегиясын жоспарлау кезінде ұзартылған қашықтықты ескеруге міндетті. Дегенмен, егер трассаны тазалау көп уақыт алса, NASCAR жарысты қызыл жалаумен тоқтатып, көліктер сақтық режимінде отынын толық пайдаланбауына мүмкіндік береді.
Басқа қолданыстар
Көбінесе 55 км-ден (35 миль) аз қашықтықтағы қысқа трассадағы жарыстарда сақтық айналымдары есепке алынбайтын ереже қолданылады. Бұл 100 айналымнан аспайтын әдеттегі апталық жарыстар үшін табиғи жағдай. Миджет және спринт машиналарын жарыстарда сақтық айналымдары есептелмейді. Басқа қысқа трассадағы жарыстарда (әсіресе 100 немесе одан көп айналымды жарыстарда) соңғы бес айналым жасыл тумен аяқталуы керек деген ереже бар, көбінесе бес айналым қатарынан жасыл тумен жүгірілуі керек деген талаппен. Егер соңғы бес айналымда сақтық шарасы жарияланса, таймер трассаға байланысты қайта орнатылуы мүмкін, ал бес айналым келесі қайта старттан басталады. Британдық Супербайк чемпионатында жарыстың үштен екі бөлігі аяқталғаннан кейін ұқсас ереже қолданылады. Жарыс айналымдарының үштен екісі (төменге қарай дөңгелектендірілген) аяқталғаннан кейін, егер сақтық туралы хабарлама келіп түссе, жарыс үш айналымға ұзартылады. Мысалы, 18 айналымдық жарыста сақтық 14-ші айналымда жарияланады (үштен екісі 12 айналымды құрайды). Сақтық кезеңі үш айналымға созылады, қауіпсіздік машинасы 16-шы айналымның соңында кіріп, 17-ші айналымда қайта старт беріледі, яғни тағы екі айналым қалған болады. Алайда, Британдық Супербайк ережелері жарыстың үштен екі бөлігінен кейін сақтықтың алғашқы үш айналымы "жарыс айналымдары ретінде есептелмейді" дейді, бұл қысқа трассадағы жарыстарға ұқсас, жасыл-ақ-шашыраңқы стильдегі ережені енгізеді, онда үш айналым жоспарланған жарыс қашықтығына қосылып, жарыс жалпы 21 айналымды құрайды.