Кіріспе
Нигериялық саясаткер (туған 1965)
Джон Олукайод Файеми (; туылған 9 ақпан 1965) – Нигериялық саясаткер, 2018 жылдан 2022 жылға дейін Экити штатының губернаторы қызметін атқарды. Бұрын ол 2010 жылдан 2014 жылға дейін осы қызметте болған, бірақ Айоделе Файосеге сайлауда жеңіліп қайта сайланбады. Сонымен қатар, ол 2015 жылдың 11 қарашасынан 2018 жылдың 30 мамырына дейін президент Мұхаммаду Бухари кабинетінде қатты минералды ресурстарды дамыту министрі болды, содан кейін Экити штатының губернаторы лауазымына екінші мерзімге түсу үшін отставкаға кетті. 2022 жылдың 9 қыркүйегінен бері Африка өңірлері форумының (FORAF) тұңғыш президенті.
Ерте өмір
Джон Олукайод Фолорунсо Файеми 1965 жылдың 9 ақпанында Ибадан қаласында, Экити штатының Ойе аудандық әкімдігіне қарасты Исан-Экитиден шыққан Экити тегіндегі ата-анасының отбасында дүниеге келді.
Білім
Файеми 1970-1975 жылдар аралығында Ойо штатының Ибадан қаласындағы Агодиде орналасқан ICC бастауыш мектебінде білім алды. 1975-1980 жылдары Адо-Экиттідегі Christ's School мектебіне қатысты. Кейін Лагос университеті мен Ифе университетінде (қазіргі Обафеми Аволово университеті) тарих, саясат және халықаралық қатынастар салаларындағы жоғары білім алды. 1989-1992 жылдары Лондон Король колледжінде әскери зерттеулер бойынша докторлық диссертациясын қорғады, азаматтық-әскери қатынастарға маманданды.
Мансап
1984 жылы бірінші дәрежесін алғаннан кейін, ол 1985 жылдан 1986 жылға дейін міндетті бір жылдық Ұлттық жастар қызметі корпусына қатысты, осы кезеңде Сокотодағы Нигерия полициясының оқу колледжінде лекция оқыды. Қызметтен кейін 1987-1989 жылдары Икеджадағы Development & Management Consultants компаниясында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1991-1993 жылдары докторантураны оқу үшін Ұлыбританияға көшіп келгенде Лондондағы Африка зерттеулері және ақпарат бюросында ғылыми қызметкер ретінде жұмыс істеді. 1992 жылы докторантура барысында Лондондағы Король колледжінің Соғыс зерттеулер факультетінде оқытушы болып кірісті. Кейін 1993-1995 жылдары Лондондағы Deptford City Challenge жобасының стратегиялық даму жөніндегі кеңесшісі болды, ал 1995-1997 жылдары Лондондағы Африка үшін БАҚты күштендіру (Радио қоры) ұйымының бас хатшысы қызметін атқарды. Ол сонымен қатар The Guardian және City Tempo газеттерінде журналист болды, сондай-ақ Nigeria Now саяси айлық журналының редакторы болды (қазіргі таңда тоқтатылған). Нигерияның Адам құқықтары бұзушылықтарын тергеу комиссиясының (Опута комиссиясы) басты техникалық кеңесшісі болды, ол өткендегі бұзушылықтарды тергеді және Қауіпсіздік секторын реформалау, NEPAD және Мыңжылдық даму мақсаттары жөніндегі Президенттік іске асыру комитеттерінде жұмыс істеді. 2022 жылдың 9 қыркүйегінде Файеми Африканың Аймақтары форумының (FORAF) тұңғыш сайланған президенті болып сайланды. Форумды Африканың Біріккен қалалары мен жергілікті биліктері (UCLG Africa) Марокко аймақтарының қауымдастығы (ARM), Шығыс аймағының кеңесі (CRO) және Марокко Корольдігінің Ішкі істер министрлігінің Аумақтық ұжымдар бас басқармасы (DGCT) бірлесіп ұйымдастырды. Daily Trust ұлттық газеті 2010 жылдың 22 қазанында жарық көрген редакциондық мақаласында «Экити 2007 губернаторлық дауының аяқталуы» деген тақырыппен сайлау жолын баяндады.
Экити штатының губернаторы
2014 жылдың сәуір айында Файеми 2014 жылдың 21 маусымында өтетін штат губернаторы сайлауында «Барлық прогрессивті конгресс» партиясының үміткері ретінде мақұлданды. Файемидің үміткер болуына дейін, губернатор сайлауында штаттың туын ұстауға дайындық жасаған үміткерлерді бекітпестен бұрын, губернатордың қатысусыз конгресс өткізілді. Қаёде Файеми 2014 жылдың 21 маусымында өткен сайлауда бұрынғы губернатор Айоделе Файоседен жеңілді. Файеми 2018 жылдың 14 шілдесінде өткен штат губернаторы сайлауында, «Тұрақты минералдарды дамыту» министрі лауазымынан кеткен соң, «Барлық прогрессивті конгресс» партиясының платформасы бойынша Екіти штатының губернаторы ретінде екінші мерзімге қайта үміткер болды. 2018 жылдың 15 шілдесінде Тәуелсіз ұлттық сайлау комиссиясы оны 2018 жылғы Екіти штатының губернаторы сайлауының жеңімпазы деп ресми жариялады. Ол «Халықтық демократиялық партиясының» Колапо Олусола Елекасынан 19 345 дауыспен басып өтті, ол екінші орынды иеленді. 2018 жылдың қазан айында Файеми екінші рет Екіти штатының губернаторы болып ант берді. Файеми Нигерия губернаторлар форумының төрағасы болып сайланды. Бұл туралы бұрынғы төраға Абдулазиз Яри өткен сәрсенбі күні кешке хабарлады. Оның сөзіне göre, губернаторлар Файемиді 2021 жылға дейін форумды басқаруға бірауыздан келісті.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы петиция
2016 жылы Коррупциялық тәжірибелерге қарсы тәуелсіз комиссия (ICPC) Файемидің 2010 жылдан 2014 жылға дейінгі Экити штатының губернаторы лауазымындағы қызметін, оның үкіметінің 25 миллиардтан астам инфрақұрылымдық облигацияларын заңсыз жұмсады деген күдікпен тергеді. Тергеу нәтижесінде Файемидің кінәсіз екені анықталды. 2020 жылдың шілдесінде ол 2015 жылдан 2018 жылға дейін Қатты минералдар министрі болған кезінде Аяокута болат зауытына қатысты "қаржылық тәртіпсіздіктер" жасады деп айыпталды. Барлық айыптар кейіннен алынып тасталды және ол кінәсіз деп танылды.
Мұрагерлік тартысы
2022 жылдың қаңтар айында Файеми 2022 жылғы Экити АПК губернаторлық праймеризіне қатысты пара алу және сайлау алаяқтығы жасады деген айыптамаға ұшырады. Файемидің АПК праймери комитетінің және INEC шенеуніктерiне пара бергенi туралы хабарлар, Файеми қолдаған Абиодун Ойебанджиден басқа барлық үміткерлердің сайлаудан бас тартуына әкелді. Мұндай күш-жігер Файемидің өзінен кейін сенімді серігін қалдыру арқылы 2022 жылғы президенттік сайлаудағы мүмкіндіктерін арттыруға байланысты деген болжамдар айтылды. Алайда, Джигава штатының губернаторы Абубакар Бадару бұл айыптаманы жоққа шығарды. Ол праймериді өткізген комиссия төрағасы болды және сайлау қорытындысы штаттың партия қолдаушыларының тілегін көрсетеді деп мәлімдеді. Ойебанджи праймериде жеңіске жетіп, 100 000-нан астам дауыс айырмасымен шамамен 97% дауыс жинады. Тәуелсіз ұлттық сайлау комиссиясы да сотқа 27 қаңтарда өткен Экити штатының «Барлық прогрессивті конгресс» (АПК) губернаторлық праймеризінің ашық, әділ және сенімді өткенін хабарлады. Өз шешімінде Федералдық жоғарғы сот сайлауды манипуляциялау туралы айыптаманы негізсіз деп таныды және 2022 жылғы 27 қаңтардағы Экити штатының «Барлық прогрессивті конгресс» (АПК) губернаторлық праймеризінде үміткер болған Кейоде Ожоның, сайланған губернатор Биодун Ойебанджидің жеңісіне наразылық білдірген арызын қабылдамады.
SARS-қа қарсы наразылық акциясын тоқтату
2020 жылдың қазан айында бүкіл ел бойынша #EndSARS наразылығы кезінде ол наразылық орындарында наразыларға қосылып, олардың талаптарын қолдады, бірақ наразылық акциясы басқа бағытқа бұрылмас бұрын, оларға шығу стратегиясы болуы және талаптары бойынша Федералды үкіметпен диалог құру қажеттігін айтты. Ол қазіргі демократиялық жүйеге қол жеткізуге көмектескен әскери тәртіпке қарсы шыққандардың және наразылық білдірушілердің бірі ретіндегі тәжірибесін баяндады. Оның сөзіне қарағанда, олардың тобы үкіметпен келіссөздер жүргізу үшін қашан тоқтау керектігін білген, соның арқасында олар сәттілікке жетті. Бұл туралы ол Нигерияның Гарвард Кенни түлектер қауымдастығы ұйымдастырған «Африка саясаты диалогтары» атты виртуалды симпозиумда айтты, симпозиумның тақырыбы: «Жастарға инвестициялар арқылы Африканың демографиялық артықшылықтарын бейбітшілік, қауіпсіздік және өнімділік үшін пайдалану». Ол сол кезде #EndSARS наразылығына белсенді қатысқан жастардың жақсы басқаруды және полицияның зорлық-зомбылығын тоқтатуды талап етуге құқылы екенін мойындады, себебі үкімет оларға мұндай жағдайды жасауға міндетті.
Жазбалар
Файеми Африкада басқару және демократияландыру, азаматтық-әскери қатынастар және қауіпсіздік секторы мәселелері туралы жазған. Оның жақында жарық көрген кітаптары: Конституциялық құқықтық мәдениетті дамыту: Африкадағы конституциялық дамудағы аймақтық институттардың рөлі (CDD, 2003), Африкадағы қауіпсіздік секторын басқару: Нұсқаулық (Николь Боллмен бірге өңделген, CDD, 2004) және Көлеңкеден шығу: Нигериядағы бостандық және демократия үшін күрес және қуғын-сүргін (CDD, 2005).
Сыйлық
2022 жылдың қазан айында Нигерия Президенті Мухаммаду Бухари оған Нигер орденінің командирі (CON) атағымен марапаттады.