Кіріспе

Молекулалық маяктар немесе молекулалық маяк зондтары – гомогенді ерітінділерде нақты нуклеин қышқылдарының болуын анықтай алатын олигонуклеотидтік гибридтеу зондтары. Молекулалық маяктар – ішкі жағы сөндірілген флюорофорға ие, түймедей пішіндес молекулалар, олар мақсатты нуклеин қышқылының тізбегіне байланысқанда флуоресценциясын қайта алады. Бұл нуклеин қышқылдарының нақты тізбектерін анықтау үшін жаңа, радиоактивті емес әдіс. Олар гибридтеу зондтарының артық мөлшерінен зонд-мақсат гибридтерін оқшаулау мүмкін болмаған немесе қажет емес жағдайларда пайдалы.

Молекулалық маяк зондтары

Молекулалық маяк зондының ұзындығы 25 нуклеотидті құрайды. Ортаңғы 15 нуклеотид мақсатты ДНҚ немесе РНҚ-ға толықтырылады, бірақ бір-бірімен негіздік жұптар жасамайды, ал әр терминалдағы бес нуклеотид мақсатты ДНҚ-ға емес, бір-біріне толықтырылады. Типикалық молекулалық маяк құрылымын 4 бөлікке бөлуге болады: 1) цикл – молекулалық маяқтың 18–30 негіз жұптарынан тұратын, мақсатты тізбекке толықтырылатын аймағы; 2) сабақ – циклдің екі ұшына бір-біріне толықтырылатын екі қысқа (5-тен 7 нуклеотидтік қалдықтардан) олигонуклеотидтердің қосылуы арқылы қалыптасады; 3) молекулалық маяқтың 5' ұшындағы 5' флюорофор – флуоресценттік бояу ковалентті байланыс арқылы бекітіледі; 4) молекулалық маяқтың 3' ұшына ковалентті байланыс арқылы бекітілген 3' сөндіргіш (флуоресценттік емес) бояу. Маяк жабық цикл түрінде болғанда, сөндіргіш флюорофорға жақын орналасып, оның флуоресценттік сәулесін басады. Егер анықтауға жататын нуклеин қышқылы циклдегі тізбекке толықтырылса, гибридтеу оқиғасы жүзеге асады. Нуклеин қышқылы мен цикл арасындағы дуплекс сабақтан гөрі тұрақтырақ болады, себебі бұл дуплексте көбірек негіздік жұптар қатысады. Бұл сабақтың ажырауына, содан кейін флюорофор мен сөндіргіштің бөлінуіне алып келеді. Флюорофор сөндіргіштен алшақтағаннан кейін, гибридті жарықпен сәулелендіру флуоресценттік сәуле шығаруға себеп болады. Сәулеленудің болуы гибридтеу оқиғасы орын алғанын және сынамада мақсатты нуклеин қышқылының тізбегі бар екенін көрсетеді.

Жасушалық инженерияда қолдану

Флуорогендік сигналды олигонуклеотидтік зондтар бір немесе бірнеше қажетті гендерді экспрессиялайтын жасушаларды анықтау және оқшаулау үшін қолданылатыны туралы хабарланды, соның ішінде гетеромультимериялық эпителиялық натрий арнасын (αβγ ENaC), натрийдің кернеуге сезімтал иондық арнасын 1.7 (NaV1.7 αβ1β2), төрт ерекше γ-аминобүтір қышқылы А (GABAA) рецепторының иондық арнасының суббөлімдерінің комбинацияларын α1β3γ2s, α2β3γ2s, α3β3γ2s және α5β3γ2s, кистоздық фиброздың өткізгіштік регуляторын (CFTR), CFTR Δ508 және екі G белокқа байланысқан рецепторларды (GPCR) экспрессиялейтін көпгендік тұрақты жасуша желілерін жасау мүмкіндігі туралы.

Синтез

Молекулалық маяктар – синтетикалық олигонуклеотидтер, олардың дайындалуы жақсы құжатталған. Синтез үшін нуклеозидтік фосфорамидиттердің стандартты жиынтығынан өзге, сөндіргішпен модификацияланған қатты тірек және қорғалған флуоресцентті бояуды қосуға арналған фосфорамидиттік құрылыс блогы қажет. «Молекулалық маяктар» термині, синтезі және функциясының демонстрациясы алғаш рет 1996 жылы пайда болды.