Кіріспе

Жаңа Зеландияда туған британдық тарихшы және классицист (1903–1989)

Сэр Рональд Сайм (11 наурыз 1903 – 4 қыркүйек 1989) – Жаңа Зеландияда туған тарихшы және классицист. Ол Теодор Моммсеннен бері ежелгі Римнің ең көрнекті тарихшысы, ал Эдвард Гиббондан кейінгі Рим империясы тарихының ең жарық тұсы деп есептелді. 1929 жылы Оксфорд университетінің Тринити колледжіне мүше болып қабылданды, онда Рим әскерін және империя шекараларын зерттеуімен танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Белградта (онда серб-хорват тілін үйренген) және Анкарадағы британдық елшіліктерінде баспасөз атташесі қызметін атқарды, соңынан Стамбул университетінде классикалық филология кафедрасын басқарды. Осы кезеңдегі жұмысының мәнін талқылаудан бас тартқанына байланысты, ол Түркияда британдық барлау қызметі үшін жұмыс істеген деген болжамдар пайда болды, бірақ бұл гипотезаны растайтын дәлел табылмады. Сэр Рональдтың ЮНЕСКО-дағы қызметі оның әріптесі Жан д’Ормессонның автобиографиялық еңбектерінде еске алынады. 1944 жылы Британ академиясының мүшесі болып сайланғаннан кейін, Сайм 1949 жылы Оксфордтың Брассеноз колледжінде ежелгі тарих профессоры болып тағайындалды, ол қызметін 1970 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін атқарды. Сайм 1970 жылдан 1980-жылдардың соңына дейін Оксфордтың Вольфсон колледжінің мүшесі де болды, онда оның құрметіне жыл сайынғы лекция ұйымдастырылды. 1959 жылы рыцарь атағына ие болды. Сол жылы Америка философиялық қоғамы мен Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1976 жылы "Еңбегі үшін орденмен" марапатталды. 86 жасқа толғанға дейін жазба жұмыстарын және редакторлық қызметін үздіксіз жалғастырды.

Негізгі жұмыстар

Саймның ең басты есіміне айналған "Рим төңкерісі" (1939) – Рим саяси өмірінің б.з.д. 44 жылы Цезарь қазасынан кейінгі кезеңдегі шеберлікпен және даулы талдау болып саналады. Германия мен Италиядағы фашистік режимдердің өркендеуімен шабыттандырылған және Тациттің әдеби стилі мен пессимистік көзқарасын ұстанған бұл еңбек, Рим Республикасының соңғы жылдарындағы бағыттарға күйреген қарсылық тудырды. Саймның басты қорытындысы – Республиканың құрылымы мен Сенаты Рим билігінің қажеттіліктеріне сай келмегендігі; Август тек қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру үшін қажетті шараларды жасады, бірақ оның шынайы бейнесі, соңғы жылдары және өлімінен кейін оған арналған мақтаулармен жасырылған диктаторлық тұлға болды. "Рим конституциясы – тек сылтау мен әңгіме", – деп жазды Сайм. Октавианның Республиканы қалпына келтіруі – жеке қарым-қатынастар мен Римнің саяси отбасыларының амбицияларына негізделген монархияның алдауы болды. "Рим төңкерісінде" Сайм алғаш рет просопографияның тарихи әдісін қолданды, республикалық және империялық Римнің жетекші отбасылары арасындағы туыстық, некелік және ортақ мүдделердің байланыстарын анықтады. Просопографиялық талдауға баса назар аудару арқылы Сайм саясаттағы идеялардың күшін жоққа шығарды, конституциялық және саяси принциптерді "саяси ұрандар" деп қарады. Саяси идеялар мен саяси өмірге қатысты бұл қараңғы цинизмде "Рим төңкерісі" 1930 жылы он сегізінші ғасырдағы британдық саяси тарихшысы сэр Льюис Б. Намиердің "Георгий III патшалық құру кезіндегі саясат құрылымы" атты тағы бір даулы тарихи шедеврге ұқсас болды. Саймның келесі маңызды еңбегі – оның ежелгі тарихшылардың ішінде сүйіктісі болған Тациттың екі томдық өмірбаяны (1958). Оның 45 тарауы мен 95 қосымшасы Тацит туралы ең толық зерттеуді құрайды, оның өмірінің тарихи және саяси аясы – империяның бірінші ғасыры – жан-жақты қарастырылған. Сайм биографиялық зерттеулерді, тарихи баяндау мен түсіндіруді, әдебиеттік талдауды үйлестіріп, осы уақытқа дейін жарияланған ірі тарихшыны зерттеудің ең толық зерттеуіне қол жеткізді. 1958 жылы Оксфорд университетінің баспасында "Колониалды элиталар. Рим, Испания және Америка" жарық көрді, онда Сайм 1958 жылдың қаңтарында Макмастер университетінде ұсынған үш дәрісін ұсынады. Сайм Батыс тарихында ең ұзақ уақыт бойы өмір сүрген үш империяны – Рим, Испания және Ұлыбританияны – салыстырып көрсетті. Сайм империяның ұзақтығы империялық басқарудың, әсіресе отаршылдықтардың басшыларының мінез-құлқымен тікелей байланысты деп санайды. Оның сөзінше, "империяның күші мен өмір сүру қабілеті көбінесе шеткері аймақтардан келген жаңа аристократияға байланысты". Бұл кітап қазір шығарылмайды. Саймның Калифорния университетіндегі Сатер лекцияларына негізделген Салусттың өмірбаяны (1964) да беделді деп есептеледі. Оның "Historia Augusta" туралы төрт кітабы мен көптеген мақалалары, соның ішінде "Императорлар және өмірбаян: Historia Augusta зерттеулері" басылымы, бұл жұмыстың алаяқтық екенін нақтылады; ол авторды "жалған грамматик" деп атады. Аллен М. Уорд "Классикалық әлем" журналында (65-том, 3-номер, 1971 жыл, қараша, 100-101 беттер) былай деп жазды: "Бұл кітапты біздің заманымыздың үшінші ғасырының Рим тарихымен немесе "Historia Augusta" тарихымен қызығушылық танытқан ешкім де елемеуге болмайды". Кітаптың мазмұны туралы Питер Уайт былай деп жазады: "Сайм Северус Александрдан Диоклетианға дейінгі императорлардың шынайы тарихын, тіпті өте шағын бөлігін қайта жаңғыртады. Бұл тізімнен тыс қалған тағы да көп мақалалар бар. Олардың ішінде кітаптағы ең жақсы екі мақала – жеке есімдердің жалған екендігін анықтау және биографтың алғашқы бес өмірбаянын ойлап табу әдістерін ашу". Сайм "Қате есімдер" деп аталатын тарауда ойдан шығарылған есімдерді анықтаудың 10 тәсілін ұсынады. Ол былай дейді: IX. Бұрмаланған есімдер. Бір мысал анық. Суетонийді пайдаланып, автор "Муммияны" "Меммияға" (Алекс. 20.3, қараңыз жоғарыда) өзгертеді. Бұл – "Historia Augusta" құралындағы ұсақ тілдес. Егер автор сенімділікке ие болуды қаласа, онда ол жаңалық (осылайша шынайылық) сезімін беру үшін әртүрлі болғандықтан, түпнұсқа болып көрінетін есімдерді қолдануы мүмкін. Осылайша "Авулний" және "Муррентий" (Аур. 13.1). Бір тәсіл – таныс есімдердің пішінін өзгерту. Бірнеше жағдай анықталды. 258 жылы консул болғандықтан, "Historia Augusta" "Nemmius Fuscus" (немесе "Memmius Fuscus") есімін келтіреді. "Historia Augusta" авторларының кім екендігі туралы Сайм былай дейді: "Уақыт-уақытпен алдаушы өз маскасын түсіреді. Мысалы, басқа биографтардың (оларды ол өзі ойлап тапқан) ақымақтығы мен алаяқтығын сынағанда, атап айтқанда "Адий Юний Корд". Басты ашылу – "Аврелианның өмірбаянының" кіріспесінде болады. Қалалық префект, тарих пен шындық туралы жоғары тақырыптарда достық және ынталандыратын әңгімеден кейін, авторға өз қалауынша жазуға бұйырады. Барлық классикалық тарихшылар өтірікшілер болған, сондықтан ол олардың қатарына түсіп, таза санамен қосыла алады" – "Сонымен, қалағаныңша жаз. Өйткені сіз өзіңіз қалаған нәрсені айтудан қауіпсіз боладыңыз, өйткені сіз өтірік айтуда біз тарихтарының стилі үшін құрметтейтін авторлармен серіктес боласыз" (Аур. 2.2).

Оның "Овидийдегі тарих" (1978) еңбегі ұлы рим ақыны Овидийді оның әлеуметтік ортасына бекем орналастырады. Саймның "Август аристократиясы" (1986) еңбегі "Рим төңкерісіне" жалғас ретінде Август тұсындағы көрнекті отбасыларды зерттейді. Сайм Августың банкрот патшалар мен жаңа саясаткерлерді бірдей түрде қалай демеп, жаңа Рим үшін оның бағдарламасын қолдайтын үкіметтік коалицияны қалай құрғанын қарастырады. Саймның өлімінен кейін жарық көрген (А. Бирли редакциялаған) "Анатолика" (1995) еңбегі Страбоға арналған және Оңтүстік Арменияның және Азия Минорының шығыс бөліктерінің географиясын зерттейді. Оның қысқаша еңбектері "Рим қағаздары" (1979–1991) жеті томдық жинақта ұйымдастырылған, алғашқы екі томы Е. Бадиан, қалғандары Энтони Бирли редакциялаған. Саймның Оксфорд университетіндегі докторанттарының арасында Барбара Левик (1950-жылдардың ортасында Кіші Азияның оңтүстігіндегі рим колонияларына қатысты диссертация қорғаған) және Мириам Т. Гриффин (1968), диссертациясы "Сенека: мемлекеттік қайраткер және жазушы" деп аталады.

Мұра

Веллингтонның Виктория университетінің классика кафедрасы екі жыл сайын Саймның құрметіне дәріс өткізеді.