Кіріспе

1973 жылы американдық үндістердің Wounded Knee қаласын басып алуы, 1890 жылғы оқиғаға қарсы наразылық ретінде болды. Wounded Knee қаласын басып алу, сондай-ақ Екінші Wounded Knee деп аталды, 1973 жылдың 27 ақпанында басталды. Оған шамамен 200 оглала лакота (кейде оглала сиу) және Америка үндістері қозғалысының (AIM) жақтастары Пайн Ридж үнді резервациясындағы Оңтүстік Дакота штатындағы Wounded Knee қаласын басып алып, иеленді. Наразылықтың себебі – Оглала Сиу азаматтық құқықтары ұйымының (OSCRO) Ричард Уилсон тайпа президентін сыбайлас жемқорлық және қарсыластарын мазақтауы үшін импичмент арқылы қызметтен шеттету әрекетінің сәтсіз аяқталуы болды. Сонымен қатар, наразылық білдірушілер АҚШ үкіметінің үндістермен жасалған келісімдерді орындамағанын сынады және үндістерге әділ және тең қарау үшін келісімдерді қайта жаңартуды талап етті. Оглала және AIM белсенділері 71 күн бойы қаланы бақылады, ал АҚШ маршалдары қызметі, ФБР агенттері және басқа да құқық қорғау органдары аймақты қоршап алды. Белсенділер 1890 жылғы Wounded Knee қырғынының орнын оның символдық маңызы үшін таңдады. Наурыз айында қаладан келген оқтан АҚШ маршалы жараланды, салдарынан оның денесі паралич болды. Фрэнк Кливвотер (чероки және апачи тайпаларынан) 17 сәуірде атылып жарақаттанды және 8 күннен кейін, 1973 жылдың 25 сәуірінде қайтыс болды, ал Лоуренс "Буди" Ламонт (оглала) 1973 жылдың 26 сәуірінде атылып өлтірілді. Наразылыққа қосылған азаматтық құқықтар белсендісі Рэй Робинсон оқиға кезінде жоғалып кетті. Кейіннен ол AIM мүшелерімен болған қақтығыста қаза тапқан деп есептелді және резервацияда жерленгені анықталды. Оқиғаларға бұқаралық ақпарат құралдары кеңінен назар аударды, әсіресе баспасөз Оңтүстік Дакотадан келген екі АҚШ сенаторының Wounded Knee-ге сапарынан кейін. Бұл оқиғалар үндістерді қоздырды, көптеген үндістер наразылыққа қосылу үшін Wounded Knee-ге келді. Сол кезде наразылықтың мақсаттарына көпшілік тарапынан қолдау болды, өйткені американдықтар үндістерге қатысты әділетсіздіктің ұзақ жылдар бойына созылған мәселелерін көбірек біле бастады. Кейіннен AIM басшылары Деннис Бэнкс және Расселл Минс оқиғаларға қатысты айыптаулар бойынша айыпталды, бірақ олардың 1974 жылғы ісі федералды сотта прокуратураның теріс әрекеттеріне байланысты тоқтатылды, бұл шешім апелляциялық сотта бекітілді. Уилсон билікте қалды және 1974 жылы қорқыту, сайлау алаяқтығы және басқа да заң бұзушылықтар туралы айыптауларға қарамастан қайта сайланды. Келесі үш жылда саяси фракциялар арасындағы қақтығыс резервацияда зорлық-зомбылықтың өсуіне әкелді; тұрғындар Уилсонның жеке милициясын, Оглала ұлтының күзетшілерін (GOON) осының көп бөлігіне кінәлі деп айыптады. AIM мәлімдемесіне сәйкес, осы жылдар ішінде 64 шешілмеген кісі өлтіру болды, оның ішінде тайпалық үкіметке қарсы шыққандар, мысалы, Оглала Сиу азаматтық құқықтары ұйымының (OSCRO) директоры Педро Биссоннетте, бірақ бұл күмәнді, 2000 жылы ФБР есебінде тек 4 шешілмеген кісі өлтіру болды және көптеген өлімдер кісі өлтіру немесе саяси емес еді. 1968 жылы AIM Миннеаполисте, Миннесота штатында құрылды, ал басқа белсенді топтар тоқтатылғаннан кейін қалаларда құрылды. Пайн Ридж резервациясындағы қиын жағдайларға байланысты ішкі тайпалық шиеленістер көп жылдар бойы күшейіп келді, ол Құрама Штаттарда құрылғаннан бері ең кедей аймақтардың бірі болып табылады. Көптеген тайпа мүшелері 1972 жылы тайпа төрағасы болып сайланған Уилсон тез арада авторитарлық және сыбайлас жемқорлыққа айналды, резервациядағы жұмыспен қамтудың және басқа да шектеулі мүмкіндіктердің көп бөлігін бақылады деп сенді. Олар Уилсонның отбасы мен достарына жұмыс орындары мен жәрдемақылардың шектеулі санын беруде артықшылық бергеніне сенді. Кейбір сыншылар Уилсонның және оның жақтастарының аралас нәсілдік тегіне қатысты болды және олар әлі де резервация істеріне қатысы бар Үнді істер бюросының (BIA) қызметкерлерімен тым тығыз жұмыс істегенін айтты. Кейбір таза қанды оглалалар өздеріне әділ мүмкіндіктер берілмеді деп сенді. "Дәстүршілдердің" өздерінің жетекшілері мен ықпалы болды, олар АҚШ-тың таныған сайланған үкіметінің параллель ағынында болды. Дәстүршілдерге өздерінің тілі мен әдет-ғұрыптарын сақтап қалған, ру үкіметі басқаратын АҚШ-тың федералды бағдарламаларына қатысуға ниет білдірмеген оглалалар жатты. 2007 жылы Pine Ridge резервациясының жиырмасыншы ғасырдағы саяси тарихы туралы кітабында тарихшы Аким Рейнхардт резервация тұрғындарының арасындағы онжылдықтар бойына созылған этникалық және мәдени айырмашылықтарды атап өтті. Ол Wounded Knee қаласын басып алуды AIM-нің келуіне қарағанда, мұндай ішкі шиеленістердің өсуіне байланысты деп есептейді, олар OSCRO шақыруымен резервацияға келді. Сондай-ақ, ол 1934 жылғы Үнділерді қайта ұйымдастыру актісінің Сиу және басқа тайпалардың істеріне АҚШ федералды үкіметінің араласуын азайтуға жеткіліксіз болды деп санайды; ол 1930 жылдардан бері сайланған тайпалық үкіметтерді "жайындаған колониализм" жүйесі деп сипаттайды. Атап айтқанда, Уилсонның тайпалық жерлердегі жайылым құқықтарын жергілікті ақ шопандарға тым төмен бағамен сатуына қарсылар наразылық білдірді, бұл тайпаның кірісін азайтады, оның мүшелері жерді ортақ пайдалануда ұстады. Олар оның резервацияның минералдық байлыққа толы жерінің шамамен сегізден бірін жеке компанияларға жалға беру туралы жерді пайдалану туралы шешіміне де наразылық білдірді. Кейбір таза қанды лакоталар резервация жүйесі басталғаннан бері шеттетілгендерін айтты. Көптеген адамдар тайпалық сайлауға қатысуға тырыспады, бұл барлық тараптарда шиеленіске әкелді. Резервацияда зорлық-зомбылықтың өсуі байқалды, оның көп бөлігі Уилсонның жеке милициясы, Оглала ұлтының күзетшілері тарапынан саяси қарсыластарға шабуыл жасап, оппозицияны басуға байланысты деп есептелді. "GOON" деп аталатын бұл милиция бастапқыда BIA-дан "қосымша полиция күші" ретінде 62 000 доллармен қаржыландырылды. Тағы бір алаңдаушылық – шекаралық қалалардағы әділет жүйесінің лакота ер адамдарына шабуыл жасаған ақ адамдарды қудалаудан бас тартуы, олар көптеген салундар мен барларға бару үшін қалаларға барып жүрді. Резервацияда алкогольге тыйым салынған. 1972 жылғы Бұзылған келісімдер жорығы AIM басшылығымен Вашингтон, округ Колумбиядағы BIA кеңселерiн алты күн бойы басып алумен аяқталды.

Wounded Knee қаласын басып алудан үш апта бұрын тайпалық кеңес Уилсонды импичмент отырысы үшін бірнеше тармақпен айыптаған. Алайда, Уилсон сот ісіне дайын болмағандықтан, төрағалық етуші жаңа айыптауларды қабылдамағандықтан және кеңес отырысты жабуға дауыс бергендіктен соттан қашып құтылды. Айыптаулар "дәстүршілдер", OSCRO және AIM тайпа мүшелерінен құралған жергілікті оглалалар коалициясы тарапынан көтерілді. Уилсонның қарсыластары оның импичменттен қашып құтылғанына ашуланды. АҚШ маршалдары оған және оның отбасына күшейген шиеленіс кезінде қорғау ұсынды және резервациядағы BIA штаб-пәтерін қорғады. Уилсон нысанына қосымша нығайту жүргізді.

Кәсібі

AIM-нің Кастер сотындағы қақтығысынан кейін OSCRO басшылары AIM-ден Уилсонмен арықтасуға көмек сұрады. 1973 жылдың 28 ақпанында AIM басшылары Рассел Миинс (Оглала) және Картер Кемп (Понка), 200 белсенді және Пайн-Ридж үнді резервациясының оглалаларымен бірге, олардың ішінде балалар мен қарттар да болды. Олар Оглала тайпасының төрағасы Ричард Уилсонға қарсы шығып, Уилсон әкімшілігіне наразылық ретінде Вундид-Ни қаласын басып алды, сондай-ақ АҚШ федералды үкіметінің Американың жергілікті халықтарымен жасалған шарттарын үнемі орындамауына қарсылық білдірді. АҚШ үкіметінің құқық қорғау органдары, оның ішінде ФБР агенттері, сол күні Вундид-Ниді қарулы күштермен қоршады. Олар біртіндеп қару-жарақтарын арттырды.

Даулы фактілер

Оңтүстік Дакота штатының бұрынғы сенаторы Джеймс Абурезктің айтуынша, "1973 жылғы 25 ақпанда АҚШ Әділет министрлігі азаматтық наразылықтар туындаған жағдайда Пайн Ридж резервациясына 50 АҚШ маршалын жіберді". Бұл Уилсонның қарсыластарының сәтсіз импичмент әрекетінен және өткен жиналыстардан кейін болды. 28 ақпан таңына қарай екі тарап та бекініп, орналаса бастады.

Жолды бөгеу

Федералды үкімет 15 шақырымға дейін барлық бағытта жол тосқауылдары қойды. Кейбір аймақтарда Уилсон өзінің ГУОН-дарын федералды шекарадан тысқары орналастырып, тіпті федералды шенеуніктердің өтуіне де кедергі келтірді. Оқиға басталғалы шамамен он күн өткен соң, федералды үкімет жол тосқауылдарын алып тастап, Вильсонның адамдарын да ығыстырып шығарды. Тосқауылдар қысқа мерзімге тоқтатылғанда, көптеген жаңа қолдаушылар мен белсенділер Вундид-Книдегі Оглала тайпасына қосылды. Тарихшылар Рекорд пен Хокер жинаған деректер бұл ақпаратты растайды: "автоматтық қару-жарақпен, снайперлермен, тікұшақтармен, .50 калибрлі пулеметтері бар бронетранспортерлермен және 130 000-нан астам оқ-дәрімен қаруланған жартылай әскери күштердің барикадалары". АҚШ үкіметінің Вундид-Книдегі күштерінің саны туралы статистика әртүрлі, бірақ барлық есептерде олардың "федералды маршалдар, ФБР агенттері және бронетранспорттық құралдар" кіретін маңызды әскери күш болғаны айтылады. Бір куәгер және журналист "федералды тікұшақтардан снайперлік оқтар", "топырақ үстінде ұшып жүретін оқтар" және екі тараптан да "қаланың әр жерінен оқ атылған дыбыстарды" естігенін хабарлады. 13 наурызда АҚШ Әділет министрлігінің Азаматтық бөлімінің бас прокурорының көмекшісі Харлингтон Вуд-младший әскери күзетсіз Вундид-Книге кірген алғашқы үкімет өкілі болды. Қан төгілмей мәселені шешуге бейілді болған ол, бірнеше күн бойы AIM көшбасшыларымен келіссөздер жүргізді. Шаршау салдарынан ол келіссөзді аяқтауға мүмкіндік таппаса да, үкімет пен AIM арасындағы "мұзды қатарды" бұзған адам ретінде танылды.

Қоршау

30 күннен кейін, үкімет Кент Фризеллді Әділет министрлігінен тағайындап, жағдайға басшылық етуге кіріскенде, үкімет тактикасы қатаңдады. Ол Оңтүстік Дакотада қыс әлі басталмаған кезде Вундд-Книге электр қуатын, су мен азық-түліктің жеткізілуін тоқтатты және бұқаралық ақпарат құралдарының кіруіне тыйым салды. 1 сәуірде ФБР AIM жетекшілері мен басқа да наразылар арасындағы келіспеушіліктер туралы қыбырлады, бірақ келесі күні Мэнс пен Банкс оны жоққа шығарды. 1 наурызда сенаторлар Джеймс Абурезек пен Джордж Макговерн AIM өкілдерімен келіссөздер жүргізу үшін келді. Абурезек ұлының үйіне шабуыл жасалғанын, соның салдарынан оған жаны ашығанын айтты, ал Макговерн AIM-ның іс-әрекетіне наразылық білдірді. 3 наурызда үкімет 82-ші әуе десанты дивизиясының штаб бастығы полковник Вольнеу Уорнерді Wounded Knee-ді күшпен қайтарып алу үшін әскерді қолдану қажеттігін анықтау үшін жіберді. Уорнер де AIM-ға жаны ашып, ФБР-дің «өлімге ату» бұйрығын «жаралау үшін ату» және соңында «атуға тыйым салу» бұйрығына өзгертті, AIM ешкімге зиян тигізбейтінін хабарлады. 6 наурызда федералды өкіл Эриксон AIM-ға «қарсылық көрсетпей беріліңдер» және «8 наурызға дейін барлық әйелдер мен балаларды Wounded Knee-ден шығарыңдар» деген талап қойды, бірақ бұл қауіптің ешқайсысы орындалмады. 11 наурызда AIM-ның тыңшылары деп саналған төрт пошта инспекторы қалаға кіріп, пошта бөлімі мен сауда орталығын тексеруге келгендерін мәлімдеді. AIM қауіпсіздік қызметкерлері оларды тоқтатып, қаруын алып қойды, соның ішінде тапанша, қолшап және табельдер табылған. Оларды музейге алып барды, Леонард Кроу Дог оларға тамақ беріп, 30 минутқа жуық үндістер тарихы туралы лекция оқыды және олардың Wounded Knee-ді басып алу себептерін түсіндірді, содан кейін федералдық шекараға дейін сүйемелдеді. AIM және федералды үкімет құжаттары екі тараптың үш ай бойы атыс-шабыс жасағанын көрсетеді. AIM жақтастары Клервотерді ауылдан эвакуациялады, бірақ ол 25 сәуірде ауруханада қайтыс болды. Оның өлімінен кейін тайпа ақсақалдары басып алуды тоқтату туралы шешім қабылдады. Оның әйелі Шерил Робинсон оқиға кезінде оның өлтірілгенін сендіреді. 2004 жылы Анна Мэй Акваштың кісі өлтіруіне кінәлі деп табылғаннан кейін Робинсон күйеуінің өліміне қатысты жаңа тергеу жүргізуді талап етті. "Indian Country News" газетінің редакторы Пол ДеМэйн сұхбаттарының нәтижесінде «Робинсонды бұрмаланған ақпараттар негізінде, оның ФБР тыңшысы екенін ойлағандықтан өлтірген болуы керек» деген пікірді білдірді. 2014 жылы ФБР Робинсонның 1973 жылғы сәуірде резервацияда өлтіріліп, жерленгенін растады. Робинсонды AIM мүшелері қақтығыс кезінде өлтірген деген күдік бар. Робинсонның денесі әлі табылған жоқ. ФБР оның ісін жапқанын мәлімдеді.

Мемлекеттік қолдау

Қоғамдық пікір сауалнамалары Вундид-Книдегі жергілікті американдықтарға деген кеңінен тараған жанашырлықты көрсетті. Олар сондай-ақ Конгресс қара тізіміне енгендердің, әртүрлі актерлердің, белсенділердің және танымал қоғам қайраткерлерінің, соның ішінде Марлон Брандо, Джонни Кэш, Анжела Дэвис, Джейн Фонда, Уильям Кунстлер және Том Викердің қолдауын алды. Әділет министрлігінің баспасөз құралдарына кіруге тыйым салғаннан кейін, баспасөз назары азайды. Бірақ, AIM-ді қолдаушы актер Марлон Брандо Ұлттық жергілікті американдықтардың жағымды бейнесін қалыптастыру комитетінің президенті Сачин Литтлфезерден 45-ші «Оскар» сыйлықтарында оның атынан сөйлеуді өтінді, себебі ол «Крестный отец» фильміндегі рөлі үшін номинацияланған еді. Ол 27 наурыздағы салтанатқа дәстүрлі апачи киімінде келді. Оның есімі жеңімпаз деп жарияланғанда, ол «фильм индустриясы мен теледидардағы және қайта көрсетілімдердегі американдық үндістерге қатысты қарым-қатынас, сондай-ақ Вундид-Книдегі соңғы оқиғалар» себебінен сыйлықты қабылдамайтынын импровизациялық сөйлеу арқылы мәлімдеді, өйткені Брандо оған берген түпнұсқа сөйлеуін оқуға рұқсат берілмеді және сахнада бір минуттан артық тұрса, күштеп алып кететіні және қамалатыны туралы ескертілді. Кейін ол журналистерге сахна сыртында Вундид-Кни туралы оның түпнұсқа сөздерін оқыды. Бұл АҚШ және әлемдік баспасөздің назарын қайта аударды. AIM-ді қолдаушылар мен қатысушылар Литтлфезердің сөйлеген сөзін олардың қозғалысы үшін үлкен жеңіс деп санады. Анжела Дэвис 1973 жылғы наурыз айында Вундид-Книге кіруге тырысқанда «жағымсыз тұлға» ретінде федералдық күштерден кері қайтарылды, бірақ AIM қатысушылары мұндай танымал тұлғалардың назары АҚШ әскери араласуын болдырмады деп сенді. Осы кезеңде тайпалық үкіметке қарсы болған 60-тан астам адам, соның ішінде OSCRO-ның атқарушы директоры Педро Биссонет зорлық-зомбылықпен қаза тапты. AIM өкілдері көптеген құқық бұзушылықтар тергелмегенін мәлімдеді, бірақ 2002 жылы ФБР бұл туралы дау тудыратын есеп жариялады. Уорд Черчилльдің айтуынша, ФБР-дің мәлімдемесіне қарамастан, AIM белсенділерінің өлтірілуімен және одан кейінгі тергеулермен немесе олардың болмауымен байланысты көптеген күдікті оқиғалар болды. Черчилль AIM белсенділерінің өлімі тергелмегенін айтады, тіпті сол кезде Пайн-Ридж үнді резерватында көптеген ФБР агенттері болған кезде. 2000 жылы ФБР Пайн-Ридж резерватындағы осы кезеңде болған шешілмеген зорлық-зомбылық құрбандары туралы есеп жариялады және көптеген өлімдерді есепке алып, шешілмеген және саяси кісі өлтірулер туралы мәлімдемелерге қарсы шықты. Есепте бар болғаны 4 өлімнің шешілмегендігі және кейбір өлімдердің кісі өлтіру емес екендігі айтылды.

1974 жылы тайпа төрағасы сайлауы: Мизз бен Уилсон

1974 жылы Расселл Минс Уилсонға қарсы сайлауға түсті. Уилсон сайлауда жеңіске жетті, бірақ бастапқы сайлауда Минске ұтылған еді. AIM-ның өтінішімен АҚШ-тың Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясы сайлауды тергеп, оның "алдамшылыққа толы" екенін анықтады. Бірақ екінші дауыс беруге дейін бір қазы инсульт алды және кеңесуге қатыса алмады. Үкімет он бір қазының шешімін қабылдаудан бас тартып, сот процесін тоқтатуды сұрады; сонымен қатар қорғау тарапы ақтау туралы өтініш берді. Сот судьясы прокуратураның бұзушылықтарын атап, істі тоқтату туралы шешім шығарды: «Бірақ менің пікірімше, үкіметтің осы істе жасаған бұзушылықтары соншалықты ауыр, әділеттілік үшін іс тоқтатылуы керек». 1975 жылы Сегізінші апелляциялық сот үкіметтің шағымын қос қылмыс ережесіне сәйкес қарастырып, оны қабылдаудан бас тартты, «үкіметтің әділ сот процесінің қоғамдық мүдделерге қызмет етуі және әділ үкім шығаруға бағытталғандығына байланысты сотқа өкілеттік беру қажет» деген аргументіне қарамастан.

Леонард Кроу Догтың тұтқындалуы

1975 жылы 5 қыркүйекте ФБР агенттері Леонард Кроу Догтың үйіне (Crow Dog's Paradise) келіп, федералдық қызметкерлердің міндетін орындауына кедергі келтіргені үшін оны қамауға алды. Оның сот процесі 1976 жылдың қаңтарында Оңтүстік Дакота штатының Рапид-Сити қаласында өтті, онда ол бір сағаттан да аз уақыт ішінде кінәлі деп танылды. Оның адвокаттары бүкіл әлемнен мыңдаған қолдау хаттарын ұсынғаннан кейін ол 1976 жылдың қыркүйегінде босатылды.

Мұра

Вундид-Ни қоршауының мұрасы келіспеушіліктерге толы, себебі AIM және ФБР-дің даулы тәсілдері болды. ФБР COINTELPRO сияқты әдістер арқылы AIM-ді ыдыратуға тырысқан деген күдік туды, мысалы, жалған ақпарат тарату және жасырын агенттердің AIM және Вундид-Ни ішінде дүрлік тудыруы. Тримбах және басқалар AIM мүшелері Анна Мей Аквашты тыңшы деп ойлап өлтірген болуы мүмкін деп болжады. Вундид-Ни оқиғасын қалай қарау керек деген пікірлер әртүрлі болғанымен, бұл оқиға американдық үндістердің алдында тұрған мәселелерге назар аударды және олардың дауысталу мүмкіндігін көрсетті. Вундид-Ни қазір американдық үндістердің белсенділігінің маңызды символы болып табылады, бұл АҚШ үкіметінің американдық үндістерге қарсы жасаған қатыгездіктердің бастапқы символдық мағынасын есте сақтайды.