Кіріспе
Оглала Лакота басшысы Хеáка Сапа, көбінесе Қара Елік (шоқыған Николас; 1 желтоқсан 1863 – 19 тамыз 1950), Оглала Лакота халқының вичхаша вакааг ("дәрігер, қасиетті адам") және хейока болған. Ол соғыс басшысы Қызыл Жылқының (Crazy Horse) екінші туысы және Кіші Бигхорн шайқасында оның қасында шайқасқан. 1890 жылғы Жаралы Тізе қырғынынан аман қалды. Buffalo Bill's Wild West тобымен бірге Еуропаға гастрольдік сапармен шықты. Қара Елік ақын Джон Нейхардтпен өткізген сұхбаттарымен танымал, онда ол өзінің діни көзқарастары, көріп өткендері және өмірінен оқиғалар туралы айтқан. Нейхардт осы сұхбаттарды 1932 жылы "Қара Елік сөйлейді" (Black Elk Speaks) атты кітабында жариялады. Бұл кітап содан бері көптеген басылымдарда жарық көрді, соңғысы 2008 жылы жарыққа шықты. Өмірінің соңында ол американдық этнолог Джозеф Эпс Браунмен 1947 жылы жарық көрген "Қасиетті түтік" (The Sacred Pipe) кітабы үшін де сөйлескен. Бұл еңбектерге американдықтардың діндеріне қызығушылық танытқан көптеген адамдар, әсіресе пан-индиялық қозғалыстың өкілдері үлкен қызығушылық көрсетті. Қара Елік католик дініне кіріп, катехист болды, бірақ Лакотаның дәстүрлі рәсімдерін де жалғастырды. Репид-Ситидің Рим католик епархиясы 2016 жылы оны Рим католик шіркеуінде қасиетті деп жариялау процесін бастады. Оның немересі Джордж Лукс Твайс: "Ол осы түтікпен де, розариймен де дұға жасауға жайлы болды және үнемі миссаға да, Лакотаның рәсімдеріне де қатысты" деді.
Heȟáka Sápa, commonly known as Black Elk (baptized Nicholas; December 1, 1863 – August 19, 1950), was a wičháša wakȟáŋ ("medicine man, holy man") and heyoka of the Oglala Lakota people. He was a second cousin of the war leader Crazy Horse and fought with him in the Battle of Little Bighorn. He survived the Wounded Knee Massacre in 1890. He toured and performed in Europe as part of Buffalo Bill's Wild West. Black Elk is best known for his interviews with poet John Neihardt, where he discussed his religious views, visions, and events from his life. Neihardt published these in his book Black Elk Speaks in 1932. This book has since been published in numerous editions, most recently in 2008. Near the end of his life, he also spoke to American ethnologist Joseph Epes Brown for his 1947 book The Sacred Pipe. There has been great interest in these works among diverse people interested in Native American religions, notably those in the pan Indian movement. Black Elk converted to Catholicism, becoming a catechist, but he also continued to practice Lakota ceremonies. The Roman Catholic Diocese of Rapid City opened an official cause for his beatification within the Roman Catholic Church in 2016. His grandson, George Looks Twice said, "He was comfortable praying with this pipe and his rosary, and participated in Mass and Lakota ceremonies on a regular basis".
Балалық шақ
Қара Елік – медицина және емшілердің ұзын әулетінен шыққан. Оның әкесі, әкесінің інілері сияқты, дәрігер болған. Қара Елік 1863 жылдың желтоқсанында Кішкентай Шаңды өзенінің жағасында (қазіргі Вайоминг штатында деп есептелетін жерде) Оглала Лакота отбасында дүниеге келді. Лакоталардың уақыт санау әдісіне сәйкес (Қысқы санау деп аталады), Қара Елік «Тіл өзенінде төрт қарға өлтірілген қыста» туған. Нейхардт бұл туралы кейін «Қара Елік сөйлейді» кітабында жазды. Бір көрісінде Қара Елік Жердің ортасына, әлемнің орталық тауына апарылғанын айтады. Мифолог Джозеф Кэмпбелл «әр нәрсенің айнала айналатын орталық нүкте, полюс, тыныштық пен қозғалыстың бірге болатын жері» – бұл тақырыптың басқа да діндерде кездесетінін атап өтті. Кэмпбелл Қара Еліктің айтқанын дүниежүзілік діни мифтер мен символдарды түсінудің кілті деп есептеді. Ол бұл туралы «Қара Елік сөйлейді» кітабының жиырмасыншы тарауында баяндаған. 1887 жылдың 11 мамырында труппа королева Виктория үшін арнайы қойылым қойды, оны «Англия анасы» деп атады. Ол оның алтын мерейтойына қатысқан көпшілік арасында болды. 1888 жылдың көктемінде Буффало Биллдің «Жабайы Батыс» шоуы АҚШ-қа қарай жол тартты. Қара Елік топтан қалып қойды, кеме онысыз кетіп қалды, оны үш басқа Лакотамен бірге қалдырды. Кейін олар тағы бір «Жабайы Батыс» шоуына қосылып, келесі жылды Германия, Франция және Италияда гастрольде өткізді. 1889 жылдың мамырында Буффало Билл Парижге келгенде, Қара Елік Пайн-Риджге қайтуға билет алды және 1889 жылдың күзінде үйіне жетті. Еуропада болған кезінде Қара Елік «ақ адамның өмір салтын зерттеуге мол мүмкіндік алды» және қарапайым ағылшын тілін үйренді. Жілек биі үміт сыйлады: ақ адам жақын арада жоғалады; бизон тобы қайта оралады; адамдар қайтыс болған жақындарымен қайта қосылады; ақ адам келгенге дейінгі ескі өмір салты қайта жаңарады. Бұл тек діни қозғалыс емес, мәдениеттің жойылуына берілген жауап болды. Қара Елік 1890 жылы болған «Жаралы Тізе» қырғынына куә болды, ол АҚШ қоныс аударушыларының жазық тайпалары арасындағы Жілек биіне деген үлкен қызығушылықтан туған қорқыныштан болды. Ол ат үстінде жүргенде сарбаздарға шабуыл жасап, жараланғандарды құтқаруға көмектескенін айтты, көптеген Шыншыл Елік (Биг Фут) тобының адамдары атып өлтірілгеннен кейін келді. Оның жамбасына оқ тиді. Лакота басшысы Қызыл Бұлт жараланғаннан кейін соғысуды тоқтатуға көндірді, ол католиктік дінге өтуге мүмкіндік алған Пайн-Ридж резервациясында қалды.
Соңғы жылдары: католик дінін қабылдады
Кем дегенде он жыл бойы, 1934 жылдан бастап, Блэк Элк өмірінің басындағы Буффало Биллмен байланысты өнер көрсетулеріне оралды. Ол қасиетті Блэк-Хиллздегі Ситтинг Булл Кристалл үңгірінің би павильонында үнділер шоуын ұйымдастырды. Нейхардт жазғандай, Американың жергілікті халықтарының соғыстарын дәріптеуге арналған «Жабайы Батыс» шоуларынан өзгеше, Блэк Элк туристерге Лакота мәдениеті мен дәстүрлі қасиетті рәсімдер, соның ішінде Күн биі туралы білім беру үшін шоу жасады. Блэк Элктің бірінші әйелі Кэти Рим-католик дініне өтті, ал олардың үш баласы католик болып суға батырылды. Кэти қайтыс болғаннан кейін, 1904 жылы, 40 жастағы Блэк Элк католицизмге көшті. Ол сондай-ақ катехизатор болды, басқаларды христиан дініне үйретті. Ол қайтадан үйленді және екінші әйелінен тағы балалы болды; олар да католик болып суға батырылып, католик болып өсті. Ол балаларының «осы дүниеде өмір сүруі керек» деді. 1905 жылы жесір қалған Блэк Элк екі қызы бар жесір Анна Брингс Уайтқа үйленді. Олардың тағы үш баласы болды, оларды да католик болып суға батырды. Олар 1941 жылы Анна қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Оның ұлы Бенджамин Блэк Элк (1899–1973) 1950-1960 жылдары ескерткіште туристерге поза беріп, «Рашмор тауының бесінші беті» ретінде танымал болды.
1930 жылдар: Нейхардт пен Браунмен кездесу
1930 жылдардың басында Black Elk Джон Нейхардт пен Джозеф Эпс Браунмен сөйлесіп, Нейхардттың кітаптарының жарық көруіне себеп болды. Оның ұлы Бен, Қара Елік сөйлегенде, әңгімелерін ағылшын тіліне аударды. Нейхардттың қызы Энид осы әңгімелерді жазып алды, кейіннен Нейхардт қолдануы үшін оларды хронологиялық тәртіпке келтірді. Осылайша, процесс көп қадамдардан тұрды және Қара Елік пен Нейхардттан басқа да көп адамдарды қамтыды, олар әңгімені қайта айтуға және жазуға қатысты. Бірнеше күн бойы Нейхардтпен сөйлескеннен кейін, Нейхардт Қара Еліктен неліктен ол өзінің ескі дінін "қалдырып", балаларын крещение рәсімінен өткізгенін сұрады. [Нейхардттың қызы] Хилданың айтуынша, Қара Елік: "Менің балаларым осы әлемде өмір сүруі керек болды" деді. Қара Елік пікірінше, "өмір сүру" – Лакота руханиятының негізгі дұғаларының бірі. (Қара Елік "Қасиетті құбыр" кітабында өмір үшін осы дұғаны он тоғыз рет айтады.) 1995 жылы жарияланған мемуарларында Хилда Нейхардт, Қара Елік өлер алдында құбырын алып, қызы Люсиге екі рет қарап: "Менің шынайы сенетін жалғыз нәрсем – құбыр діні" деді деп жазды.
Мұра
1970 жылдан бері "Қара қаздар сөйлейді" кітабы Америка Құрама Штаттарындағы жергілікті американдықтарға қызығушылық танытқан адамдар арасында кең танылды. Американың түпкілікті тұрғындарының белсенділігінің артуымен, көптеген адамдардың назары Американың түпкілікті тұрғындарының діндеріне ауды. Американдық үнділер қозғалысы шеңберінде, әсіресе, жергілікті емес және дәстүрлі мәдениетте тәрбиеленбеген қалалық ұрпақтар арасында "Қара қаздар сөйлейді" кітабы діни және рухани шабыт іздеушілерге ерекше танымал болды. Дегенмен, сыншылар Джон Нейхардттың автор және редактор ретінде мазмұнды асыра сілтеуі, өзгертуі немесе ойлап табуы мүмкін екенін айтады. Мұның себебі 1930 жылдардағы ақ нәсілді аудиторияға ыңғайлы болу немесе Лакота мәдениетін толыққанды түсінбеу болуы мүмкін. 2016 жылдың 11 тамызында АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі Оңтүстік Дакота штатындағы ең биік нүкте Харни шыңын Николас Блэк Элк құрметіне және таудың жергілікті американдықтар үшін маңыздылығын мойындау үшін ресми түрде Блэк Элк шыңы деп атады. 2016 жылдың тамызында Рим-католик шіркеуінің Рапид-Сити епархиясы оның Рим-католик шіркеуімен қасиеттілікке қол жеткізуі үшін ресми іс бастады. 2017 жылдың 21 қазанында Рим-католик шіркеуінің Рапид-Сити епархиясы Николас Блэк Элк үшін канонизациялау ісін ресми түрде ашты, бұл оның болашақта қасиетті деп танылуына мүмкіндік жасады. Блэк Элктың католик дініне өтуі көптеген адамдарды, оның ішінде жергілікті тұрғындар мен католиктерді қыңырлатты. Биограф Джон М. Суини 2020 жылы осы екіұштылық туралы былай деді: "Ник католицизмге өткеннен кейін өзінің көрулерінен бас тартудың қажеттілігін көрмеді. Ол екінші жартысында да нағыз Лакота болды ма? Иә. Ол сонымен қатар нағыз христиан болды ма? Иә." Қазіргі таңда католиктер оны "Құдайдың қызметшісі" деп атайды, бұл атақ оның өмірі мен еңбектерін Папа мен Католик шіркеуі қасиеттілікке қол жеткізу үшін зерттеп жатқанын көрсетеді. Оның Иесудің сөзін жергілікті және жергілікті емес адамдармен бөлісу және Лакота мәдениетімен сенімді үйлестіру жөніндегі жұмысы осы туралы хабарланған діни қызметте атап өтілді. Дэмиан Костелло Блэк Элктың Лакота католиктік сенімінің оның Жілек биінен алған көрінісінен туындаған, бірегей отаршылдыққа қарсы екенін жазады. Оның айтуынша, бұл Киелі кітаптағы оқиғаларға негізделген, мысалы, Ямайкадағы растафарилер сияқты, бүкіл әлемдегі отаршылдыққа қарсы қозғалыстарға ұқсас.
Фильм
2020 жылы Рапид-Сити епархиясы түсірген «Жақсы қызыл жолмен жүру – Николас Қара Елік қасиеттілікке жолы» атты деректі фильм ABC телеарналарында көрсетілді. Оны Vimeo платформасында тамашалауға болады.