Кіріспе

Badlands ұлттық паркі – АҚШ-тың Оңтүстік Дакота штатының оңтүстік-батысында орналасқан ұлттық парк. Бұл парк әлемдегі ең сирек кездесетін сүтқоректілердің бірі – қара аяқты тояқтың табиғи ортаға қайта оралған жерлерінің бірі болып табылады. Оңтүстік бөлімшесі, немесе Stronghold District, 1890 жылдардағы Ghost Dances, бұрынғы АҚШ Әуе күштерінің бомбалау және артиллериялық полигоны және парктің ең биік нүктесі – Red Shirt Table (3340 фут / 1018 м) кіреді. 1929 жылдың 4 наурызында Badlands ұлттық ескерткіші ретінде бекітілген, бірақ ол 1939 жылдың 25 қаңтарында ғана құрылды. 1978 жылдың 10 қарашасында Badlands ұлттық парк мәртебесіне ие болды. Mission 66 жоспары аясында 1957-1958 жылдары ескерткіш үшін Бен Райфел келушілер орталығы салынды. Парк сонымен қатар жақын орналасқан Minuteman зымыралық ұлттық тарихи ескерткішін басқарады. "Бұқалармен би" (1990) және "Түндержүрек" (1992) фильмдерінің бір бөлігі Badlands ұлттық паркінде түсірілді. Бұл ұлттық парк бастапқыда Оглала Сиу үндістерінің резервациясы болды және парктің оңтүстік бөлігін қамтиды. Stronghold Table айналасындағы аймақ бастапқыда Сиу территориясы болған, ол тұруға арналған жер емес, қасиетті рухани орын ретінде құрметтеледі. 1868 жылы Форт-Ларамидегі екінші келісімде АҚШ Сиу халқына Бадлендс мәңгілікке олардың меншігінде болады деп уәде берді. Алайда, 1889 жылы келісім бұзылып, Бадлендс АҚШ-қа қайтарылды. 19 ғасырдың соңында Сиу үндістері бұл аймақты арбалы билердің орындары ретінде пайдаланды – бифалдар мен қайтыс болғандардың рухын қайта тірілтуге арналған рәсім. 1890 жылғы соңғы арбалы биден кейін АҚШ бұл рәсімді тыйым салды, бірақ ол 1960 жылдары басталған Үндістердің құқықтарын қалпына келтіруге бағытталған Қызыл күш қозғалысымен қайта жаңғыртылды. 1980 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Сиу халқына 1868 жылғы келісімді бұзғаны үшін өтемақы төледі, бірақ Сиу халқы бұл ақшаны қабылдамады.

Америка тумасы

11 мың жыл бойы американдықтар бұл аймақты аң аулауға пайдаланған. Лакотадан бұрын палеоиндейлер, одан кейін арикара тайпасы келді. Олардың ұрпақтары бүгін Солтүстік Дакотада Үш Біріккен Тайпаның құрамында өмір сүреді. Археологиялық жазбалар мен ауызша дәстүрлер осы халықтың жыл бойы тұщы су мен аңға толы аңғарларда тұрақтағанын көрсетеді. Өзен жағалауларындағы тастар мен көмірдің, сондай-ақ бизон, қоян және басқа да жануарларды сойғанда қолданылған жебе ұштары мен құрал-саймандардың қалдықтары табылды. Бадленд қабырғасының ең биік нүктесінен олар аймақты дұшпандар мен мал табындарынан тексере алатын. Аңшылық жақсы болса, қысқа дейін күтіп, Миссури өзені бойындағы ауылдарына қайтатын. Лакота тайпасы бұл жерді "mako sica" деп атаған, бұл сөзбе-сөз "жаман жерлер" дегенді білдіреді. Шығымды температура, судың жетіспеушілігі және қиын-қыстау жер бедері осы атқа себеп болды. Француз-канадтық тері сатушылар оны "les mauvaises terres pour traverser", яғни "өткізуге жарамсыз жаман жерлер" деп атады. 150 жыл бұрын Ұлы Сиу ұлты, Оглала Лакота сияқты жеті тайпадан тұратын, солтүстік жазықтан басқа тайпаларды ығыстырды. 19 ғасырдың соңында Оңтүстік Дакотаға көшіп келген қоныс аударушылармен бірге тағы бір үлкен өзгеріс болды. АҚШ үкіметі американдықтардың көптеген жерлерін тартып алып, оларды резервацияларда тұруға мәжбүр етті. 1890 жылдың күзінде және қыстың басында мыңдаған американдықтар, оның ішінде көптеген Оглала Сиу, үнді пайғамбары Вовоканың ізбасарлары болды. Оның көруі бойынша, жергілікті халықтар Жілек биін билеп, оқтан сақтайтын Жілек көйлек киюге шақырылды. Вовока ақ адамдардың жоғалып, аң аулау жерлерінің қайта қалпына келетінін болжаған. Соңғы Жілек билерінің бірі Бадлендс Ұлттық паркінің Оңтүстік бөліміндегі Стронгхолд үстелінде өткізілді. Қыс жақындағанда, Жілек билеушілер Пайн Ридж агенттігіне оралды. Күрес 1890 жылдың желтоқсан айының соңында қызығына жетті. Шеен өзенінен оңтүстіске қарай бет алған Миннеконжу Сиу тайпасы Бадлендс қабырғасындағы өткелден өтті. АҚШ әскерінің бөлімдері қуып келген олар Пайн Ридж резервациясында паналау іздеді. Басшысы Пятнисты Елік болған тайпаны солдаттар резервациядағы Вундид Ниу сағасының жанында ұстап алып, түнде сол жерде қоныстанды. Әскерлер келесі күні таңертең Үлкен Аяқтың тайпасының қаруын жоюға тырысты. Оқ атылды. Соғыс аяқталғанға дейін үш жүзге жуық үнді және отыз солдат қаза тапты. Вундид Ниу трагедиясы – 1970 жылдары Американың түпкілікті халықтарының қозғалысы пайда болғанға дейін жазықтардағы үндістер мен АҚШ әскері арасындағы соңғы ірі қақтығыс, әсіресе 1973 жылы Оңтүстік Дакота штатының Вундид Ниу қаласында болған қақтығыс. Вундид Ниу парктен оңтүстікке қарай 45 миль (72 км) қашықтықта, Пайн Ридж резервациясында орналасқан. АҚШ үкіметі мен Оглала Лакота ұлты осы оқиғаны Пайн Ридждің Оглалалары мен Стендинг Рок резервациясының Миннеконжулары айтуы керек деп келісті. Оқиғаның және оның трагикалық жағдайларын түсіндіру осы тірі қалғандардың басты жауапкершілігі болып саналады.

Қалдық деректері

Ақ өзеннің жартасты далаларының тарихы маңызды палеонтологиялық ресурс ретінде аймақтың дәстүрлі үнді мүддесіне (үндістердің біліміне) байланысты. Лакота тайпасы ірі қазылған сүйектерді, қабыршақтарды және тасбақа қабықтарын тапқан. Олар бұл аймақтың бұрын су астында болғанын және сүйектердің қазір жоқ болған жандарға тиесілі екенін дұрыс болжаған. Аймаққа палеонтологиялық қызығушылық 1840 жылдары оянды. Жылқышылар мен саудагерлер Форт-Пьерден Форт-Ларамиге дейінгі 483 шақырымдық (300 миль) жолды, қазіргі Бадлендс ұлттық паркінің жиегімен жүріп өтетін. Кейде қазбалар жиналды, ал 1843 жылы американдық тері компаниясының қызметкері Александр Калбертсон тапқан қазылған жақ сүйегі Сент-Луис қаласындағы Хайрам А. Прут деген дәрігерге жетті. 1846 жылы Прут «American Journal of Science» журналында жақ туралы мақала жариялады, онда ол оның «Палеотерий» деп аталатын жаратылыстан шыққандығын айтты. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай, Ақ өзеннің жартасты далалары қазба іздеушілер үшін танымал орынға айналды және бірнеше онжылдық ішінде Ақ өзеннің жартасты далаларында көптеген жаңа қазба түрлері табылды. 1849 жылы доктор Джозеф Лейди олигоцен түйесі туралы мақала жариялады және Пруттың «Палеотерийін» «Titanotherium prouti» деп атады. 1854 жылы ол Солтүстік Америка қазбалары туралы бірқатар мақалалар жариялағанда, Солтүстік Америкада 84 түрлі түр табылды, оның 77-сі Ақ өзеннің жартасты далаларында табылған. 1870 жылы Йель университетінің профессоры О. К. Марш аймаққа сапар шекті және қазбаларды толық скелеттерге айналдырудың жақсартылған әдістерін жасады. 1899 жылдан бүгінгі күнге дейін Оңтүстік Дакота Кен оқу орны жыл сайын адамдарды жіберіп келеді және Ақ өзеннің жартасты далаларында жұмыс істейтін ең белсенді зерттеу институттарының бірі болып табылады. XIX ғасырдың соңынан бері және бүгінгі күнге дейін әлемнің барлық аймақтарынан келген ғалымдар мен мекемелер Ақ өзеннің жартасты далаларының қазба ресурстарынан пайда көріп келеді. Ақ өзеннің жартасты далалары қазбаға бай аймақ ретінде халықаралық деңгейде танымал. Оларда олигоцен сүтқоректілерінің ең бай жиынтығы бар, бұл 33 миллион жыл бұрын аймақтағы өмірге шолу ұсынады.

Үй шаруашылығы

Америкалық шаруалардың қоныстануының бастаулары Америка Азамат соғысы аяқталғанға дейін жарады; алайда, ол 20 ғасырға дейін Badlands аймағына әсер етпеді. Содан кейін көптеген үміткер шаруалар Еуропадан немесе АҚШ-тың шығысынан Оңтүстік Дакотаға келіп, осы аймақта өмір сүруге тырысты. 1929 жылы Оңтүстік Дакота Ауыл шаруашылығы департаменті қоныс аударушыларды тарту үшін жарнама жариялады. Бұл картада Badlands аймағын "The Wonderlands" деп атап, "тамаша көрікті жерлер мен демалыс мүмкіндіктерін" уәде етті. Жартылай шөлейтті, жел соғатын аймақта шаруашылық үшін стандартты жер мөлшері отбасын асырауға жеткіліксіз болып шықты. 1916 жылы Батыс Дакотада шаруашылық жер көлемі ұлғайтылды, мал жайылымдары пайда болды, және қысқы бидай мен шөп сияқты егіндер жыл сайын жиналды. Дегенмен, 1930 жылдардағы Ұлы шаңды дауылдар мен шегірткелердің шабуылдары Badlands қоныс аударушыларының көпшілігіне тым ауыр соқты. Құрғақ кірпіштен салынған және бұқаның тынысымен жылытылған үйлер тасталып қалды.

Stronghold ауданының әскери пайдалануы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әскери-әуе күштері (ААӘ) Оглала сиу халқының мекені Пайн Ридж үнді резервациясындағы жерді алып, оны оқ ату полигоны ретінде пайдаланды. Бұл полигонға Бадлендс ұлттық монументінен аймақ кірді. 1942 жылдан 1945 жылға дейін бұл жер әуеден әуеге және әуеден жерге оқ ату полигоны ретінде кеңінен қолданылды, соның ішінде дәлдік және қирату бомбалау жаттығулары жүргізілді. Соғыстан кейін бомбалау полигонының бөліктері Оңтүстік Дакота Ұлттық гвардиясының артиллериялық полигоны ретінде пайдаланылды. 1968 жылы полигонның көп бөлігі АҚШ Әуе күштері тарапынан пайдасыз мүлік деп жарияланды. АҚШ Әуе күштері сақтап қалған (бірақ қазір қолданылмайтын) аймақтар болғанымен, жердің көп бөлігі Ұлттық парктер қызметіне берілді. Оқ ату қазіргі Stronghold ауданының көп бөлігінде жүргізілді. Адамдардың тұруын болдырмау үшін жер жеке меншік иелерінен және тайпадан сатып алынды немесе жалға алынды. Нысана ретінде ескі автомобильдердің корпустары мен ашық сары түске боялған 55 галлондық барабандар қолданылды. Бомбалаушылар үшін нысана ретінде 76 метрлік диаметрі бар дөңгелектер жерге қазылды. "Мақсатты ұшақтар" деп аталатын шағын автоматты ұшақтар және ұшақтардың артынан сүйреліп әкелінетін экрандар жылжымалы нысаналар ретінде пайдаланылды. Бүгінде жерде оқтардың қабықтары мен жарылмаған оқ-дәрілер көптеп кездеседі. 1940 жылдары 125 отбасы өздерінің фермалары мен ранчоларынан күштеп көшірілді, олардың ішінде Вундид-Кни қырғынынан аман қалған Дьюи Берд те болды. Жақын жерде қалғандар, ұшақтар шекарадан шақырымдар қашықтықта бомба тастаған кезде, шөп шабу кезінде трактордың астына тығылуға мәжбүр болғандарын еске алады. Интерьер қаласындағы шіркеу және қазіргі почта ғимаратының шатырына 152 мм-лік снарядтар тиді. Рапид-Ситиге жақын орналасқан Эллсворт әуе базасынан ұшқан ұшқыштар полигонның нақты шекарасын анықтауда қиындықтарға тап болды. Азаматтық адамдардың қаза тауып қалғандары жоқ. Дегенмен, кем дегенде он екі ұшқыштар тобының мүшесі ұшақ апатынан қаза тапты. Stronghold ауданы, сондай-ақ Бадлендс ұлттық паркінің Оңтүстік бөлімі деп те аталады, Оглала Сиу тайпасына тиесілі Пайн Ридж үнді резервациясындағы жерлерден тұрады және тайпамен келісім бойынша Ұлттық парктер қызметі басқарады. Бұл жер – ерекше ландшафты бар аймақ. Тераздағы шатқалдар, биік үстелдер және төбелі далалар – бұл ең алғашқы жазық аңшылары, палео-индейлер және Лакота ұлтының мекендеген жерлеріне тән.

Құрып бара жатқан түрлер

Қара аяқты тояқ пен көкжаңқаш құс – жоғалуға жақын түрлер тізіміне енген. Бадлендс ұлттық паркіндегі қара аяқты тояқтардың саны шамамен 100 басқа дейін қалпына келді. Бадлендс ұлттық паркіндегі осы көкжаңқаш құсының популяциясы өзін-өзі ұстап тұра алмайтын жабайы популяция деп есептеледі.

Өсімдіктер тізімі

Паркті (шамамен 242 755 акр) және оны қоршаған аймақты қамтитын шамамен 1,3 миллион акр жерді интерпретациялау үшін 23 өсімдік картасы класы және он Андерсонның ІІ деңгейлі жер пайдалану кластары қолданылды. Прерия – кең, ашық жайылым. Аралас шөпті дала – әртүрлі биіктіктегі шөптер өсетін жайылым. Аралас шөптік далалар – шығыстағы биік шөптік далалар мен батыстағы қысқа шөптік далалардың арасындағы көшу белдемі. Шығыстағы биік шөптік далаларда жауын-шашын көп болғандықтан биік шөптер өсе алады, ал батыстағы құрғақ орта қысқа шөптерге жағдай жасайды. Бадлендс ұлттық паркінің айналасындағы жайылымдар сияқты аралас шөптік далаларда шөптің биіктігі тобықтан белге дейін жетеді. Ағаштар, бұталар және шөптесіндер Бадлендсте өссе де, жайылымдар көбінесе шөппен басылған. Паркте ең көп таралған шөп – батыс бидай шөбі, оның биіктігі бірден үш футқа дейін жетеді және ол Оңтүстік Дакота штатының шөбі болып саналады.

Қонақтарға қызмет көрсету

Бадлендс ұлттық паркіне түнгі сапарлар үшін екі кемпинг бар: Cedar Pass және Sage Creek кемпингтері. Cedar Pass Lodge заманауи коттедждерде тұруға және толық қызмет көрсететін асханаға мүмкіндік береді. Парктегі Бен Райфел келушілер орталығы кітап дүкені, арнайы бағдарламалар мен музей экспонаттарын ұсынады. Парктің оңтүстік бөліміндегі White River келушілер орталығы аймақтың Лакота мұрасы туралы ақпарат береді. Бадлендс жабайы табиғаты парктің аумағының шамамен төрттен бір бөлігін құрайды және 1976 жылы жарияланды. Белгіленген жолдар жоқ, ал кемпинг АҚШ-та сақталған ең ірі аралас далалық жайылым деп есептелетін аймақтың кез келген жерінде рұқсат етіледі. Бұл жабайы табиғат Ұлттық парктер қызметімен басқарылатындықтан, аң аулауға тыйым салынған. АҚШ-тың жабайы аймақтарында мотоциклдер мен механикалық көлік құралдарына, соның ішінде велосипедтерге рұқсат етілмейді. Тиісті рұқсатпен кемпинг және балық аулауға рұқсат берілсе де, 1964 жылғы Жайлаушылық туралы заңға сәйкес, жолдар мен ғимараттар салынбайды, сондай-ақ орман шаруашылығы және кен өндіруге де рұқсат жоқ.

Климат

Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша, Бадлендс ұлттық паркінде ыстық жазғы ылғалды континенттік климат (Dfa) басымырақ.

Қазіргі кездегі мәселелер мен қиындықтар

Бадлендс ұлттық паркі мұнай және газ құбырларының салынуы мен бұрғылаудың артуы, американдық индейстердің жер құқықтарына қатысты пікір қақтығыстары, қылмыстық іс-әрекеттер салдарынан қазба байлықтарының жоғалуы және климаттың өзгеруіне ұшырады.

Мұнай құбырлары/бұрғылау

Бадлендс ұлттық паркі Оңтүстік Дакота аймақтары арқылы жанармай тасымалдауды көздеген мұнай және газ компанияларының күшейіп бара жатқан ықпалына тап болды. Құбырлар қоршаған ортаға қауіп тудырады; жүйедегі ақаулар немесе бұзылулар айналағы экожүйелер мен жануарлар әлеміне зиян келтіруі мүмкін.

Жерге құқық талаптары

Бадлендс ұлттық паркі сондай-ақ, Оглала Лакота Сиу тайпасы бір кезде мекендеген жерлерге қатысты федералдық талаптар бойынша да пікірталас тудырып отыр. Оглала Сиу тайпасына өтемақы беруді қолдаушылар АҚШ үкіметінің қасиетті американдық жерлерді тартып алуына және басқаруына қарсы тұрады. Бадлендс ұлттық паркі парктің оңтүстік бөлігінің бір бөлігін тайпа мүшелерінің басқаруына беру үшін қадамдар жасады, бұл жұмыс орындарын құруға және Американың Тағдырлы Манифесті кезінде көшірілгендерге меншік құқығын қайтаруға мүмкіндік береді, алайда бұл "Тайпалық Ұлттық Парк" құрылымы әлі іске аспады.

Қалдықтардың сарқылуы

Бадлендс ұлттық паркі алғаш рет жердің табиғи тас құрылымдарындағы қазба жәндіктердің көптігін қорғау мақсатымен ұлттық ескерткіш ретінде құрылды. Парк құрылғаннан бері келушілер мен қазбаларды заңсыз алып сатушылар парктегі қазбаларды естелік ретінде немесе ғылыми мақсатта сақтау үшін, немесе пайда табу үшін тонап келеді.

Климаттың өзгеруі

2050 жылға қарай Ұлттық саябақтар қызметі (NPS) Бадлендс ұлттық паркінің қазіргі уақытта паркте сезілетін жағдайлардан өзгеше болады деп болжайды – соның ішінде температураның жоғарылауы немесе төмендеуі, көктемгі жауын-шашынның жалпы мөлшерінің өзгеруі, паркте көктемнің басталуының ықтимал кешігуі және ауыр жауын-шашын оқиғаларының әртүрлі жиілеуі. Орташа есеп бойынша, Оглала Лакота, Пеннингтон және Джексон округтерінде (парк орналасқан үш негізгі округ) 1901 және 2021 жылдар аралығында айлық және жылдық температураның біртіндеп өзгеруі байқалды, нәтижесінде жылырақ және құрғақ орта қалыптасты. NPS жасаған қазіргі климаттық болжамдар Бадлендс ұлттық паркіне әртүрлі климаттық сценарийлерге дайындалу үшін бірнеше басқару тәсілдерін әзірлеуге мүмкіндік берді, олар "тиімсіз", "өкінішсіз" немесе "шешім қабылдауды қажет етпейтін" басқару стилі ретінде жіктеледі. Парк үшін NPS Климаттық сценарийлер туралы қысқаша ақпаратта "тиімсіз" деп кез келген болашақ сценарийде күтілетін нәтижелерге қол жеткізуі екіталай болатын қазіргі іс-қимылдар түсіндіріледі. "Өкінішсіз" басқару стилі барлық ықтимал болашақ сценарийлерді басқаруда сәтті болуы мүмкін жаңа іс-қимылдарды жүзеге асырады. "Шешім қабылдауды қажет етпейтін" басқару тиімді болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде идеалды емес, қазіргі басқару тәжірибесін сақтауды қамтиды. Парктегі климаттың өзгеруін басқару негізінен жергілікті өсімдіктерге, бизон популяцияларына, түрлерді қалпына келтіруге, археологиялық және палеонтологиялық мұраны сақтауға, инфрақұрылымға және геологиялық қауіптерге бағытталған. Бұл құндылықтарды басқару жоспарлары негізінен "өкінішсіз" және "шешім қабылдауды қажет етпейтін" санаттарына жатады.