Кіріспе

Squalodon - олигоцен және миоцен дәуірлерінде өмір сүрген, қазір жойылған киттер тұқымы, Squalodontidae тұқымдасына жатады. 1840 жылы Жан-Пьер Сильвестр де Грателуп бұл тұқымды атаған, алғашқыда оны игуанодонтид динозавры деп есептеген, бірақ кейін жіктемесі өзгертілді. Squalodon атауы Squalus – акулалар тұқымынан алынған. Сондықтан, оның аты "акула тісі" деген мағынаны білдіреді. Оның ең жақын қазіргі туысы – Оңтүстік Азия өзендеме дельфині (Ганг дельфині және Индус дельфині деген екі түршесі бар).

Сипаттама

Сквалодон түрлері - олигоценнің соңғы кезеңінен бастап миоценнің ортасына дейін, шамамен 28-15 миллион жыл бұрын өмір сүрген тісті киттер (odontocetes). Сквалодон туысы тісті киттер (Odontoceti) отрядына жатады. Олардың жақ тістері акуланың Squalus тістеріне ұқсағандықтан осы акуланың атымен аталған. Ең ірі түрі – Squalodon whitmorei, 5,5 метрге дейін жетеді. Ерекше сыртқы түрімен сквалодонтидтер олигоцен және миоцен кезеңдерінде жылы суларда бүкіл әлемге тараған болуы мүмкін. Сквалодонтидтер миоценнің ортасында жойылып, ешқандай ұрпақ қалдырмады. Осы отбасының жойылу себептері туралы болжамдар дельфиндердің басқа топтарымен бәсекелестікке және климаттың өзгеруіне байланысты.

Ата-бабалары мен қазіргі заманғы ерекшеліктері

Бұл киттердің ататек және қазіргі заманғы ерекшеліктері бар. Олардың тістері – ең айқын ататек белгісі. Осы тарихи кезеңде басқа тісті киттердің тістері қарапайым конус тәрізді болып дамыды, ал Сквалодонтидалар ата-бабаларының (археоцеттердің) дамытқан бастапқы тістерін сақтап қалды. Бүгінгі тірі дентоцеттердің тістерінде аз ғана айырмашылық бар. Сквалодонтидалардың тістері әлдеқайда күрделі: олар бір-бірінен қашық арада орналасқан; олардың жақ тістері үшбұрышты және ұстап, кесуге арналған тісті жиектері бар. Бастапқы тістерінің тиімділігінің арқасында сквалодонтидалар түрлі-түрлі азықтарды жеуге қабілетті болды. Squalodontidae-дің тағы бір ататек қасиеті – олардың мойындары. Сквалодонтидалардың мойындары ата-бабаларына, Археоцеттерге қарағанда көбірек қысылған. Сол кездегі тісті киттермен салыстырғанда, сквалодонтидалар ықтимал түрде жақсы қозғалған. Палеонтологтар сондай-ақ арқа қанаттары кішірейген, бірақ ата-бабаларына қарағанда үлкен болған деп санайды.

Қазба деректері мен жіктелуі

Бұл туыстың қазбалары негізінен тістері арқылы анықталады, бірақ бас сүйегінің ерекшеліктері мен мөлшеріне сүйене отырып, бірнеше түрлі түрлер аталған (ең ірісі – S. whitmorei). Қазба жазбасының көп бөлігі тістерден тұрады. Бұл тісті киттердің (odontocete) қазбалары Еуропа, Солтүстік Американың шығысы, Жаңа Зеландия және Аргентинада табылды. Жеке тістер түрді анықтау үшін жеткіліксіз болғандықтан, бас сүйегі жоқ көптеген үлгілер тек туыс деңгейінде ғана анықталады. Сквалодонтидтердің қазбалары бұл түрдің бүгінгі күні тіршілік ететін көптеген дельфиндерге емес, құрып бара жатқан дельфиндерге жақын екенін көрсетеді. Сквалодонның тісті киттер (Odontoceti) ішіндегі жүйелік орны ұзақ уақыт бойы белгісіз болды. Ұзақ жылдар бойы ол қазіргі дельфиндер мен порпоизалардың тегіне жақын деп есептелді. Көптеген тұщы су дельфиндері филогенетикалық тұрғыдан жақсы ажыратылған, ал кейбір түрлер туралы пікірталас бір ғасырдан астам уақыттан бері жүріп келеді. Таксон олигоцен және миоцен кезеңдерінде сипатталады, онда гетеродонт тістер отбасының арасында кең таралған. Дегенмен, иық сүйегінің (scapula) кейбір қазіргі заманғы ерекшеліктері ағымдағы филогенетикалық қатынастарға қайшы келеді. 1984 жылға дейін сквалодонтидтер тісті киттердің (odontocetes) соңғы ортақ ата-бабасы деп саналды. Мюизон бұл туыстың кез келген тірі түрге емес, құрып бара жатқан түрлерге жақын екенін анықтады. Сондықтан, бүгінгі дельфиндердің тегінің сквалодонтидтермен байланысы шамалы.