Кіріспе
Топырақ ғылымының саласы
Ауыл шаруашылығы топырақ ғылымы – топырақ ғылымының тамақ және талшық өндірісімен байланысты топырақтық жағдайларды зерттеумен айналысатын саласы. Осы ретте, ол агрономия ғылымының құрамдас бөлігі болып табылады және сондықтан топырақ агрономиясы деп те аталады.
Тарих
19-ғасырда педологияның дамуына дейін ауыл шаруашылығы топырақтану ғылымы (немесе эдафология) топырақ туралы ғылымның жалғыз саласы болды. Топырақ ғылымының бастапқы кезеңдерінде топырақты тек оның ауыл шаруашылығына пайдалы болу тұрғысынан қарау көзқарасы 2006 жылға дейін академиялық және көпшілік ортада топырақ ғылымы мамандығын анықтап келеді. (Бавей, 2006)
Ағымдағы жағдай
Ауыл шаруашылығы топырақтануы тұтас әдіспен жүзеге асырылады. Топырақ жер бетіндегі экожүйелермен байланыста және олардың құрамдас бөлігі ретінде зерттеледі, сонымен қатар басқаруға болатын табиғи ресурс ретінде де танылады. Ауыл шаруашылығы топырақтануы топырақтың химиялық, физикалық, биологиялық және минералдық құрамын, олардың егін шаруашылығымен байланыстылығын зерттейді. Ауыл шаруашылығы топырақ ғалымдары топырақты пайдалануды жақсартуға және азық-түлік пен талшықты дақылдардың өнімділігін арттыруға бағытталған әдістерді әзірлейді. Топырақтың тұрақтылығына назар аудару артып келеді. Эрозия, тығыздалу, құнарлылығының төмендеуі және ластану сияқты топырақтың деградациясы маңызды мәселе болып қана қоймай, күрделі проблема тудырады. Олар суару және дренаж, топырақ өңдеу, топырақ классификациясы, өсімдіктерді тамақтандыру, топырақтың құнарлылығы және басқа да салаларда зерттеулер жүргізеді. Өсімдік (демек, мал) өнімділігін барынша арттыру дұрыс мақсат болғанымен, кейде ол жоғары құнға түсуі мүмкін, бұл тікелей көрінеді (мысалы, монокультурадан туындаған егістік аурулары) немесе ұзақ мерзімді салдарға әкеледі (мысалы, химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтердің адам денсаулығына тигізетін әсері). Ауыл шаруашылығы топырақ ғалымы тұрақты әдістер мен шешімдерді қолдана отырып, өнімділікті барынша арттыратын жоспарды әзірлей алады, ал мұны істеу үшін ауыл шаруашылығы ғылымы, физика, химия, биология, метеорология және геология сияқты ғылым салаларын зерттеуі қажет.
Топырақтың құнарлылығы
Ауыл шаруашылығы топырақтарын зерттеуші ғалымдар топырақтың өнімділігін арттыру жолдарын зерттейді. Олар топырақтарды жіктеп, олардың өсімдік өсуі үшін маңызды заттарды қамти ма, жоқ па, соны тексеріп анықтайды. Мұндай қоректік заттарға азот, фосфор және калий қосылыстары жатады. Егер белгілі бір топырақта осы заттар жетіспесе, тыңайтқыштармен толықтыруға болады. Ауыл шаруашылығы топырақтарын зерттеуші ғалымдар топырақ арқылы қоректік заттардың қозғалысын және өсімдік тамырларының сіңіретін қоректік заттар мөлшерін зерттейді. Сондай-ақ, олар тамырлардың дамуын және топырақпен байланысын зерттейді. Кейбір ауыл шаруашылығы топырақтарын зерттеуші ғалымдар топырақтың құнарлылығына қатысты топырақтың құрылымын және оның атқаратын қызметін түсінуге тырысады. Олар топырақтың құрылымын кезекті тігізген қатты дене ретінде қарастырады. Топырақтың қатты қаңқасы тау жыныстарынан алынған минералдардан және түрлі организмдердің қалдықтарынан пайда болған органикалық заттардан тұрады. Топырақтың кеуекті кеңістігі оның өнімді болуы үшін маңызды. Кішкентай кеуектер су қоймасы ретінде қызмет етеді, жаңбыр аз болған кезде өсімдіктер мен топырақтағы басқа да организмдерге су жеткізеді. Топырақтың кішкентай кеуектеріндегі су таза су емес, оны топырақ ерітіндісі дейді. Топырақ ерітіндісінде топырақтағы минералдар мен органикалық заттардан алынған түрлі өсімдік қоректік заттары болады. Бұл катион алмасу арқасында өлшенеді. Үлкен кеуектер суды ағызу арнасы ретінде қызмет етеді, көп жауған жаңбыр кезінде судың топырақтан өтуіне мүмкіндік береді. Олар сондай-ақ өсімдік тамырларына және топырақтағы басқа да тірі жандарға оттегі жеткізу үшін ауа резервуары болып табылады.
Топырақты сақтау
Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы топырақ ғалымдары топырақтың ауыл шаруашылығы өнімділігін сақтау және жел мен су эрозиясының өнімділікке тигізетін зиянын азайту әдістерін әзірлейді. Мысалы, топырақтың эрозиясын болдырмау және жауын-шашынды сақтау үшін контурлы жырту деп аталатын техника қолданылуы мүмкін. Ауыл шаруашылығы топырағы саласындағы зерттеушілер сонымен қатар топырақты тиімдірек пайдаланудың жолдарын іздейді, осыған байланысты туындайтын мәселелерді шешуге бағытталған шараларды қарастырады. Мұндай мәселелерге ауыл шаруашылығы дақылдарын пайдалану арқылы адам және жануарлар қалдықтарын пайдалы қолдану, судың ластануын болдырмау бойынша ауыл шаруашылығы топырағын басқару және ауыл шаруашылығы топырағында химиялық пестицидтердің жиналуы кіреді. Осы мәселелерді шешу және топырақтың салауаттылығын қалпына келтіру үшін жаңарту шараларын қолдануға болады.
Ауыл шаруашылығы топырағы жөніндегі ғалымдарды жұмыспен қамту
Ауыл шаруашылығы топырағын зерттейтін ғалымдардың көпшілігі кеңесшілер, зерттеушілер немесе оқытушылар болып табылады. Олардың көптегені дамыған елдерде ферма жөніндегі кеңесшілер, ауыл шаруашылығы тәжірибелік станцияларында, федералдық, штаттық немесе жергілікті үкіметтік органдарда, өнеркәсіптік фирмаларда немесе университеттерде жұмыс істейді. АҚШ-та олар АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің (USDA) Ынтымақтастық кеңейту қызметі арқылы білім ала алады, ал басқа елдер университеттерді, ғылыми-зерттеу институттарын немесе ғылыми агенттіктерді пайдаланады. Әлемнің басқа жерлерінде ауыл шаруашылығы топырағы ғалымдары Халықаралық даму агенттігі және Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарда қызмет етеді.