Кіріспе

Шотланд лексикографы Адам Джек Эйткен (19 маусым 1921 жыл - 11 ақпан 1998 жыл) - шотланд лексикографы және шотланд тілінің көрнекті ғалымы.

Білім және әскери қызмет

Айткен 1921 жылдың 19 маусымында Эдинбургте дүниеге келді, Боннириггте, Мидлотианда өсті және Лассвад орта мектебінде білім алды. Ол шахтер Адам Эйткеннің және оның бірінші әйелі Александрина Сазерлендтің жалғыз ұлы және үш баланың ең үлкені болды. Оның анасы Джек тоғыз жасқа келгенде қайтыс болды. Ол өгей бала ретінде қараусыз қалды, бірақ оның пасторы, Оливер Драйер, оған 16 жасында үйден кетуіне көмектесті. Ол мектеп стипендиясының арқасында білімін жалғастыра алды. Шахтердің ұлы болғандықтан, ол 1939 жылы Эдинбург университетіне қабылдануына мүмкіндік беретін қосымша стипендиялар алды. Екінші дүниежүзілік соғыста Солтүстік Африка мен Сицилияда Корольдік артиллерияда қарапайым бомбалаушы болып қызмет етті. Ол Нормандияға қонуға қатысты, Порт-ан-Бессинге D күнінен кейін 2 күні қонды, және Баюктің сыртындағы 50-ші дивизияның 151-ші бригадасына қосылу үшін жүргізіп барды. Ол Тилли-сюр-Сюль және Виллерс-Бокаж шайқастарында күресті. 1944 жылы Франциядағы науқанда көрсеткен батылдығы үшін фельдмаршал Монтгомери оны мақтады. Ол сержант-майор шеніне дейін көтерілді.

Ежелгі шотланд тілінің сөздігі

1947 жылы ағылшын тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітірді. 1948 жылы ол Сэр Уильям Крейгінің көмекшісі болып тағайындалды, ол «Ескі шотланд тілінің сөздігі» (DOST) редакторы еді, ал 1956 жылы Крейг зейнетке шыққанда DOST редакторы болды. DOST редакциялық жауапкершілігін өз мойнына алған кезде Айткен жаңа оқу бағдарламасын енгізді, ол сөздікке алынған туындылар тізімін шамамен екі есеге арттырып, өлең мен көркем прозаға басымдық тануын түзетті. Айткеннің редакторлық қызметі J әрпімен басталды, ал жаңа оқу бағдарламасының нәтижесі үшінші томнан бастап көрінеді. Айткен өнер саласындағы зерттеулер үшін компьютердің мүмкіндіктерін бірінші болып бағалағандардың бірі болды. Компьютерлік әдістер DOST-тың жинақтау процесі үшін маңызды рөл атқаруға үлкермесе де, ол Пол Братли мен Нил Гамильтон Смитпен бірлесіп, бір миллионнан астам сөзді қамтитын «Ескі шотланд мәтіндік мұрағатын» құрды, ол компьютерде оқылатын мұрағат еді. Өзінің мансабының көп бөлігінде, 1979 жылға дейін, Айткен DOST бойынша жұмысын Эдинбург университетінің ағылшын тілі кафедрасында лекция оқумен және соңында оқырман қызметімен үйлестірді. Ол «Шотланд тілі» пәнін университет деңгейінде қалыптастырды деуге болады. 1950 жылдары шотланд тілі курстары үшін дайындаған оқу құралдары көп жылдар бойы шотланд тілінің сөздік қоры, фонетикасы, орфографиясы, грамматикасы және стилистикасының толық шолуын ұсынды және ғалымдар арасында кеңінен таралды. Кейін ол осы материалдың көп бөлігін басып шығарды, ал оның жазбаларының көп бөлігі осы пәннің негізін құрайды.

Құрметтер

Ол 1971–1976 жылдары Шотландия әдебиеттану қауымдастығының тіл комитетінің төрағасы, 1978–1981 жылдары Шотландия тілдерін зерттеу форумының төрағасы және 1994 жылдан бастап құрметті президенті, 1985 жылдан Шотландия мәтін қоғамының вице-президенті, 1994 жылдан Шотландия тіл қоғамының құрметті төрағасы, 1995 жылдан Шотландия ұлттық сөздік қауымдастығының құрметті вице-президенті және 1996 жылдан Роберт Хенрисон қоғамының құрметті вице-президенті болды. 1981 жылы Британ академиясы оған Сэр Израиль Голанц атындағы екі жылдық сыйлықты табыс етті. 1983 жылы Эдинбург университеті оған DLitt дәрежесін берді және 1984 жылы құрметті профессор болып тағайындалды. 1987 жылы оған «The Nuttis Schell, Essays on the Scots Language» атты Festschrift (жинама) сыйланды. Айткен шотланд дауыстыларының ұзындығы ережесін, сондай-ақ Айткен заңы деп белгілі болған ережені жасағанымен әйгілі. Ол сонымен қатар шотланд дауыстылары үшін нөмірлеу жүйесін әзірледі, бұл олардың тарихи дамуын жақсырақ түсінуге және сипаттауға мүмкіндік берді.

Өлім

1986 жылы зейнеткерлікке шығып, 1998 жылғы 11 ақпанда ишемия салдарынан қайтыс болды.