Кіріспе

НАСА-ның климаттық спутнигі, осы миссияның сәтті қайта ұшуы.

Орбиталық көміртек обсерваториясы (ОКО) – НАСА-ның атмосфералық көмірқышқыл газын (|CO2) ғарыштан бақылауға арналған спутниктік миссиясы. Алғашқы ғарыш аппараты 2009 жылғы 24 ақпанда ұшыру кезіндегі апат салдарынан жойылды, себебі оны тасымалдаған Taurus зымыранының қақпағы ашылмады. Қақпақтың қосымша салмағы спутникті орбитаға шығудан алды. Одан кейін ол атмосфераға қайта кіріп, Антарктидаға жақын Үнді мұхитына құлады. Оның ізбасары, Орбиталық көміртек обсерваториясы 2, 2014 жылғы 2 шілдеде Delta II зымыранымен ұшырылды. Орбиталық көміртек обсерваториясы 3, OCO 2-нің қосалқы ұшу құралынан жасалған жеке жүк, 2019 жылғы мамыр айында Халықаралық ғарыш станциясының Кибо ашық платформасына орнатылды.

Миссияның сипаттамасы

OCO өлшемдері көмірқышқыл газының географиялық таралуын және аймақтық масштабтағы көмілуін алғаш рет көрсетуге жеткілікті дәлдікте жасалған. Бұл деректер жаһандық көміртегі айналымын, табиғи процестерді және парниктік газдың мөлшері мен таралуына әсер ететін адам қызметін түсінуді жақсартуға бағытталған. Осы түсініктің артуы атмосферадағы көмірқышқыл газының мөлшері мен таралуының болашақтағы өзгерістерін және осы өзгерістердің Жер климатына тигізетін әсерін сенімдірек болжауға мүмкіндік береді деп күтілуде. OCO ғарыш кемесі Orbital Sciences Corporation компаниясымен ұсынылған. Екі жылдық миссия барысында OCO Жер бетінің көп бөлігін кемінде он алты күнде бір рет бақылауға мүмкіндік беретін, полюске жақын орбитада ұшады. Ол Жерді айналатын басқа да спутниктермен, яғни Жерді бақылау жүйесінің түстен кейінгі тобы немесе "А" тобы ретінде ұшуға жоспарланған. Осы үйлестірілген ұшу формациясы зерттеушілерге OCO деректерін басқа ғарыш кемелеріндегі басқа құралдардан алынған деректермен салыстыруға мүмкіндік беруді мақсат еткен. Атап айтқанда, ғалымдар OCO деректерін NASA-ның Aqua спутнигіндегі Атмосфералық инфрақызыл зонды (AIRS) және Жердегі Толық көміртек бағанасын бақылау желісінен (TCCON) алынған деректермен шамамен бір уақытта алынған өлшемдермен салыстыруға ниетті. "А" тобымен синхронизация үшін 30 секундтық өте қысқа сәтелік терезе қажет. Миссияның бастапқы құны NASA-ның Жер жүйесі ғылымының Pathfinder бағдарламасымен қаржыландырылды. NASA-ның Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Реактивтік қозғалтқыш зертханасы NASA-ның Ғылыми миссиялар дирекциясы үшін OCO басқаруын жүзеге асырады.

Технология

Жерсерік атмосферадағы көмірқышқыл газының ең жоғары дәлдіктегі өлшемін жасауға арналған жалғыз құралды алып жүреді. Құрал үш параллель, жоғары ажыратымды спектрометрден тұрады, олар ортақ құрылымға біріктірілген және ортақ телескоппен қамтамасыз етіледі. Спектрометрлер Жер бетінен шағылысқан күн сәулесінің көмірқышқыл газы мен молекулалық оттегінің сіңіруін бір уақытта өлшейтін болады, бұл өлшемдер электромагниттік спектрдің көрінетін емес, жақын инфракызыл бөлігінде жүзеге асырылады. Күн сәулесі Жер атмосферасы арқылы өтіп, Жер бетінен шағылысқанда, атмосфералық газдардың молекулалары жарықтың өте нақты түстерін сіңіреді. Егер жарық түстердің желісіне – спектрге бөлінсе, әр газ сіңіретін нақты түстер қараңғы сызықтар түрінде көрінеді. Әртүрлі газдар әртүрлі түстерді сіңіреді, сондықтан сіңіру сызықтарының үлгісі сол молекуланың ерекше спектрлік "бармақ ізін" көрсетеді. OCO спектрометрлері осы молекулалық "бармақ іздерін" анықтау үшін жасалған. Үш спектрометрдің әрқайсысы белгілі бір түстің сіңіруін өлшеуге калибрленген. Осы диапазонның әрқайсысында көмірқышқыл газы немесе молекулалық оттегі тудыратын ондаған қараңғы сіңіру сызықтары бар. Әрбір спектрлік сызықта сіңірілген жарықтың мөлшері оптикалық жол бойындағы молекулалардың санына пропорционалды түрде артады. OCO спектрометрлері осы сызықтардың әрқайсысында сіңірілген жарықтың үлесін өте жоғары дәлдікпен өлшейді. Бұл мәліметтер атмосфераның жоғарғы қабаты мен жер беті арасындағы жол бойындағы молекулалардың санын анықтау үшін талдауға жаратылады. Көмірқышқыл газының мөлшері әртүрлі жерлерде өзгеше болса, сіңіру мөлшері де сәйкесінше өзгереді. Осы өзгерістерді анықтау үшін обсерваторияның құралы спутниктің жер бетінен секундына алты шақырымнан астам жылдамдықпен ұшып өтетін кезінде әр спектрометрдің спектрін секундына үш рет жазады. Бұл ақпарат Жерге жіберіліп, онда әрбір сурет үшін көмірқышқыл газының концентрациясы төрт бөлек аймақта анықталады. Осы кеңістіктік өзгерістерді көрсететін көмірқышқыл газының концентрациясы бойынша бағалаулар, көмірқышқыл газының көздері мен сіңіру орындарын анықтау үшін ауа райын болжауға қолданылатын сияқты жаһандық тасымалдау модельдерін пайдалана отырып талданады. OCO құралын Калифорния штатының Помона қаласындағы Hamilton Sundstrand Sensor Systems және Jet Propulsion Laboratory әзірледі.

Бастапқы іске қосу

Спутник бастапқыда Калифорниядағы Ванденберг әуе базасынан арнайы "Taurus XL" зымыранмен ұшырылды. Алайда, спутникті ұшыру кезінде қорғайтын, сиырқауынша тәрізді жабын ғарыш кемесінен ажыратылмаған. "Бүгін біздің ұшырылым сәтті болмады және OCO миссиясын да сәтті жүзеге асыру мүмкін емес", - деді NASA комментаторы Джордж Диллер. Күні: 24 ақпан 2009, 09:55:31 UTC NASA тергеушілері кейіннен ұшырылымның сәтсіздігіне алюминий өндіруші "Sapa Profiles" компаниясы жеткізген ақаулы материалдар себеп болғанын анықтады.

Қайта ұшу

2009 жылдың ақпан айындағы сәтсіз ұшырылымнан кейін үш күн өткен соң, OCO ғылыми тобы НАСА штаб-пәтеріне 2011 жылдың соңына дейін OCO-ның көшірмесін жасап, ұшыру туралы ұсыныс жіберді. 2010 жылдың 1 ақпанында 2011 жылғы қаржы жылына арналған НАСА бюджетіне Орбиталық көміртек обсерваториясының (OCO 2) орнын алмастыру үшін 170 миллион доллар қарастырылды. 2010 жылы НАСА бастапқыда 2013 жылдың ақпан айында Калифорниядағы Ванденберг әуе күштері базасынан Taurus XL 3110 зымыранымен ауыстырушы ұшыру үшін Orbital Sciences компаниясын таңдады. Glory спутнигінің ұшырылуы 2011 жылдың 4 наурызында өтті, бірақ OCO сияқты, сәтсіз аяқталды. 2012 жылдың ақпан айында НАСА мен Orbital Sciences ұшыру шартын тоқтату туралы келісімге келді. OCO 2 бастапқыда 2014 жылдың 1 шілдесінде 09:56 UTC уақытында Delta II зымыранымен ұшырылуға жоспарланған, бірақ суды төмендету жүйесіндегі ақаулы клапанға байланысты кері санаудың 46 секундінде ұшырылым тоқтатылды. Бұл жүйе ұшыру алаңындағы дыбыстық энергияны басу үшін суды пайдаланады. Зымыран 2 шілдеде сол уақытта ұшырылды. 2009 жылдың 24 ақпанында НАСА-ның Орбиталық көміртек обсерваториясы (OCO) спутнигін тасымалдаған Taurus XL (Taurus T8) зымыраты орбитаға шыға алмады. Taurus T8 миссиясының сәтсіздігіне себеп – зымыранның көтерілу кезінде жүк бөлігінің ажыратылмауы болды, бұл зымыранның салмағын азайтуға мүмкіндік бермеді. Артық салмақ салдарынан Taurus зымыраты орбиталық жылдамдыққа жете алмады, нәтижесінде миссия толығымен жойылды. 2011 жылдың 4 наурызында НАСА-ның Glory ғылыми спутнигін тасымалдаған тағы бір Taurus (Taurus T9) зымыраты да орбитаға шыға алмады. Taurus T9 миссиясы да жүк бөлігінің ажыратылмауынан сәтсіз аяқталды. Taurus T8 және T9 миссиялары екеуі де жер атмосферасына қайта кірді, нәтижесінде зымыран мен спутниктің бөліктері ыдырап, немесе жанып кетті, ал қалған бөліктері Антарктикаға жақын Тынық мұхитында таралып кетті. Екі миссияның да сәтсіз аяқталуының жалпы құны 700 миллион доллардан асты. Осы құжаттың мақсаты – екі апаттың себептерін анықтау бойынша НАСА-ның жаңартылған қорытындыларының негізгі сипаттамасын ұсыну. Taurus T8 және T9 зымырандары жердегі операциялар мен ұшыру кезінде ғарыш аппаратын жабу және қорғау үшін 63 дюймдік диаметрлі жүк бөліктерін пайдаланды. Жүк бөліктерінің жартылары конструкциялық тұрғыдан біріктіріліп, зымыранға сынық буындар арқылы бекітілді. Сынық буындар – қару-жарақпен іске қосылатын құрылымдық ажырату жүйесі. Қару-жарақтарды іске қосу сынық буындардың тіреуін сындырып, екі жүк бөлігінің жартысын ажыратып, кейіннен Taurus зымыранынан лақтыруға мүмкіндік береді. T8 және T9 үшін сынық буындар бір уақытта жасалып, құрастырылды. T8 және T9 сынық буындарының экструзиялары Sapa Profiles, Inc. (SPI) компаниясының Орегон штатындағы Портленд қаласындағы Technical Dynamics Aluminum (TDA) зауытында өндірілді.