Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швейцариялық астрофизик және метеоролог (ту. 1862)
Swiss Astrophysicist and Meteorologist (b. 1862)
Якоб Роберт Эмден (4 наурыз 1862 – 8 қазан 1940) – швейцариялық астрофизик және метеоролог. Ол "Гаскугельн: механикалық жылу теориясының космологиялық және метеорологиялық проблемаларға қолданылуы" (Газ шарлары: космологиялық және метеорологиялық проблемаларға механикалық жылу теориясының қолданылуы) атты 1907 жылы жарық көрген кітабымен ең көп танылады. Онда өздік гравитациясының әсерімен политропты газды жұлдыздық объектілердің мінез-құлқының математикалық моделі ұсынылған, ол Лейн-Эмден теңдеуі деп аталады.
Jacob Robert Emden (4 March 1862 – 8 October 1940) was a Swiss astrophysicist and meteorologist. He is best known for his book, Gaskugeln: Anwendungen der mechanischen Wärmetheorie auf kosmologische und meteorologische probleme (Gas spheres: Applications of the mechanical heat theory to cosmological and meteorological problems), published in 1907. It presents a mathematical model of the behaviour of polytropic gaseous stellar objects under the influence of their own gravity, known as the Lane Emden equation.
Мансап
Эмден Швейцарияның Сент-Галлен қаласында үш баланың үлкені ретінде дүниеге келді. Ол Гейдельберг пен Берлинде математика және физиканы оқыды, 1885 жылы физика бакалавры, ал 1887 жылы Германия империясының құрамында болған Страсбург университетінде физика ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Оның диссертациясы тұз ерітінділерінің бу қысымына арналған еді. 1889 жылы Мюнхен техникалық университетінде физика профессоры болып тағайындалды. 1907–1920 жылдары Мюнхен техникалық университетінде физика және метеорология доценті қызметін атқарды және 1907 жылы «Гаскугельн: Anwendungen der mechanischen Wärmetheorie auf kosmologische und meteorologische probleme» атты классикалық еңбегін жариялады. Эмден 1920–1933 жылдары Бавария ғылым академиясының мүшесі болды. 1924 жылы Мюнхен университетінде астрофизиканың құрметті профессоры атанды. 1930 жылы Эмден «Zeitschrift fur Astrophysik» журналын құруға көмектесті және алты жыл бойы оның редакторы болып жұмыс істеді. 10 маусым 1932 жылы Корольдік астрономиялық қоғамның мүшесі болды. 1934 жылы зейнетке шықты.
Emden was born in St. Gallen, Switzerland, the eldest of three children. He studied mathematics and physics in Heidelberg and Berlin and completed his BS Physics in 1885, and his PhD in Physics in 1887 at the University of Strasbourg, which at the time was in the German Empire. His thesis was on the vapour pressure of salt solutions. He was appointed professor of physics at the Technical University of Munich in 1889. He became associate professor of physics and meteorology at the Technical University of Munich (1907–1920) and in 1907 published the classical work Gaskugeln: Anwendungen der mechanischen Wärmetheorie auf kosmologische und meteorologische probleme. Emden was a member of the Bayerische Akademie der Wissenschaften from 1920 to 1933. In 1924 he became honorary professor of astrophysics at the University of Munich. In 1930 Emden assisted in the founding of Zeitschrift fur Astrophysik and served as the editor for six years. On 10 June 1932 he became an Associate of the Royal Astronomical Society. He retired in 1934.
Физика мен метеорологияға әсері
Эмденнің термодинамикаға қатысты еңбектерінің көпшілігі табиғи құбылыстарға қатысты болса, оның жарияланған мақалалары геофизика мен астрофизикаға арналған. Эмденнің «Гаскугельн: механикалық жылу теориясының космологиялық және метеорологиялық проблемаларға қолданылуы» атты кітабы газ сфераларының кеңеюі мен сығылуын түсіндіретін математикалық модельді ұсынады. Кітапта Карл Шварцшильдтің конвективтік тепе-теңдік теориясы туралы қысқаша бөлім де бар. Эмденнің Субрахманян Чандрасекармен бірлескен жұмысы Эмден-Чандрасекар теңдеуі деп аталды. Политроптық шешімдерді енгізу арқылы, бұрынғы жұмыстарға қарағанда үлкен прогресс жасалып, жұлдыздық объектілердің әлдеқайда кең ауқымын модельдеуге мүмкіндік болды. Оның теориялары сондай-ақ жұлдыздардың шекті радиуста шекарасы бар екенін көрсетті. Бұл жұмыс Джонатан Гомер Лейнмен бірлесіп, Лейн-Эмден теңдеуі ретінде танылды. Лейн-Эмден теңдеуі «тоғыздық бойынша политроптық профильдерге қолданылатын екінші реттік қарапайым дифференциалдық теңдеу» деп сипатталады. Лейн-Эмден теңдеулерін кейіннен Ральф Х. Фаулер зерттеді, ол n-нің әртүрлі мәндері және барлық типтегі шекаралық шарттар үшін жаңа шешімдер жиынтығын жасады. Бұл Эмден-Фаулер типті дифференциалдық теңдеулер деп аталды. Эмденнің конвективті жұлдыздық модельдері радиациялық теориямен ысталды. Роберт Эмден сонымен қатар күн дақтарын түсіндіруге бағытталған, бірақ кейіннен дұрыс емес деп танылған гипотеза ұсынды. Ай бетіндегі Эмден кратері оның құрметіне аталған.
Most of Emden's work related to thermodynamics applied to natural phenomena, while his published papers focused on geophysics and astrophysics. Emden's book Gaskugeln: Anwendungen der mechanischen Wärmetheorie auf kosmologische und meteorologische probleme presented a mathematical model to explain the expansion and compression of gas spheres. The book also includes a short section on Karl Schwarzschild's theory of convective equilibrium. Emden's work, in conjunction with Subrahmanyan Chandrasekhar, was named the Emden–Chandrasekhar equation. In a major advance over previous work, by introducing polytropic solutions, modelling of a much broader range of stellar objects was possible. His theories also suggested that stars have a boundary at a finite radius. This work, in conjunction with Jonathan Homer Lane, became known as the Lane Emden equation. The Lane Emden equation can be described as "a second order ordinary differential equation that applies to polytropic profiles in density". The Lane Emden equations were later studied by Ralph H. Fowler who developed a new set of solutions for different values of n and for all types of boundary conditions. These became known as Emden Fowler type differential equations. Emden's convective stellar models have been supplanted by radiative theory. Robert Emden also offered a hypothesis, which has since been discredited, to explain sunspots. The crater Emden on the Moon is named after him.
Жеке өмір
Роберт Эмден неміс физигі және астрономы Карл Шварцшильдтің қарындасы, ал неміс-американдық астрофизик Мартин Шварцшильдтің тәтесі Клара Шварцшильдке үйленді. Олардың алты баласы болды, олардың бесеуінің есімдері белгілі: Шарлотта Шен, Эмма Мюллер, Антония Флах, Карл Эмден және Йоханна Луиза Берхтольд Эмден. Роберт Эмден ғылыми отбасына үйленгенімен, оның балалары ғылымға елеулі үлес қоспаған. Эмден ауа шарымен саяхаттауды ұнатқан және 1910 жылы ауа шарларын басқару қағидалары туралы кітап жазған. Ол физикаға тұрақты, практикалық көзқарас танытқан, бұл оның 1938 жылы Nature журналына жазған «Неліктен бізге қысқы жылыту керек?» деген хатында да көрінеді. 1934 жылы зейнеткерлікке шыққанмен, Якоб Роберт Эмден 1940 жылғы 8 қазанда Цюрихте қайтыс болғанға дейін ғылыми жұмысын жалғастырды. Оның көлдердің температуралық мәселелері туралы соңғы зерттемесі оның өліміне орай баспаға дайындалып жатқан еді.
Robert Emden married Klara Schwarzschild, the sister of German physicist and astronomer Karl Schwarzschild and the aunt of the German American astrophysicist Martin Schwarzschild. They had six children of whom the names of five are known: Charlotte Schein; Emma Müller; Antonia Flach; Karl Emden, and Johanna Luise Berchtold Emden. Although he married into a strongly scientific family, Robert Emden's children are not noted for any contributions to science. Emden was an avid balloonist and wrote a book on the principles of balloon navigation in 1910. He always had a practical attitude towards physics, as shown by his 1938 letter to Nature entitled "Why do we have winter heating?" Although he had retired in 1934, Jacob Robert Emden continued his scientific activities until he died in Zürich on 8 October 1940. His final paper on the temperature problems of lakes was in the press at the time of his death.