Кіріспе

Мадай (сондай-ақ Мадай) Үндістанның Керала штатындағы Каннур ауданындағы халық санағы қаласы және ауылдық кеңес.

Демография

2011 жылғы санақ бойынша Мадайдың халқы 35 888 адамды құрады, оның ішінде 16 168-і (45,1%) еркек, ал 19 720-сы (54,9%) әйел. Мадай қалашығы 6 687 отбасы тұратын аумақта орналасқан. Әйелдер мен еркектер арақатынасы 1220 болды, бұл мемлекеттік орташа көрсеткіштен (1084) жоғары. Халықтың 13,6%-ы 6 жасқа дейінгі балалар еді. Мадайдың жалпы сауаттылық деңгейі 94,1%-ды құрады, бұл мемлекеттік орташа көрсеткіштен (94%) асып түседі. Ерлердің сауаттылық деңгейі 96,6%, әйелдердің сауаттылық деңгейі 92,1% болды.

Дін

2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша Мадайда 35 888 адам тұрды, олардың 22 585-і (62,9%) мұсылман, 11 552-сі (32,2%) индуист, 1 657-сі (4,6%) христиан және 0,3% басқа діндерді ұстанатын азаматтар.

Тарих

Бұл жер орта ғасырдың соңында Чираккал патшаларының билігінде болған. Шераман Перумалдар туралы аңызға сәйкес, алғашқы үнді мешіті 624 жылы Кодунгаллур қаласында Шера әулетінің соңғы билеушісі (Шераман Перумал) бұйрығымен салынған. Ол Мұхаммед (шамамен 570–632) өмір кезеңінде Ислам дініне кірген және Каннур қаласының жанындағы Дхармадомнан Меккеге қажылық жасаған. "Қиссат Шакарвати Фармад" бойынша, Кодунгаллур, Коллам, Мадай, Баркур, Мангалор, Касарагод, Каннур, Дхармадам, Панталаини және Чалиям мешіттері Малик Динар заманында салынған және Үндістан субконтинентіндегі ең көне мешіттердің қатарында саналады. Мадай мешітіндегі мыс тақташадағы арабша жазу оның 1124 жылы салынғанын көрсетеді. Мадай, Мадрас президенттігінің Малабар ауданындағы Чираккал талуғының бір бөлігіне айналды, бұл аймақ Британ үкімшілігіне өткен кезде болды.

Өсімдіктер

Мадайпараның флорасы туралы мәліметтер осы жерде латериттік төбе жүйесінде кездесетін өсімдік жамылғысының сипатын көрсету үшін, сондай-ақ осы аймақта мекендейтін фаунамен байланысын, және мұндай латериттік төбе жүйелерінде өсетін флораның ерекшелігіне назар аудару үшін берілген, осы ерекшелік көбінесе көпшілік назарынан тыс қалады. Солтүстік Кераланың орталық төбелері өзіне тән гүлдік құрамымен ерекшеленеді, олар төбе беткейлерінде бұталы ормандар мен мақта плантацияларын, ал төбе басында шалғындықтар мен су және жартылай су өсімдіктерін қолдайды. Бұл төбелер тікелей күн сәулесі мен желдің әсеріне ұшырағанымен, түрлердің байына ие. Жақында жүргізілген өсімдіктерді зерттеу нәтижесінде аймақтағы белгілі өсімдік түрлеріне жаңа түрлер қосылды, олардың кейбіреуі ғылым үшін жаңа болып шықты және жергілікті эндемиктер екені анықталды. Төбелердегі өсімдік жамылғысын негізінен шалғындықтар мен бұталы ормандар деп жіктеуге болады. Шалғындықтар маусымға байланысты ылғалды және құрғақ фазаларға бөлінеді. Мадайпарадан барлығы 512 өсімдік түрі тіркелген.

Жайылымдар

Кераланың шөптесін алқаптары екі түрге жіктеледі: төменгі және биік шөптесін алқаптар. Солтүстік Малабардың латериттік төбелеріндегі шөптесін алқаптар төменгі биіктіктегі құрғақ шөптесін алқаптарға жатады, олар ерекше түрлердің көп болуымен сипатталады. Бұл табиғи шөптесін алқаптары Кожикод, Каннур, Касарогод аудандарының латериттік төбелерінің және Вайнад ауданының төменгі бөлігінің ерекше белгісі болып табылады. Бұл шалғындықтар маусымдық өзгереді және басқа шөптесін өсімдіктермен, бұталы тоғайлармен араласқан. Мадайпара төбелерінен 55 түрлі шөп тіркелген, олардың көп бөлігі толық анықталған жоқ. Көбінесе кездесетін шөп түрлері: Eragrostis uniloides, Ischaemum indicum, Heteropogon contortus, Pennisetum polystachyon, Cynodon dactylon және Arundinella, Dimeria, Panicum, Themeda туыстарына жататын түрлер және т.б. Арундинелла түрлері қазан және қараша айларында ең көп таралған шөптерді құрайды. Бұл шөптердің қызғылт гүлшоғыры аймақты күйгендей етіп көрсетеді, осында-сонда жасыл түстермен араласады. Агарвалдың (1961) сөзіне сәйкес, Арудинделла – өсімдік жамылғысының жоғары сатысын құрайды. Сондықтан, Арудинделла шөптері өсетін аймақтарда шөптесін алқаптардың дамуының жоғары сатысын көрсетеді деуге болады. Соңғы өсімдіктерді зерттеулер солтүстік Малабардың латериттік төбелерінен тағы бірнеше жаңа шөп түрлерін анықтады (Срикумар және Наир, 1991). Көрсетілген жерлерде Кераланың 37 эндемикалық шөп түрінің 11-і табылған. Осылайша, бұл төбелер сақтау маңызы бар экологиялық оқшауланған аймақтар болып табылады. Дегенмен, түрлердің қауымдастығы туралы толық мәліметтер жоқ. Шөптер топырақ эрозиясын бақылайды, ал көптеген түрлері бай жемдік құндылығымен белгілі. Жаңбыр суы тартылған кезде, жергілікті халық малдарына жем ретінде пайдалану үшін шөпті кесе бастайды. Темеда және басқа да шөптердің көп өсетін шағын учаскесі жер иесіне маусым сайын үш мың рупийге жуық кіріс әкеледі.

Ылғалды фаза

Мамыр айының соңы мен маусым айының басында оңтүстік-батыс муссонының бірінші жауыны тұқымдардың өніп шығуына және бір жылдық өсімдіктердің өсуіне мүмкіндік береді. Алғашқы көзге түсетін өсімдіктер – Neanotis spp., Eriocaulon spp. және астықтар, одан кейін Utricularia spp. және Drosera indica сияқты жәндіктерді жейтін өсімдіктер басымдық танытады. Utricularia-ның ашық көк түсті гүлдері мен Eriocaulon және Rhamphicarpa-ның ақ гүлшоғырлары Сопубия трифида, Линдерния, Polygala elongata, Justicia japonica, Leucas sp. және тағы да басқалардың арасында бүкіл платоны көк, күлгін және ақ түстерге бояп береді. Суға толы шағын ойыстарда Blyxa, Nymphoides krishnakesara, Marsilea minuta, Cryptocoryne spiralis, Rotala malampuzhensis, Rotala malabarica және Isoetes coromandelina сияқты өсімдіктер өседі. Оңтүстік Үндістанға ендемік Chamaesyce katrajensis (синонимі Euphorbia katrajensis) осы кезеңде латерит тастарында да кездеседі. Қыркүйек айында оңтүстік-батыс муссоны шегінгеннен кейін, ерте гүлдеген өсімдіктердің көпшілігі Celosia argentea, Sesamum orientale және Arundinella spp., Dimeria spp., Ischaemum indicum, Panicum spp. сияқты басқа түрлерге орын береді, олар кейіннен басымдыққа ие болады. Осы кезеңде астықтардың көптігі байқалады. Жасыл кезең қараша айының соңына дейін жалғасады.

Құрғақ кезең

Қаңтар айында күшті желдер соғып, күн сәулесінің тікелей түсуі Мадайпара флорасының кебу процесін жылдамдатады. Көптеген шөптесін өсімдіктер кеуіп қалады, бірақ кейбір шөп түрлері мен тікенді Lepidagathis keralaensis түрлері төбенің жартасты өңірлерінде сақталып қалуы мүмкін. Күміс түсті Polycarpaea corymbosa тастардың қара бетіне қарсы көзге түседі.

Жаңғақ ормандары

Бұл төбелердің етегін жапырақты орман қоршап, қорғанышқа алады. Балшық кеніне жақын орналасқан қалың тоғай осы төбедегі маңызды өсімдік аймақтарының бірі. Гиднокарпус пентандра, Холиграна арнотиана, Циннамомум сп. сияқты мәңгі жасыл орман түрлері осы аймақта кездеседі. Осы экожүйенің ерекше белгісі – Фикус арнотиана, ол осы платоның оңтүстік-батыс бөлігінде өседі. Жергілікті тұрғындар бұл ағашты Калларайал деп атайды (малаялам тілінде "тасты Піпел ағашы" деген мағынаны білдіреді). Фикус бенгаленсис, Фикус религоза, Фикус рацемоса, Фикус тинктория, Фикус экзасперата және Фикус испида сияқты басқа інжір түрлері де жеміс пісетін маусымда көптеген жеміс жейтін құстар мен жарғанақтарға тамақтандырады. Ixora coccinea, Ziziphus oenoplia, Ziziphus rugosa және Calycopteris flouribunda тоғайлары шағын жануарлар мен құстарға пана болады, сонымен қатар гүлдену кезінде көбелектер мен басқа да жәндіктерге нектар ұсынады. Орманды мекендейтін Stereospermum colais түрі – осы ағаш аймағының ең таңғажайып құбылыстарының бірі, қараша және желтоқсан айларында ірі ақ гүлдері гүлдейді. Туристтік үйдің аумағында орналасқан Careya arborea ағашы да жарғанақтар, құстар, көбелектер және т.б. сияқты көптеген жануарларға тамақтандырады.

Сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдіктер

Географиялық және климаттық ерекшеліктер Мадайпараны және оған іргелес латериттік төбелер жүйесін ерекше түрлер жиынтығын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Бұл жерде бірегей және сирек таралған эндемикалық өсімдіктер өседі, мысалы, Nymphoides krishnakesara (Joseph and Sivarajan, 1990), Rotala malabarica (Pradeep et al., 1990), Justicia ekakusuma (Pradeep et al., 1991), Lepidagathis keralensis (Madhusoodanan and Singh, 1992) және Eriocaulon madayiparense (Swapna et al., 2012). Nymphoides krishnakesara – ылғалды кезеңде жазық даладағы шағын көлдер мен тоғандарда пайда болатын шағын су лилиясы. Rotala malabarica – уақытша су тобырларында көптеп кездесетін жартылай су өсімдігі. Justicia ekakusuma (Pradeep et al., 1991) гүлдеу ерекшелігіне орай лайықты атау алған, сирек кездеседі және жазықтың тасты жиектерінде өседі. Lepidagathis keralensis (Madhusoodanan and Singh, 1992) алғаш рет осы жерден сипатталған және құрғақ кезеңде гүлдейді. Justicia ekakusuma санының жылдар өте қысқаруы байқалады, ал жаңа сипатталған басқа түрлер біркелкі таралады. Eriocaulon madayiparense ылғалды кезеңде уақытша су тобырларында немесе ылғалды жерлерде өседі. Chamaesyce katrajensis (қазір Euphorbia katrajensis var. kasaragodensis) – Махараштра штатының Катраджа төбелеріндегі ұқсас ортадан бастапқыда сипатталған эндемикалық түр. Бұл түрдің кішкентай сары немесе қызғылт гүлдері ылғалды кезеңде гүлдейді. Бұл өсімдік кеңінен таралмаған, оның жеке даналарын тау жыныстарының жоғары жағында кездестіруге болады. Мадайпарада осы түрдің өте сирек түрі ғана табылған. Curuma oligantha – латериттік ортада ылғалды кезеңде өсетін тағы бір ерекше өсімдік. Қазір оған Ансари және тағы басқалар (1982) сипаттаған Curcuma cannanorensis var. cannanorensis және var. lutea түрлері де кіреді. Бұл түр Оңтүстік Үндістанның, Шри-Ланка мен Мьянманың кейбір аймақтарында да таралған. Ол муссонның алғашқы жауынынан кейін пайда болады. Сонымен қатар, жәндіктерді жейтін Drosera indica және Utricularia spp. сияқты өсімдіктердің көптігі де атап өтуге лайық. Мадайпарадан белгілі 513 түрдің 60-ы Үндістан түбегіне тән эндемиктер, оның 15-і Кераланың тары эндемиктері, латериттік төбелерге ғана тән. Жеті түрі Үндістанға тән эндемиктер, ал 28 түрі Үндістан және Шри-Ланка аралдарында, 13 түрі Үндістан және Шри-Ланка аймақтарында таралған. Hopea ponga, Capparis rheedei, Eriocaulon cuspidatum және Neanotis rheedei сияқты түрлі қауіп категорияларына жататын эндемик түрлердің болуы аймақтың қорғауға алыну маңыздылығын көрсетеді. Бұл жерде өсетін тағы бір қызықты өсімдік – сирек кездесетін ликофит Isoetes coromandelina, ол Мадайпараның уақытша су тобырларының жанында ылғалды кезеңде табылған. Бұрын Кераланың батпақты жерлерінде және күріш алқаптарында кеңінен таралған, бірақ ортаның өзгеруіне байланысты сирек кездеседі. O. costatum, O. nudicale және O. gramineum сияқты офиоглоссум түрлері де сирек таралған және ылғалды кезеңде пайда болады. Латериттік төбелердің ылғалды кезеңі өсімдіктер мен жануарлардың пайда болуы жағынан ең белсендісі болып табылады (Jafer Palot and Radhakrishnan, 2005). Биологиялық спектрді талдау көрсеткендей, көптеген шөптесін өсімдіктер алғашқы жаңбырмен бірге пайда болып, муссон маусымында гүлдейді, жаңбырлы маусымның соңына қарай өмірлік циклын аяқтап, жемістерін/тұқымдарын немесе тамырсабақтарын төгіп, ұйықтау фазасына енеді. Құрғақ кезеңде Lepidagathis, Chamaesyce және т.б. сияқты өте бейімделген ксерофиттік өсімдіктер өседі. Олар жазғы маусымда белгілі бір деңгейде жаңа болып қалуы мүмкін, бірақ көпжылдық тамырсабақты қалдырып кеуіп қалуы да мүмкін.

Қорғау

Латериттік төбелер жүйесі жылдар бойы қанау қаупімен күресіп келеді. Ортаңғы төбелердің көп бөлігі плантацияларға, құрылыс алаңдарына, шағын өндіріс орындарына және т.б. айналдырылды. Латерит пен топырақ кеніштерінен түгелдей қазу төбелерді қиратып, биотаның, мәдениеттің және көптеген аймақтарда су қорының болуына қауіп келтірді. Мадайиппара және оған іргелес төбелер де осыдан ерекше емес. «Қытай балшығы» үшін кен өндіру жүйеге ауыр зиян келтіріп келеді. Жалпы халықтың белсенді араласуының арқасында бұл іс біршама шектелді. Дегенмен, мұндай операциялар басқа да аймақтарда жалғасуда. Мадайиппара төбесіндегі қоңыр көмір кендерін қазу туралы ұсыныс болған, бірақ халықтың қарсылығына байланысты ол әлі іске асырылмады. Солтүстік Кераланың латериттік төбелерінің экологиялық және мәдени құндылықтарына тиісті мән берілмеді. Көпшілік оның бірегей және бай биоәртүрлілігіне немқұрайды. Мадайиппара және оның төңірегі осы жылдар бойы бай мәдени және экологиялық ерекшеліктерін сақтап, аман қалды. Бірақ, шұғыл консервация шаралары қолданылмаса, оның осы ерекшеліктерін сақтап қалу мүмкін болатынына қатысты үлкен алаңдаушылық бар. Ластану деңгейі осы жылдар ішінде өте жоғары. Оған көлік құралдарынан шығатын газдар, үй қоқыстарынан бастап пластик және өнеркәсіптік қалдықтар сияқты түрлі қоқыстар кіреді. Келушілер де пластик, сусын консервілері, бөтелкелер және т.б. тастау арқылы үлесін қосады. Осы сияқты бірегей экожүйенің аянышты жағдайына себеп – халықтың хабардарлығының жетіспеуі, ол көптеген эндемикалық түрлерді қамтамасыз етеді. Жергілікті басқару органдары осы жүйені сақтау үшін көп нәрсе істей алады. Оны қоғамдық қорық ретінде қорғау сияқты консервация шараларын қабылдау ғана Мадайиппараны және оның төңірегін қанаудан сақтай алады.