Кіріспе
Лексикалық құбылыс психологиялық құбылыс Тілдің ұшы (сонымен қатар TOT немесе lethologica деп те аталады) - жадынан сөзді немесе терминді қайтарып алудың сәтсіздігі, ішінара еске түсірумен және оны қайтарып алудың жақын екендігі сезімінен туындайтын құбылыс. Бұл құбылыстың аты "Тілімнің ұшында" деген сөзден шыққан. Тіл құбылысының ұшы лексикалық қолжетімділіктің кезең-кезеңмен жүзеге асатынын көрсетеді. Тілдің ұшы құбылысын сезінген адамдар мақсатты сөздің бір немесе бірнеше ерекшеліктерін, мысалы, алғашқы әріпті, оның сөз тіркесімен, және дыбыс, мағына немесе дыбыс пен мағынаға ұқсас сөздерді есте сақтай алады. TOT күйлерін FOK (білу сезімі) күйлерінен ажырату керек. Ал FOK дегеніміз - бір нәрседен кейін ол қазір қолжетімді емес екенін тани аламыз деген сезім. Қазіргі уақытта психологиялық әдебиетте осы ұғымдардың негізіндегі процестің ажыратылуы туралы қарама-қайшы гипотезалар бар. Алайда, TOT және FOK мидың әртүрлі бөліктеріне жүгінеді деген кейбір дәлелдер бар. TOT алдыңғы цингуляттық, оң дорсолатеральді префронтальді қабық пен оң төменгі қабықпен байланысты, ал FOK-тар жоқ. FOK-ты есте сақтауды бақылау тестілеуі арқылы бағалауға болады, онда тест субъектісін "көрсетумен шақырғанда" немесе бұрын есте сақтамаған ақпаратты танудың "әдеттілігін бағалауға" болады. Бұл сынақ "жадыны алу кезеңінде" сынақ субъектісінің есте сақтауды бақылаудың дәлдігін өлшеуді көздейді. Тіл құбылысының ұшы психолингвистика, есте сақтау және метатаным саласындағы зерттеулерге әсер етеді. Зигмунд Фрейд сондай-ақ беймәлім психологиялық факторларды, мысалы, таныс сөздерді ұмытуға себеп болатын беймәлім ойлар мен импульстерді талқылады. Бұл құбылысты зерттеуге арналған алғашқы эмпирикалық зерттеулерді Гарвард зерттеушілері Роджер Браун мен Дэвид МакНилл жүргізді және 1966 жылы "Verbal Learning and Verbal Behavior" журналында жарияланды. Өздерінің зерттеулерінде Браун мен МакНилл зерттеуге қатысушыларға сирек кездесетін сөздердің анықтамаларын (және тек қана анықтамаларын) оқып берді және оларға анықталып отырған объектіні немесе ұғымды атауды сұрады. Кейіннен мақсатты сөзді оқыған кезде, қатысушыларға тілдің ұшынан хабар беруді тапсырды. Бір тілді, екі тілді және көп тілді адамдар әртүрлі жиілікпен болғанымен, тілдің ұшындағы жағдайларды бастан кешіреді (төмендегі § екі тілділіктің әсерлері). Ағылшын тілінен басқа көптеген тілдерде тілдің ұшындағы тәжірибеге қатысты теңдестірілген тілдік терминдер бар, бұл мәдениеттер арасында ортақ тәжірибе екенін көрсетеді.
the psychological phenomenon
Tip of the tongue (also known as TOT, or lethologica) is the phenomenon of failing to retrieve a word or term from memory, combined with partial recall and the feeling that retrieval is imminent. The phenomenon's name comes from the saying, "It's on the tip of my tongue." The tip of the tongue phenomenon reveals that lexical access occurs in stages. People experiencing the tip of the tongue phenomenon can often recall one or more features of the target word, such as the first letter, its syllabic stress, and words similar in sound, meaning, or both sound and meaning. TOT states should be distinguished from FOK (feeling of knowing) states. FOK, in contrast, is the feeling that one will be able to recognize—from a list of items—an item that is currently inaccessible. There are still currently opposing hypotheses in the psychological literature regarding the separability of the process underlying these concepts. However, there is some evidence that TOTs and FOKs draw on different parts of the brain. TOTs are associated with the anterior cingulate, right dorsolateral prefrontal cortex, and right inferior cortex while FOKs are not. FOKs can be assessed through memory monitoring testing in which a test subject is asked to "estimate the likelihood" of recognizing when "prompted with a cue" or information that they previously failed to remember. This test aims to measure a test subject's accuracy of memory monitoring during the "memory extraction stage". The tip of the tongue phenomenon has implications for research in psycholinguistics, memory, and metacognition. Sigmund Freud also discussed unconscious psychological factors, such as unconscious thoughts and impulses that might cause forgetting familiar words. The first empirical research on this phenomenon was undertaken by Harvard researchers Roger Brown and David McNeill and published in 1966 in the Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior. In their study, Brown and McNeill read out definitions (and only the definitions) of rare words to the study participants, and asked them to name the object or concept being defined. When the target word was later read by the experimenter participants were instructed to report whether they experienced a tip of the tongue state. Monolinguals, bilinguals, and multilinguals all experience tip of the tongue states, although with varying frequencies (see §Effects of bilingualism below). Many languages other than English have equivalent colloquial terms for the tip of the tongue experience, suggesting that it is a common experience across cultures.
Себептер
ТОТ-ның себептері көбінесе белгісіз, бірақ көптеген түсіндірмелер ұсынылған. Бұл түсіндірмелер негізінен екі жалпы көзқарас аясына жатады: тікелей қол жетімділік және тұжырымдамалық көзқарас. Керісінше, басқа бір дәлелденгендей, фонологиялық блокаторлар мақсатты сөзді қайта алу қабілетіне кедергі келтіреді, бұл тілдің ұшы күйіне әкеледі. Блокаторлар не праймерлер, не буферлер ретінде емес, керісінше, керісінше, жанама әсер ретінде әрекет етеді деген пікірдің көбірек қолдауы бар. Меткалф пен Корнеллдің зерттеулерінде инкубациялық кезең қатысушыларға сөзді бастапқы бұғатталмаған ТОТ және бұғатталған ТОТ үшін бірдей мөлшерде алуға көмектесті. Когнитивтік психологтар Дебора М. Берк, Помона колледжінің және Дональд Г. Маккей, Калифорния университеті, Лос-Анджелес, бұл құбылыс, негізінен, үш себептерге байланысты, барлығы әлсіреген нейрондық байланысқа негізделген: сөзді жиі қолданудың болмауы, сөзді жақында қолданудың болмауы және қартаю.
Салыстырмалы көзқарас
TOT-ның тұжырымдамалық көзқарасы TOT-лар мүлдем қолжетімді емес, бірақ есте сақтаушының бірге ала алатын нысана туралы ілмектерден туындайды деп мәлімдейді. және оқиғаға байланысты функционалдық магниттік резонанс бейнелеу (fMRI).
Тотальді томографиялық күйдегі нейрологиялық белсенділік
ТОТ жағдайында мидың бірнеше аймақтары белсенділігін арттырады. Тілдің ұшы кезінде белсенділігі жоғарылағанын көрсететін ерекше құрылымдардың тізімі: Алдыңғы цингуляттық қабық (ACC), TOT жағдайында парахипокампалық гирустың белсенділігі төмендейді. Тілдің ұшында орналасқан осы жерлердің нақты қызметі туралы көп нәрсе белгілі емес. TOT кезінде белсендірілген аймақтар мақсатты сөздің сипатына байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, егер мақсатты сөз адамның аты болса, онда fusiform бет аймағы белсенділігін көрсетеді, өйткені есте сақтаушы адамның бетін өңдейді. Мұндай проблемалар қандай салалар TOT күйлеріне қатысы бар екенін және басқа танымдық функциялардың қосалқы өнімдері екенін анықтауды қиындатады. Алайда, бұл құрылымдардың TOT-мен байланысты емес, басқа зерттеулерден алынған олардың функциялары туралы теорияларға негізделген осы құрылымдардың рөлдері туралы кейбір тұжырымдар жасауға болады. Алдыңғы цингулятивтік қабық пен оң дорсолатеральді префронтальді қабық қайшылықты анықтау үшін контур ретінде жұмыс істейді және мақсатты сөзді білу сезімі мен еске түсіру сәтсіздіктері арасындағы қайшылықты анықтау үшін осы рөлді атқара алады деп болжанған. Артқы медиалдық тегіс қабық, екі жақты жақтық тегіс қабық және екі жақты жоғарғы префронтальді қабық іздеу мен бағалауға қатысады, сондықтан олар тіл ұшы құбылысына қатысы бар метакогнитивтік процестерде, мысалы, адамның өз білімін бағалау және іздеу ықтималдығы сияқты рөл атқара алады. Екі тілділер жеке атаулар үшін бір тілділер сияқты TOT-тың бірдей мөлшерін, бірақ басқа сөздер үшін TOT-тың айтарлықтай көп мөлшерін хабарлайды. Суретке атау беру тапсырмасында екі тілділер бір тілділерге қарағанда баяу болды, тіпті олар алғашқы және басым тілін қолдана алса да. Бұл екі тілділер бір тілділерге қарағанда сөздерді жиірек қолданатынының нәтижесі болуы мүмкін. Екі тілділер екі есе көп сөздерді білдіреді және тілдерді белсендіру мен белсендірмеудің қосымша танымдық механизмдерін білдіреді. Мұндай механизмдер бір тілді адамдар кездеспейтін қосымша өңдеу жүктемесін енгізеді. Сонымен қатар, тіпті бір тілдегі тапсырма болса да, екі тілді жүйе ешқашан "жұмыстан тыс" болмайды. Жалпы білім сұрағына жауап ретінде лоразепамның ТОТ күйлеріне әсерін зерттеу үшін зерттеулер жүргізілді. Еске алу тапсырмасында лоразепам алған қатысушылар лоразепам алмаған қатысушылармен салыстырғанда бірдей жалпы еске алу жауаптарын көрсетті. Фоналогиялық прайминг пен TOT-пен зерттеулер жүргізілді, онда қатысушылар 200 мг кофеин немесе плацебо алды. Жас адамдармен салыстырғанда, қарт адамдар әдетте TOT-ның көбірек күйіне ие, аздап баламалы сөздер және мақсатты сөз туралы фонологиялық ақпарат аз. TOT-ның жасы бойынша негіздері мидың неврологиялық айырмашылықтарына бағытталған. Қазіргі кездегі зерттеулер нейросуреттеу арқылы жас және қарт адамдардың миын салыстырды. Егде жастағылар да, жас адамдар да ТОТ кезінде мидың ұқсас аймақтарын пайдаланады, мысалы, префронтальді қабық, сол инсула және сенсомоторлық қабық. Алайда, қарт адамдарда кейбір салалар бойынша белсенділік ерекшелігі жас адамдармен салыстырғанда байқалады. Бұл іздеу процесі сәтсіз аяқталып, TOT күйі пайда болған кезде іздеу жалғастырылғанын білдіруі мүмкін. Жастың ұлғаюы эпизодикалық есте сақтаудың төмен деңгейімен және жиі ТОТ жағдайларымен байланысты болғанына қарамастан, екі құбылыс бір-біріне көбіне тәуелсіз болып көрінеді. Осы аурулардың бұл адамдардағы ТОТ-қа қалай әсер ететінін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Бисон, Холланд және Мюррейдің зерттеуінде (1997) Альцгеймер ауруы мен үш классикалық афазиялық синдромға (Брок, аномиялық және өткізгіш афазия) шалдыққан қатысушыларға әйгілі адамдардың атын атау тапсырылды. Аномикалық афазиясы барлар басқа топтарға қарағанда танымал адамдардың есімдерін атау қабілеті жағынан жоғары екені анықталды.
Anterior cingulate cortex (ACC) that in TOT state the activation of the parahippocampal gyrus is decreased. Not much is known about the exact function of these areas in the tip of the tongue phenomenon. The areas activated during TOT may vary depending on the nature of the target word. For example, if the target word is a person's name, the fusiform face area will likely show activation as the rememberer processes the person's face. Problems like this make it difficult to determine what areas are specifically implicated in TOT states, and which are a byproduct of other cognitive functions. However, some inferences can be made about the roles of these structures based on theories of their functions derived from other studies of these structures, unrelated to TOT. It is hypothesized that the anterior cingulate cortex and the right dorsolateral prefrontal cortex operate as a circuit to detect conflict, and may perform this role in detecting the conflict between the feeling of knowing the target word and the recall failure. The posterior medial parietal cortex, bilateral lateral parietal cortex, and the bilateral superior prefrontal cortex are involved in retrieval and evaluation, and therefore may play a role in the metacognitive processes involved in the tip of the tongue phenomenon such as the evaluation of one's own knowledge and the probability of retrieval. Bilinguals seem to report the same amount of TOTs as monolinguals for proper names but significantly more TOTs for other words. In a task of picture naming, bilingual speakers were slower than monolinguals, even when they could use their first and dominant language. This could possibly be the result of bilinguals using the words less often than monolingual speakers. Bilinguals also represent virtually twice as many words and additional cognitive mechanisms for activation and inactivation of languages. Such mechanisms introduce added processing burden that monolinguals do not face. In addition, even when a task seems monolingual, bilingual system is never functionally "off." Research has been conducted to investigate the effects of lorazepam on TOT states in response to general knowledge question. In a recall task, participants who received lorazepam showed the same number of total recall answers to participants who had not received lorazepam. Research has been performed involving phonological priming and TOTs in which participants took either 200 mg of caffeine or a placebo. Compared with young adults, older adults generally report having more TOT states, fewer alternate words, and less phonological information about the target word. The underpinnings of TOT with regard to age have focused on neurological brain differences. Current research using neuroimaging compared the brain patterns of younger and older individuals experiencing TOT states. It appears that both older and younger individuals employ a similar network of brain regions during TOT states such as the prefrontal cortex, left insula, and sensorimotor cortex. However, older individuals show differences in activity in some areas compared to younger individuals. This may indicate a continued search when the retrieval process fails and a TOT state is experienced. Despite the association of increased age with lower levels of episodic memory and more frequent TOT states, the two phenomena seem to be largely independent of one another. Research has been conducted to find out how these particular diseases affect TOTs in these individuals. In a study by Beeson, Holland, and Murray (1997), participants with Alzheimer's disease and three classic aphasic syndromes (Broca's, anomic, and conduction aphasia) were instructed to name famous people. Those with anomic aphasia showed to be superior to the other groups in their ability to name famous people that were presented.
Примдеудің әсері
Ілгерілеу және тәжірибе бойынша зерттеулер TOT-күйдің болуын бағалау үшін бір сөзді тесттерді қолданады. Мақсатты сөздің бірінші әрпі немесе ұқсас дыбысталатын сөз мақсатты сөздің алғашқы әрпі ретінде беріледі. ТОТ-күйлерді азайтуда приминг пен практиканың пайдалылығынан келетін дәлел - ТОТ-күйлердегі ақпараттың көпшілігі төмен жиілікте; яғни, ол біраз уақыт бойы қолданылмаған немесе еске алынбаған. Примді қолдаудың негізі адамдар естеріне түсіруге тырысатын сөздің бірінші әріпін бергенде, олардың ТОТ күйін жеңу ықтималдығы жоғары екендігі анықталды. Қалай ойлайсыз, бұл сөздің фонологиялық ерекшеліктері мақсатты сөзбен ұқсас дұрыс емес сөздер есімізге келеді.
Сатып алудың жасы әсері
Сөзді тез және дәл қайталауда сөйлеушілердің сөзді алғаш үйренген жасына байланысты. Нақты айтқанда, ерте алынған сөздер кеш алынған сөздерден гөрі тез және дәл аталады (алу эффектісі жасы). TOT күйін сезіну ықтималдығы сөзді өмірде алған жасына байланысты екені байқалады: ерте алған сөздерден гөрі кеш алған сөздермен көбірек TOT күйлері алынады.