Кіріспе

Лексикалық құбылыс психологиялық құбылыс Тілдің ұшы (сонымен қатар TOT немесе lethologica деп те аталады) - жадынан сөзді немесе терминді қайтарып алудың сәтсіздігі, ішінара еске түсірумен және оны қайтарып алудың жақын екендігі сезімінен туындайтын құбылыс. Бұл құбылыстың аты "Тілімнің ұшында" деген сөзден шыққан. Тіл құбылысының ұшы лексикалық қолжетімділіктің кезең-кезеңмен жүзеге асатынын көрсетеді. Тілдің ұшы құбылысын сезінген адамдар мақсатты сөздің бір немесе бірнеше ерекшеліктерін, мысалы, алғашқы әріпті, оның сөз тіркесімен, және дыбыс, мағына немесе дыбыс пен мағынаға ұқсас сөздерді есте сақтай алады. TOT күйлерін FOK (білу сезімі) күйлерінен ажырату керек. Ал FOK дегеніміз - бір нәрседен кейін ол қазір қолжетімді емес екенін тани аламыз деген сезім. Қазіргі уақытта психологиялық әдебиетте осы ұғымдардың негізіндегі процестің ажыратылуы туралы қарама-қайшы гипотезалар бар. Алайда, TOT және FOK мидың әртүрлі бөліктеріне жүгінеді деген кейбір дәлелдер бар. TOT алдыңғы цингуляттық, оң дорсолатеральді префронтальді қабық пен оң төменгі қабықпен байланысты, ал FOK-тар жоқ. FOK-ты есте сақтауды бақылау тестілеуі арқылы бағалауға болады, онда тест субъектісін "көрсетумен шақырғанда" немесе бұрын есте сақтамаған ақпаратты танудың "әдеттілігін бағалауға" болады. Бұл сынақ "жадыны алу кезеңінде" сынақ субъектісінің есте сақтауды бақылаудың дәлдігін өлшеуді көздейді. Тіл құбылысының ұшы психолингвистика, есте сақтау және метатаным саласындағы зерттеулерге әсер етеді. Зигмунд Фрейд сондай-ақ беймәлім психологиялық факторларды, мысалы, таныс сөздерді ұмытуға себеп болатын беймәлім ойлар мен импульстерді талқылады. Бұл құбылысты зерттеуге арналған алғашқы эмпирикалық зерттеулерді Гарвард зерттеушілері Роджер Браун мен Дэвид МакНилл жүргізді және 1966 жылы "Verbal Learning and Verbal Behavior" журналында жарияланды. Өздерінің зерттеулерінде Браун мен МакНилл зерттеуге қатысушыларға сирек кездесетін сөздердің анықтамаларын (және тек қана анықтамаларын) оқып берді және оларға анықталып отырған объектіні немесе ұғымды атауды сұрады. Кейіннен мақсатты сөзді оқыған кезде, қатысушыларға тілдің ұшынан хабар беруді тапсырды. Бір тілді, екі тілді және көп тілді адамдар әртүрлі жиілікпен болғанымен, тілдің ұшындағы жағдайларды бастан кешіреді (төмендегі § екі тілділіктің әсерлері). Ағылшын тілінен басқа көптеген тілдерде тілдің ұшындағы тәжірибеге қатысты теңдестірілген тілдік терминдер бар, бұл мәдениеттер арасында ортақ тәжірибе екенін көрсетеді.

Себептер

ТОТ-ның себептері көбінесе белгісіз, бірақ көптеген түсіндірмелер ұсынылған. Бұл түсіндірмелер негізінен екі жалпы көзқарас аясына жатады: тікелей қол жетімділік және тұжырымдамалық көзқарас. Керісінше, басқа бір дәлелденгендей, фонологиялық блокаторлар мақсатты сөзді қайта алу қабілетіне кедергі келтіреді, бұл тілдің ұшы күйіне әкеледі. Блокаторлар не праймерлер, не буферлер ретінде емес, керісінше, керісінше, жанама әсер ретінде әрекет етеді деген пікірдің көбірек қолдауы бар. Меткалф пен Корнеллдің зерттеулерінде инкубациялық кезең қатысушыларға сөзді бастапқы бұғатталмаған ТОТ және бұғатталған ТОТ үшін бірдей мөлшерде алуға көмектесті. Когнитивтік психологтар Дебора М. Берк, Помона колледжінің және Дональд Г. Маккей, Калифорния университеті, Лос-Анджелес, бұл құбылыс, негізінен, үш себептерге байланысты, барлығы әлсіреген нейрондық байланысқа негізделген: сөзді жиі қолданудың болмауы, сөзді жақында қолданудың болмауы және қартаю.

Салыстырмалы көзқарас

TOT-ның тұжырымдамалық көзқарасы TOT-лар мүлдем қолжетімді емес, бірақ есте сақтаушының бірге ала алатын нысана туралы ілмектерден туындайды деп мәлімдейді. және оқиғаға байланысты функционалдық магниттік резонанс бейнелеу (fMRI).

Тотальді томографиялық күйдегі нейрологиялық белсенділік

ТОТ жағдайында мидың бірнеше аймақтары белсенділігін арттырады. Тілдің ұшы кезінде белсенділігі жоғарылағанын көрсететін ерекше құрылымдардың тізімі: Алдыңғы цингуляттық қабық (ACC), TOT жағдайында парахипокампалық гирустың белсенділігі төмендейді. Тілдің ұшында орналасқан осы жерлердің нақты қызметі туралы көп нәрсе белгілі емес. TOT кезінде белсендірілген аймақтар мақсатты сөздің сипатына байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, егер мақсатты сөз адамның аты болса, онда fusiform бет аймағы белсенділігін көрсетеді, өйткені есте сақтаушы адамның бетін өңдейді. Мұндай проблемалар қандай салалар TOT күйлеріне қатысы бар екенін және басқа танымдық функциялардың қосалқы өнімдері екенін анықтауды қиындатады. Алайда, бұл құрылымдардың TOT-мен байланысты емес, басқа зерттеулерден алынған олардың функциялары туралы теорияларға негізделген осы құрылымдардың рөлдері туралы кейбір тұжырымдар жасауға болады. Алдыңғы цингулятивтік қабық пен оң дорсолатеральді префронтальді қабық қайшылықты анықтау үшін контур ретінде жұмыс істейді және мақсатты сөзді білу сезімі мен еске түсіру сәтсіздіктері арасындағы қайшылықты анықтау үшін осы рөлді атқара алады деп болжанған. Артқы медиалдық тегіс қабық, екі жақты жақтық тегіс қабық және екі жақты жоғарғы префронтальді қабық іздеу мен бағалауға қатысады, сондықтан олар тіл ұшы құбылысына қатысы бар метакогнитивтік процестерде, мысалы, адамның өз білімін бағалау және іздеу ықтималдығы сияқты рөл атқара алады. Екі тілділер жеке атаулар үшін бір тілділер сияқты TOT-тың бірдей мөлшерін, бірақ басқа сөздер үшін TOT-тың айтарлықтай көп мөлшерін хабарлайды. Суретке атау беру тапсырмасында екі тілділер бір тілділерге қарағанда баяу болды, тіпті олар алғашқы және басым тілін қолдана алса да. Бұл екі тілділер бір тілділерге қарағанда сөздерді жиірек қолданатынының нәтижесі болуы мүмкін. Екі тілділер екі есе көп сөздерді білдіреді және тілдерді белсендіру мен белсендірмеудің қосымша танымдық механизмдерін білдіреді. Мұндай механизмдер бір тілді адамдар кездеспейтін қосымша өңдеу жүктемесін енгізеді. Сонымен қатар, тіпті бір тілдегі тапсырма болса да, екі тілді жүйе ешқашан "жұмыстан тыс" болмайды. Жалпы білім сұрағына жауап ретінде лоразепамның ТОТ күйлеріне әсерін зерттеу үшін зерттеулер жүргізілді. Еске алу тапсырмасында лоразепам алған қатысушылар лоразепам алмаған қатысушылармен салыстырғанда бірдей жалпы еске алу жауаптарын көрсетті. Фоналогиялық прайминг пен TOT-пен зерттеулер жүргізілді, онда қатысушылар 200 мг кофеин немесе плацебо алды. Жас адамдармен салыстырғанда, қарт адамдар әдетте TOT-ның көбірек күйіне ие, аздап баламалы сөздер және мақсатты сөз туралы фонологиялық ақпарат аз. TOT-ның жасы бойынша негіздері мидың неврологиялық айырмашылықтарына бағытталған. Қазіргі кездегі зерттеулер нейросуреттеу арқылы жас және қарт адамдардың миын салыстырды. Егде жастағылар да, жас адамдар да ТОТ кезінде мидың ұқсас аймақтарын пайдаланады, мысалы, префронтальді қабық, сол инсула және сенсомоторлық қабық. Алайда, қарт адамдарда кейбір салалар бойынша белсенділік ерекшелігі жас адамдармен салыстырғанда байқалады. Бұл іздеу процесі сәтсіз аяқталып, TOT күйі пайда болған кезде іздеу жалғастырылғанын білдіруі мүмкін. Жастың ұлғаюы эпизодикалық есте сақтаудың төмен деңгейімен және жиі ТОТ жағдайларымен байланысты болғанына қарамастан, екі құбылыс бір-біріне көбіне тәуелсіз болып көрінеді. Осы аурулардың бұл адамдардағы ТОТ-қа қалай әсер ететінін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Бисон, Холланд және Мюррейдің зерттеуінде (1997) Альцгеймер ауруы мен үш классикалық афазиялық синдромға (Брок, аномиялық және өткізгіш афазия) шалдыққан қатысушыларға әйгілі адамдардың атын атау тапсырылды. Аномикалық афазиясы барлар басқа топтарға қарағанда танымал адамдардың есімдерін атау қабілеті жағынан жоғары екені анықталды.

Примдеудің әсері

Ілгерілеу және тәжірибе бойынша зерттеулер TOT-күйдің болуын бағалау үшін бір сөзді тесттерді қолданады. Мақсатты сөздің бірінші әрпі немесе ұқсас дыбысталатын сөз мақсатты сөздің алғашқы әрпі ретінде беріледі. ТОТ-күйлерді азайтуда приминг пен практиканың пайдалылығынан келетін дәлел - ТОТ-күйлердегі ақпараттың көпшілігі төмен жиілікте; яғни, ол біраз уақыт бойы қолданылмаған немесе еске алынбаған. Примді қолдаудың негізі адамдар естеріне түсіруге тырысатын сөздің бірінші әріпін бергенде, олардың ТОТ күйін жеңу ықтималдығы жоғары екендігі анықталды. Қалай ойлайсыз, бұл сөздің фонологиялық ерекшеліктері мақсатты сөзбен ұқсас дұрыс емес сөздер есімізге келеді.

Сатып алудың жасы әсері

Сөзді тез және дәл қайталауда сөйлеушілердің сөзді алғаш үйренген жасына байланысты. Нақты айтқанда, ерте алынған сөздер кеш алынған сөздерден гөрі тез және дәл аталады (алу эффектісі жасы). TOT күйін сезіну ықтималдығы сөзді өмірде алған жасына байланысты екені байқалады: ерте алған сөздерден гөрі кеш алған сөздермен көбірек TOT күйлері алынады.