Кіріспе
Қысқа мерзімді жады (немесе "біріншілік" немесе "белсенді жады") – қысқа уақытқа белсенді және қолжетімді күйде шамалы көлемдегі ақпаратты ұстау қабілеті. Мысалы, қысқа мерзімді жад жаңа ғана айтылған телефон нөмірін сақтайды. Қайталау немесе белсенді ұстау болмаған жағдайда, қысқа мерзімді жадтың ұзақтығы секундтармен өлшеніп бағаланады. Миллер заңында айтылған 7 элементтік сыйымдылық қазіргі кезде 4±1 элементпен алмастырылған. Ұзақ мерзімді жадтың ақпараты шексіз сақталады. Қысқа мерзімді жад – жұмыс жадынан өзгеше, ол ақпаратты уақытша сақтау және манипуляциялау үшін қолданылатын құрылымдар мен процестерге қатысты.
Short term memory (or "primary" or "active memory") is the capacity for holding a small amount of information in an active, readily available state for a short interval. For example, short term memory holds a phone number that has just been recited. The duration of short term memory (absent rehearsal or active maintenance) is estimated to be on the order of seconds. The commonly cited capacity of 7 items, found in Miller's Law, has been superseded by 4±1 items. In contrast, long term memory holds information indefinitely. Short term memory is not the same as working memory, which refers to structures and processes used for temporarily storing and manipulating information.
Сауда орындары
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді сақтауға арналған жеке естеліктер туралы идея 19 ғасырда пайда болды. 1960 жылдары жасалған есте сақтау моделі барлық естеліктер бір сақтау орында қалыптасады және қысқа уақыттан кейін басқа сақтау орынына ауысады деп есептеді. Бұл модель "модальдық модель" деп аталады, оны Шифрин ең толық түсіндірген. Модельде естелік алдымен өте үлкен сыйымдылығы бар, бірақ ақпаратты миллисекундтар ғана сақтай алатын сезімдік естелікте сақталады. Осы жылдам жойылатын естелік қысқа мерзімді естелікке көшіріледі. Қысқа мерзімді естеліктің сезімдік естелік сияқты үлкен сыйымдылығы жоқ, бірақ ол секундтар немесе минуттар бойы ақпаратты сақтай алады. Соңғы сақтау орны – ұзақ мерзімді естелік, оның сыйымдылығы өте зор және ол ақпаратты мүмкін өмір бойы сақтай алады. Осы ауысудың нақты механизмдері, барлық естеліктер немесе тек кейбіреуі ғана тұрақты сақталады ма, тіпті сақтау орындары арасында нақты айырмашылық бар ма деген мәселелер әлі де даулы болып қана тұр.
Антероградты амнезия
Қысқа мерзімді жадтың бар екенін көрсететін дәлелдердің бірі – антероградтық амнезия, яғни жаңа деректер мен оқиғаларды есте сақтауға келмейтін жағдай. Осы ауруға шалдыққан адамдар аз көлемдегі ақпаратты қысқа мерзімге (30 секундқа дейін) сақтай алады, бірақ ұзақ мерзімді естеліктерді қалыптастыру қабілеті төмендейді (мысалы, HM науқасының жағдайында көрінеді). Бұл қысқа мерзімді жадтың зақымданулар мен аурулардан зардап көрмейтінін көрсетеді деп түсіндіріледі.
Көңіл аудару тапсырмалары
Тағы бір дәлел эксперименттік зерттеулерден алынған, олар кейбір әрекеттер тізімдегі ең соңғы 3-5 сөзді есте сақтау қабілетін нашартатады (олар қысқа мерзімді жадта сақталады деп есептеледі). Тізімнің басындағы сөздерді еске түсіру (ұзақ мерзімді жадта сақталады деп есептеледі) өзгеріссіз қалады. Басқа әрекеттер (мысалы, сөздердің семантикалық ұқсастығы) тек тізімнің басындағы сөздердің жадына ғана әсер етеді, бірақ соңғы бірнеше сөздің жадына әсер етпейді. Бұл нәтижелер қысқа мерзімді еске түсіруге (репетицияның бұзылуы) және ұзақ мерзімді еске түсіруге (семантикалық ұқсастық) әртүрлі факторлар әсер ететінін көрсетеді. Жалпы алғанда, бұл тұжырымдар ұзақ мерзімді жад пен қысқа мерзімді жадтың бір-бірінен тәуелсіз түрде өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді.
Бірыңғай модель
Барлық зерттеушілер қысқа және ұзақ мерзімді жадтың жеке жүйелер екеніне келіспейді. Керісінше, Біртұтас модель қысқа мерзімді жадтың ұзақ мерзімді өкілдіктердің уақытша белсенділігінен тұратынын ұсынады (яғни, миллисекундтан жылдарға дейінгі барлық уақыт аралықтарында әртүрлі әрекет ететін бір жад бар). Қысқа және ұзақ мерзімді жад арасында нақты шекараны анықтау қиын болды. Мысалы, Тарноу еске түсіру ықтималдығы мен жауап беру уақытының графигінің 6 секундтан 600 секундқа дейін түзу сызық екенін, ал еске түсірудің сәтсіз аяқталу ықтималдығы 600 секундтан кейін ғана толыққандай болатынын хабарлады. Егер осы уақыт аралығында екі түрлі сақтағыш жұмыс істесе, онда осы графикте үзіліс болуын күтуге болар еді. Басқа зерттеулер көрсеткендей, еске түсіру қателіктерінің егжей-тегжейлі үлгісі жаңа ғана оқыған тізімді еске түсіруге (қысқа мерзімді жадтан) және 24 сағаттан кейін еске түсіруге (ұзақ мерзімді жадтан) өте ұқсас. Біртұтас сақтағышқа қосымша дәлел үздіксіз назарды аудару тапсырмаларын қамтитын тәжірибелерден келеді. 1974 жылы Бьорк және Уиттен қатысушыларға есте сақтау үшін сөз жұптарын ұсынды; әр сөз жұбынан бұрын және кейін қатысушылар 12 секунд бойы қарапайым көбейту тапсырмасын орындады. Соңғы сөз жұбынан кейін қатысушылар көбейтуді 20 секунд бойы орындады. Олар жаңалық әсерінің (соңғы оқыған элементтерді еске түсіру ықтималдығының артуы) және бастапқы әсерінің (алғашқы бірнеше элементтерді еске түсіру ықтималдығының артуы) сақталғанын хабарлады. Бұл нәтижелер жеке қысқа мерзімді жадпен қарама-қайшы келеді, өйткені назарды аудару элементтері буфердегі кейбір сөз жұптарын ығыстырып тастауы керек, осылайша ұзақ мерзімді жадтағы элементтердің байланыс күшін әлсіретуі керек. Ценг (1973) еркін еске түсірудегі жаңалық әсерінің қысқа мерзімді жадтан туындамағанын көрсететін жағдайды баяндады. Қатысушыларға 10 сөз тізімінің төрт оқу-тест кезеңі ұсынылды, үнемі назарды аудару тапсырмасымен (20 секундтық санау). Әр тізімнің соңында қатысушылар мүмкіндігінше көп сөзді еске түсіруі керек еді. Төртінші тізімді еске түсіргеннен кейін қатысушылар төрт тізімдегі барлық элементтерді еске түсіруді сұрады. Бастапқы және соңғы еске түсіруде де жаңалық әсері байқалды. Бұл нәтижелер қысқа мерзімді жад моделінің болжамын бұзды, онда жаңалық әсері күтілмейді. Коппенаал және Гланцер (1990) бұл құбылыстарды қатысушылардың назарды аудару тапсырмасына бейімделуінің нәтижесі ретінде түсіндіруге тырысты, бұл оларға кем дегенде қысқа мерзімді жадтың кейбір қабілеттерін сақтауға мүмкіндік берді. Олардың тәжірибесінде соңғы элементтен кейінгі назарды аудару тапсырмасы басқа элементтерден бұрын және кейін келген назарды аудару тапсырмаларынан ерекшеленгенде ұзақ мерзімді жаңалық әсері жоғалды (мысалы, арифметикалық назарды аудару тапсырмасы және сөз оқу назарды аудару тапсырмасы). Тапар және Грин бұл теорияны сынға алды. Олардың бір тәжірибесінде әр оқудан кейін қатысушыларға әртүрлі назарды аудару тапсырмалары берілді. Коппенаал және Гланцердің теориясына сәйкес, жаңалық әсері күтілмейтін, өйткені қатысушылардың назарды аударуға бейімделуге уақыты болмас еді; алайда мұндай жаңалық әсері тәжірибеде сақталды.
Басқа түсінік
Жалғаспалы алаңдату жағдайындағы жаңалықтың пайда болу себебін түсіндірудің бірі және оның тек соңғы алаңдату тапсырмасында жоғалуы – контексттік және ерекше процестердің ықпалы. Осы модельге сәйкес, жаңалық – тізімдегі соңғы элементтердің өңделу контексінің басқа элементтердің өңделу контексіне ұқсастығымен және соңғы элементтердің ортаңғы элементтерге қарағанда ерекшеленуімен байланысты. Соңғы элементтерді өңдеу контексі енді тізімдегі басқа элементтерге ұқсамайды. Сонымен қатар, осы элементтерді іздеу сигналдары алаңдатушы болмаған кездегіден кем тиімді болады. Сондықтан жаңалық жоғалады немесе азаяды. Дегенмен, егер әр элементтің алдынан және артынан алаңдату тапсырмалары қойылса, жаңалық қайтадан пайда болады, себебі тізімдегі барлық элементтердің өңделу контексі ұқсас болады. Осы гипотеза бойынша, стимул мидың белгілі бір аймағындағы нейрондарда белсенділіктің кеңістіктік үлгісін тудырады. Бұл нейрондар оянғанда, қолда бар нейротрансмиттерлердің қоры азаяды. Осы азаю үлгісі стимул туралы ақпаратты көрсетеді және есте сақтау іздері ретінде қызмет етеді. Нейротрансмиттерлерді бұрынғы деңгейіне қайта жеткізуге арналған механизмдердің нәтижесінде есте сақтау іздері уақыт өте келе жойылады.
Жұмыс жадымен байланысы
Қысқа мерзімді жад пен жұмыс жады арасындағы қатынасты әртүрлі теориялар сипаттайды, бірақ екі ұғым да әдетте ерекше деп есептеледі. Екеуі де ақпаратты ұзақ сақтамайды, бірақ қысқа мерзімді жад – қарапайым сақтағыш, ал жұмыс жады оны өңдеуге мүмкіндік береді. Қысқа мерзімді жад – жұмыс жадының бір бөлігі, бірақ олар бір емес. Жұмыс жады – ақпаратты уақытша сақтау және өңдеу үшін қолданылатын құрылымдар мен процестер. Жұмыс жады жиі «жұмыс зейіні» деп аталады. Жұмыс жады мен зейін бірлесіп ойлау процесінде маңызды рөл атқарады. Қысқа мерзімді жад, жалпы алғанда, ақпаратты қысқа мерзімге сақтауды білдіреді және жадты өңдеу немесе ұйымдастыруды қамтымайды. Сондықтан, қысқа мерзімді жад компоненттері жұмыс жады модельдерінде кездессе де, қысқа мерзімді жад ұғымы басқа ұғымдардан өзгеше. Бэдделидің 1986 жылғы жұмыс жадының ықпалды моделінде екі қысқа мерзімді сақтау механизмі бар: фонологиялық цикл және визуалды-пространдық эскиз. Жоғарыдағы зерттеулердің көп бөлігі фонологиялық циклге қатысты, себебі қысқа мерзімді жад бойынша көптеген жұмыстар сөздік материалды пайдаланады. Алайда, 1990 жылдардан бастап визуалды қысқа мерзімді жад және пространдық қысқа мерзімді жад туралы зерттеулер кеңейді.
Ұзақтығы
Қысқа мерзімді есте сақтаудың шектеулі ұзақтығы (~18 секунд қайталаусыз) оның мазмұны уақыт өте келе спонтанды түрде жойылатынын көрсетеді. Жою туралы болжам қысқа мерзімді есте сақтаудың көптеген теорияларының құрамына кіреді. Ең белгілісі – Бадделидің жұмыс жады моделі. Жою туралы болжам әдетте жылдам, ішкі қайталау идеясымен байланысты: ақпаратты ұзақ сақтау үшін оны үнемі қайталау немесе жаттап алу қажет, тілімен айту арқылы немесе ойша көрінекейлеу арқылы. Қысқа мерзімді есте сақтауды жақсартатын тағы бір қайталау түрі – назарға негізделген қайталау. Ақпарат белгілі бір ретпен ойда ізделеді, бірақ дәлелдері нақты емес. Бір пікір бойынша, бірнеше элемент (сан, сөз, сурет немесе логотип сияқты) қысқа мерзімді жадыда бір уақытта сақталады, олардың ұсынылымдары бір-бірімен бәсекелесіп, бір-бірін нашарлатады. Осылайша, ескі мазмұн белсенді түрде қорғалмаса, жаңа мазмұн оны біртіндеп ығыстырып шығарады.
Қуаттылығы
Қысқа мерзімді ұмытудың себептері қандай болмасын, консенсус бұл қысқа мерзімді жаңа ақпараттың сақталу мөлшерін шектейді деп тұжырымдайды. Бұл шек қысқа мерзімді жадтың шекті сыйымдылығы деп аталады. Қысқа мерзімді жадтың сыйымдылығы көбінесе жад аралығы деп аталады, бұл әдеттегі өлшем процедурасына сілтеме жасайды. Жады аралығын тексеру кезінде тәжірибеші ұзындығы арттыра берілетін элементтер тізімін (мысалы, сандар немесе сөздер) ұсынады. Адамның жад аралығы – берілген тәртіппен жартысынан кем емес сынақтарда дұрыс еске түсіре алатын ең ұзын тізім ұзындығы ретінде анықталады. "Жеті плюс немесе минус екі" атты ертедегі және әсерлі мақаласында Миллер адамның қысқа мерзімді жадының алдыңғы жад аралығы шамамен жеті плюс немесе минус екі элементтен тұратынын және бұл сол кезде жақсы белгілі болғанын (көрінетіндей, Вундттан бастау алған) ұсынды. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, бұл "жақсы жеті" саны колледж студенттерінің сандар тізімін еске түсіруі үшін шамамен дәл, бірақ жад аралығы халықтың әртүрлі топтарында және материалдарда кең ауқымда өзгереді. Мысалы, сөздерді ретімен еске түсіру қабілеті олардың сипаттамаларына байланысты: сөздердің айтылу ұзақтығы қаншалықты ұзын болса, соншалықты аз сөз еске түсіріледі; бұл сөз ұзындығының әсері деп аталады, немесе олардың сөйлеу дыбыстары бір-біріне ұқсас болса; бұл фонологиялық ұқсастық әсері деп аталады. Сөздер қаншалықты таныс немесе сөйлеуде жиі кездесетін болса, соншалықты көп еске түсіріледі. Барлық сөздер бір семантикалық санатка (мысалы, ойындар) жатса, еске түсіру тиімділігі кездейсоқ таңдалған сөздерге қарағанда жоғары болады. Кейінгі бағалаулар бойынша, қысқа мерзімді жадтың сыйымдылығы шамамен төрт бөлік немесе "кесек" ақпаратқа жетеді. Басқа да маңызды теориялар сыйымдылықты элементтер саны бойынша өлшеуге қарсы тұрады. Визуалды саласында бірнеше зерттеулер сақталатын элементтердің жалпы саны бойынша тұрақты шек жоқ екенін көрсетеді. Оның орнына, кейбір зерттеушілер қысқа мерзімді жадта сақталатын элементтер арасында икемді түрде бөлісе алатын шектеулі ресурс бар екенін айтады, мұнда кейбір элементтерге (көңілдің ошағындағыларға) көбірек ресурс бөлінеді және олар жоғары дәлдікпен еске түсіріледі.
Сынақ
Репетиция – бұл есте сақталуға тиіс ақпаратты қайталау процесі, көрінетіндей, оны қысқа мерзімді жадта ұстап тұру үшін. Әрбір қайталау ақпаратты қысқа мерзімді жадқа қайтадан енгізеді, осылайша ақпаратты тағы 10-20 секундқа (қысқа мерзімді жадтың орташа сақталу уақыты) сақтайды.
Бөлшектеп шығару
Бөлшектеу – жадтың көбірек ақпаратты есте сақтауға мүмкіндік беретін тәсіл. Бөлшектеу материалды мағыналы топтарға ұйымдастыруды қамтиды. Бөлшектеу есте сақтау қабілетін едәуір арттыра алады. Мысалы, телефон нөмірін еске түсіргенде, оның цифрларын үш топқа бөлуге болады (аймақтық код, префикс және қосымша нөмір). Телефон нөмірлерін осылай есте сақтау, он цифрдан тұратын тізбекті жаттап алуға тырысудан әлдеқайда тиімді. Тәжірибе және ұзақ мерзімді жатта сақталған ақпаратты пайдалану бөлшектеуді одан да жетілдіруге көмектеседі. Бір сынақ кезінде американдық марафоншы 79 цифрды бір рет естіп, оларды жүгіру уақытына сай топтарға бөлгеннен кейін есте сақтады.
Факторлар
Нейродегенерацияға алып келетін аурулар, мысалы Альцгеймер ауруы, қысқа және ұзақ мерзімді есте сақтау қабілетіне зиян келтіруі мүмкін. Бұл аурудың салдарынан мидың белгілі бір бөліктері зақымдануы ми қабығының кішіреюіне себеп болады, бұл ойлау және еске түсіру қабілетін нашарлатады. Қысқа мерзімді есте сақтау қабілетіне тамақтану әсер етеді. Көкжидектерді тұрақты түрде қолдану қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін жақсартады, ал алкоголь керісінше, нашарлатады.
Жасы
Есте сақтау қабілетінің жоғалуы – қартаюдың табиғи процесі. Зерттеулер жасқа сай қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің төмендеуін көрсетті. Бұл төмендеу жиырма жасқа келгеннен бастап тұрақты және үздіксіз болып көрінеді. Бір зерттеуде бұрынғы зерттеуден алынған деректер пайдаланылды, ол француз тіліндегі үш қысқа мерзімді есте сақтау тапсырмасы (сөздік, визуалдық және кеңістіктік) бойынша нормативтік мәліметтерді жинақтады. Олар 55 пен 85 жас аралығындағы қатысушыларда нашарлауды анықтады. Қартаю эпизодтық есте сақтау қабілетінің төмендеуімен де байланысты. Бұл кемшілік – тану жадындағы айырмашылықтар жад эпизодының құрамдас бөліктерін және байланысты бірліктерді біріктірудегі қиындықтарды көрсетеді. Алдыңғы зерттеуде аралас және топтық тесттік үлгілер қолданылды және егде жастағы адамдарда ассоциативтік жетіспеушілік туралы хабарланды. Неврологиялық аурулар мен бұзылыстардың болмауына қарамастан, кейбір зияли функциялардың прогрессивтік және біртіндеп жоғалуы кейінгі жылдары байқалады. Қарттардың психофизикалық сипаттамаларын бағалау үшін бірнеше тесттер қолданылады, мысалы, функционалдық қол жеткізу (ФК) тестісі және мини-психикалық тексеру (МПТ). ФК – тік тұрып тепе-теңдікті сақтау қабілетінің көрсеткіші, ал МПТ – когнитивтік қабілеттердің жалпы көрсеткіші. Бұл тесттерді Costarella және авторлар қарт адамдардың психофизикалық сипаттамаларын бағалау үшін қолданды. Олар дене белсенділігінің төмендеуін (ФК, бойға қатысты) және танымдық қабілеттерінің төмендеуін (МПТ) анықтады.
Альцгеймер ауруы
Альцгеймер ауруындағы есте сақтау қабілетінің бұзылуы қарт адамдарда кең таралған мәселе. Бір зерттеуде жеңіл және орташа дәрежедегі Альцгеймер ауруымен ауырған науқастар мен жас жағынан сәйкес келетін сау ересектер салыстырылды. Альцгеймер ауруы бар науқастардың қысқа мерзімді есте сақтау қабілеті айқын түрде нашарлаған. Кешіктірілген қайта өндіру тапсырмалары арқылы бағаланғанда, қысқа мерзімді визуалды есте сақтау қабілеті де спорадикалық, кеш басталатын және отбасылық Альцгеймер ауруларында бұзылады. Бұл зерттеулер визуалды ерекшеліктерді байланыстырудағы кемшілікті кемшіліктердің маңызды бөлігі ретінде көрсетеді. Альцгеймер ауруының бастапқы кезеңдерінде эпизодтық есте сақтау және семантикалық қабілеттер нашарлайды. Когнитивтік жүйе өзара байланысты және бір-біріне әсер ететін нейрондық желілерді қамтитындықтан, бір зерттеу лексикалық-семантикалық қабілеттерді стимуляциялау семантикалық құрылымдағы эпизодтық есте сақтауға оң әсер ете алады деп болжады. Олар лексикалық-семантикалық стимуляциялық ем эпизодтық есте сақтауды жақсартатынын анықтады.
Афазия
Афазиялар көбінесе сол жартышардың инсультінен кейін немесе бастапқы прогрессивті афазия сияқты нейродегенеративті жағдайларда кездеседі. Сол жаққы темпоропариетальды ошақтық зақымданулары бар пациенттерде сөздік қысқа мерзімді жадтың жетіспеушілігі болуы мүмкін, бұл логопениялық бастапқы прогрессивті афазияның да бір белгісі болуы мүмкін. Көптеген тілдік бұзылыстары бар пациенттер қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің нашарлығына шағымданады. Туыстары пациенттердің бұрынғы есімдер мен оқиғаларды еске түсіруде қиындықтарға тап болатынын растайды. Бұл көрсеткіштер көптеген афазиясы бар адамдардың визуалды жадты қажет ететін тапсырмаларды орындауда да қиындық көретінін көрсететін зерттеулермен дәлелденеді. Сөздік қысқа мерзімді жадтың жетіспеушілігі туралы хабарламалар бар, бұл жетіспеушіліктерді емдеу қиын, себебі сөздік қысқа мерзімді жадты бағалауға арналған өлшемдер аз.
Шизофрения
Шизофрениямен ауыратын науқастардың негізгі белгілері когнитивтік жетіспеушіліктермен байланысты. Осы жетіспеушіліктерге себеп болатын назардан тыс қалған факторлардың бірі – уақытты қабылдау. Шизофрениямен ауыратын адамдар өткен уақытты дұрыс сезе алмайды. Олардың уақытша ақпаратты өңдеу қабілеті бұзылғандықтан, осыны өңдеуге шамалары жетпейді. Олар нақты уақытты, апта күнін, айды немесе жылды анықтап айта алмайды. Кейбір науқастар уақыттың өте жылдам немесе өте баяу өтіп жатқандай сезінеді. Бұл олардың өмірінде тұрақсыздыққа алып келеді. Уақытты білмеу және қай жылы екенін ұмыту оларды тұрақты өмір сүруден айырады. Шизофрениямен ауыратын адамдар ырғақтың бұзылуын анықтай алмайды және уақыттың ұзақтығын шамалауда қиналады. Бұл сөйлеу және психомоторлық қабілеттерге әсер етеді. Олар бірнеше оқиға арасындағы байланысты анықтауда және дұрыс шешім қабылдауда қиындық көреді, себебі олар үшін бәрі біртұтас болып сезіледі.
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы
Травмадан кейінгі стресс бұзылуы (ПТСР) жарақатқа қатысты ақпаратқа күшті назар аударумен қатар, эмоциялық материалды өңдеудің өзгеруімен байланысты. Ол когнитивтік процестерге кедергі келтіреді. Травманы өңдеудің ерекшеліктерінен басқа, ПТСР жағдайымен байланысты назар және сөздік ес туралы тапшылықтарды қоса алғанда, әртүрлі когнитивтік бұзылулар байқалады.
Ақпараттық қызмет
Қысқа мерзімді жад пен интеллект арасындағы байланыс туралы аз ғылыми зерттеулер жасалған. Бір зерттеуде посттравматикалық стресс синдромы (ПТСР) бар адамдардың Бентон визуалды есте сақтау тестісі (BVRT) бойынша қысқа мерзімді, сөзсіз жад деңгейі және Рейвен стандартты прогрессивті матрицалар (RSPM) бойынша интеллект деңгейінің бірдей екендігі тексерілді. Зерттеушілер ПТСР-мен ауыратын адамдардың BVRT бойынша қысқа мерзімді, сөзсіз жады нашар екенін, бірақ RSPM бойынша интеллект деңгейі салыстырмалы екенін анықтады. Осыдан, жадтың нашарлауы зерттеуге қатысушылардың интеллектін бағалауға әсер етеді деген қорытындыға келді.