Кіріспе

Адамның жадында сақталған ақпараттың жоғалуы немесе өзгеруі – ұмыту немесе есте сақтамау, яғни адамның қысқа немесе ұзақ мерзімді жадында кодталған және сақталған ақпараттың жоғалуы немесе өзгеруі. Бұл – есте сақтау қорынан ескі естеліктерді шақыру мүмкін болмайтын, спонтанды немесе біртіндеп жүретін процесс. Жаңа ақпаратты есте сақтау, үйрену және сақтап қалу қиындықтары – егде саяндардың ең көп кездесетін шағымдарының бірі. Зерттеулер көрсеткендей, қайталау жиілеген сайын есте сақтау жақсарады. Бұл жақсарту қайталау арқылы ақпараттың ұзақ мерзімді жадқа ауысуына көмектеседі. Ұмыту қисықтары (бір оқиға алғаш рет болған сәттен бастап уақыт өте келе есте қалған ақпарат мөлшері) жан-жақты талданды. Соңғы зерттеулерге сәйкес, қуат функциясы ұмыту қисығына ең жақын математикалық жуықтауды қамтамасыз етеді.

Шолу

Бір оқиғаны еске түсіре алмау, осы нақты оқиға мәңгілікке ұмытылды дегенді білдірмейді. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір денсаулыққа қатысты әрекеттер ұмытудың жиілеуіне белгілі бір дәрежеде қарсы тұра алады. Миды сау ұстап, ұмытуды болдырмаудың ең оңай жолы – белсенділік пен жаттығулар. Белсенділік маңызды, себебі ол организмді жалпы алғанда сау ұстайды. Организм сау болса, ми да сау болады және қабыну деңгейі төмендейді. Оның әдістері көне болғанымен, оның негізгі қағидалары бүгінгі күнге дейін сақталып, әдістемелік тұрғыдан жақсы әдістермен расталды. Эббингхаус ұмыту қисығы – оның салған сызбасы және жасаған екі қорытындысы. Біріншісі, біз ұмытып қалған көптеген нәрселер алғашқы оқудан кейін көп ұзамай жоғалады. Екіншісі, ұмыту мөлшері ақырында тепе-теңдікке келеді. Эббингхаус ұмыту қисығын жасаған шақта психолог Зигмунд Фрейд адамдардың жаман ойлар мен сезімдерді санадан тысқа ығыстыру үшін оларды қасақана ұмытып кететінін айтты, ол бұл процесті «репрессия» деп атады. Жадының репрессиясының шындығы және оның жиілігі туралы пікірталас бар, ал қазіргі психология нағыз жады репрессиясы өте сирек кездеседі деп санайды. 1960 жылдары Ричард Аткинсон мен Ричард Шифрин жадтың қалай жұмыс істейтінін түсіндіру үшін жадтың бір процестік моделін ұсынды. Бұл модель, сондай-ақ Аткинсон-Шифриннің жад моделі деп белгілі, үш түрлі жад бар екенін көрсетеді: сенсорлық жад, қысқа мерзімді жад және ұзақ мерзімді жад. Әр түрлі жадтың сыйымдылығы мен ұзақтығы әртүрлі. Модальдық модельде ақпараттың қаншалықты жылдам ұмытылуы оның қай жад түрінде сақталғанымен байланысты. Бірінші сатыдағы, сенсорлық жадтағы ақпарат бірнеше секундтан кейін ұмытылады. Екінші сатыдағы, қысқа мерзімді жадтағы ақпарат шамамен 20 жылдан кейін ұмытылады. Ұзақ мерзімді жадтағы ақпарат минуттар немесе тіпті ондаған жылдар бойы сақталуы мүмкін, бірақ оны еске түсіру процесі сәтсіз болса, ол ұмытылуы мүмкін.

Дағдарысты (басқарылған) қайтару

Шақырылған еске түсіру – еркін еске түсірудің шамалы өзгертілген түрі. Ол мінез-құлықтың қайта ояту ықтималдығын арттыру үшін белгілі бір көмекші сигналдарды немесе ұсыныстарды пайдаланудан тұрады. Әдетте, бұл көмекші сигналдар жаттығу кезінде болмаған стимулдар болып табылады. Осылайша, ұмыту деңгейін анықтау үшін, субъект қанша көмекші сигналды жіберіп алғанын немесе мінез-құлықты ояту үшін қанша көмекші сигнал қажет болғанын бағалауға болады.

Қайта оқыту әдісі

Бұл әдіс ұмытуды бұрынғы жетістік деңгейіне қайта оралу үшін қажетті жаттығу мөлшері арқылы өлшейді. Неміс психологы Герман Эббингауз (1885) осы әдісті өзінде сынап көрді. Ол мағынасыз буындардың тізімін қатесіз екі рет қайталағанша жаттап алды. Белгілі бір уақыт өткен соң, ол тізімді қайта жаттап алды және бұл жұмысты орындауға қанша уақыт кететінін анықтады. Егер жаттап алуға аз уақыт кетсе, онда ұмыту аз болған. Оның тәжірибесі ұмытуды зерттеудің алғашқы тәжірибелерінің бірі болды.

Кюеге тәуелді ұмыту

Ключтік тәуелді ұмыту (сондай-ақ, контексттік тәуелді ұмыту) немесе еске түсірудің сәтсіздігі – жад кодталған кезде болған стимулдар немесе іздеу сигналдарының жоғалтылуынан жадты еске түсіруге келмейтін жағдай. Кодтау – естеліктерді құру мен сақтаудың алғашқы қадамы. Жадыға қаншалықты жақсы кодталғандығын нақты тестілер арқылы өлшеуге болады. Мұндай тестілердің мысалдары – тікелей іздеу сияқты нақты тестілер немесе сөз фрагментін толықтыру сияқты жанама тестілер. Ключтік тәуелді ұмыту – ұмытудың бес когнитивтік психологиялық теориясының бірі. Бұл теорияға сәйкес, естелік кейде уақытша ұмытылады, себебі оны еске түсіруге қажетті сигнал жетіспейді, бірақ дұрыс сигнал оны еске түсіруге көмектеседі. Бұл үшін жақсы метафора – кітапханада анықтама нөмірі, атауы, авторы немесе тіпті тақырыбы жоқ кітапты іздеу. Ақпарат әлі де бар, бірақ осы сигналдарсыз оны табу қиын. Сонымен қатар, жақсы іздеу сигналы ақпараттың бастапқы кодталуымен сәйкес болуы керек. Егер кодтау кезінде сөздің дыбысы баса назарда болса, қолданылатын сигнал да сөздің фонетикалық ерекшеліктерін ескеруі керек. Ақпарат бар, бірақ осы сигналдарсыз оны еске түсіру оңай емес. Адамның жасына байланысты іздеу сигналдары мен дағдылары тиімді жұмыс істемеуі мүмкін. Бұл көбінесе егде жастағы адамдарда кездеседі, бірақ әрқашан осылай бола бермейді. Ақпарат жадыға кодталғанда және аралықпен қайтару әдісімен еске түсірілгенде, егде жастағы адамдарға жадыда сақталған оқиғаларды жақсырақ еске түсіруге көмектеседі. Бұл әсіресе естеліктер ұқсас болған кезде болады деп есептеледі. Нәтижелік кедергі – егер нақты ақпаратты еске түсірудің алғашқы әрекеті бастапқы ақпаратты еске түсіруге кедергі келтірсе пайда болады. Еске түсірудің сәтсіздігіне тағы бір себеп – кодтаудың сәтсіздігі. Ақпарат ұзақ мерзімді жадқа ешқашан өтпейді. Өңдеу деңгейі теориясына сәйкес, ақпараттың жақсы кодталуы оған берілген өңдеу деңгейіне байланысты. Ақпараттың кейбір бөліктері басқаларына қарағанда жақсы кодталады; мысалы, визуалды бейнелер немесе тірі қалуға қатысты ақпарат ұзақ мерзімді жадқа оңай көшіріледі. Бұл теория бірқарама-қайшылықты көрсетеді: өте зиялы адам баяу ойлайтындарға қарағанда тез ұмытады деп күтіледі. Себебі, зиялы адамның жадында көп ақпарат сақталады, бұл кедергі тудырып, нақты ақпаратты еске түсіру қабілетін нашарлатады. Қазіргі зерттеулерге сүйенсек, кедергіні тек сөздер тізімінен еске түсіру арқылы зерттеген, ал күнделікті өмірдегі жағдайларды пайдаланбаған, сондықтан осы теорияның қорытындыларын жалпылау қиын. Сондай-ақ, адамдар оқығаннан кейін алғашқы он минутта араласатын стимулдар берілген кезде де ақпаратты еске түсіру мүмкіндігі төмендеуі мүмкін. Кедергісіз жағдайда еске түсіру тиімділігі жоғары.

Табыс ыдырау теориясы

Кесу теориясы жаңа нәрсе үйренгенде мида нейрохимиялық, физикалық "ес іздері" пайда болады және уақыт өте келе, егер олар жиі қолданылмаса, бұл іздер ыдырай бастайды. Кесу теориясы біздің бір нәрсені немесе оқиғаны ұмыту себебіміздің уақыт өте келе есте сақтауымыздың жоғалуында екенін түсіндіреді. Егер біз оқиғаны қайта еске алмасақ, оқиғаның болған уақыты мен оны еске алуға тырысқан уақыт аралығындағы айырмасы қанша ұзақ болса, есте сақтау соншалықты нашарлайды. Уақыт – оқиғаны еске алудағы ең маңызды фактор. Ес іздерінің кесу теориясы қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді жад жүйесінде сақталатын естеліктерді түсіндіреді және естеліктер мида із қалдырады деп есептейді. Бұл теорияға сәйкес, қысқа мерзімді жад (STM) ақпаратты шамамен 15-30 секундқа дейін ғана сақтай алады, егер оны қайталамаса. Егер ақпаратты қайталамаса, ол біртіндеп жоғалып, ыдырай бастайды. Дональд Хебб келіп түскен ақпараттың мидағы нейрондар тізбегі арқылы неврологиялық ес іздерін құратынын, бұл мида морфологиялық және/немесе химиялық өзгерістерге алып келетінін және уақыт өте келе жойылатынын айтқан. Нейрондардың қайталап оқуы синапстардың құрылымын өзгертеді. Қайталап оқу арқылы STM-де жад сақталады, құрылымдық өзгерістер жасалғанша. Сондықтан, ұмыту – мидағы ес іздерінің автоматты түрде ыдырауының нәтижесі болып табылады. Бұл теория оқу мен еске алу арасындағы оқиғалар еске алуға әсер етпейді дейді; маңызды фактор – ақпарат сақталған уақыттың ұзақтығы. Сондықтан, уақыт өте келе көптеген іздер ыдырайды және нәтижесінде ақпарат ұмытылады. Бұл теорияның бір мәселесі – нақты өмірде ақпаратты кодтау мен оны еске алу аралығында түрлі оқиғалар болады. Сондықтан, ұмыту тек уақытқа байланысты деген қорытынды жасау қиын. Бұл теорияның тиімділігін де қарастыру қажет. Бұл теория ықтимал болғанымен, оны тексеруге жалдамайды. Материалды көрсету мен кейін оны еске алу арасында бос уақыт аралығын жасау қиын.

Кемшіліктер мен ұмытудың болмауы

Ұмыту сақталған мазмұнды жоюдан өзге де себептерден туындауы мүмкін. Ұмыту ақпаратқа қол жеткізудегі қиындықтарды, қолжетімділік мәселелерін білдіруі немесе жазабастардан туындаған амнезия сияқты басқа да себептерге байланысты болуы мүмкін. Ұмыта алмау, мысалы, жарақаттан кейінгі стресс синдромы және гипертимезия (адамдардың өте толық автобиографиялық естелігі бар жағдай) сияқты жағдайларда мазасыздыққа әкелуі мүмкін.

Әлеуметтік ұмыту

Психологтар "ұмытудың әлеуметтік аспектілеріне" назар аударды. Көбінесе кең мағынада түсіндірілсе де, әлеуметтік амнезия, әдетте, ұжымдық естелікке қарама-қарсы деп есептеледі. "Әлеуметтік амнезия" терминін алғаш Рассел Джекоби қолданған, бірақ оның осы терминді пайдалануы психологиядағы психоаналитикалық теорияға деген салыстырмалы немқұрайлылық деп есептеген тар шеңбермен шектелген. Мәдениет тарихшысы Питер Берк "ұмытудың әлеуметтік ұйымдастырылуын, қабылдамау, жасыру немесе қысым көрсету ережелерін және кімнің кімді не ұмытуын қалатынын зерттеуге тұрарлық" деп ұсынды. Екі ғасырды қамтитын терең тарихи зерттеуде Гай Бейнер "әлеуметтік ұмыту" терминін енгізді, оны "ұжымдық амнезия" және "толық ұмытылу" сияқты қарапайым түсініктерден ажыратты, сондай-ақ "әлеуметтік ұмытуды қоғамдық үнсіздік пен жеке есте сақтаудың қиылысында табуға болады" деп мәлімдеді. Философ Уолтер Бенджамин әлеуметтік ұмытуды қазіргі заманғы мүдделермен тығыз байланысты деп санайды, ол "қазіргі заманның өзінің мәселесі ретінде танымайтын өткеннің кез келген бейнесі қайта қалпына келтірілмейтіндей жоғалып кетуі мүмкін" деп тұжырымдайды. Осыған сүйене отырып, социолог Дэвид Леупольд бәсекелес ұлттық аңыздар контекстінде, бір ұлттық аңызда басылған және ұмытылған нәрсенің "басқа ұлттық аңыздағы өткен оқиғалардың өзегінде пайда болуы мүмкін" екенін айтты, бұл көбінесе өткенге қатысты диаметрально қарама-қарсы, өзара байланыссыз түсіндірулерге әкеледі.