Кіріспе
1857 жылғы Үндістан көтерілісінің соңғы шайқастары Орталық Үндістан науқаны 1857 жылғы Үндістан көтерілісінің соңғы әрекеттерінің бірі болды. Британдық армия мен Бомбей армиясы бірден жылдам науқанда бірікпеген штаттар жиынтығын жеңді, бірақ қатаң көтерілісшілер 1859 жылдың көктеміне дейін партизандық науқанды жалғастырды.
The Central India Campaign was one of the last series of actions in the Indian rebellion of 1857. The British Army and Bombay Army overcame a disunited collection of states in a single rapid campaign, although determined rebels continued a guerrilla campaign until the spring of 1859.
Көтерілістің басталуы
Британдықтар сол кезде Орталық Үндістан деп атаған аймақ қазір Мадхья-Прадеш, Уттар-Прадеш және Раджастан штаттарынан тұрады. Оның көп бөлігі Бұнделханд аймағына кірді. 1857 жылы ол Орталық Үндістан агенттігі ретінде басқарылды және алты үлкен және 150-ге жуық кіші мемлекеттерден тұратын, атаулы түрде Маратха немесе Моғол ханзадалары басқаратын, бірақ іс жүзінде көп немесе аз дәрежеде Шығыс Үндістан компаниясы тағайындаған резиденттер немесе комиссарлар басқаратын. Британдық бақылауға қарсылық Жансиде болды, онда соңғы Маратха ханзадасы Гангадар Раоның жесірі Рани Лакшмибай мемлекетінің британдық анексиясына қарсылық білдірді. Шығыс Үндістан компаниясының Бенгал армиясының үнді солдаттарының (сепойлардың) адалдығы өткен онжылдықта өсіп келе жатқан қысымға ұшырады. 1857 жылы 10 мамырда Делидің солтүстігіндегі Мереттте сепойлар ашық көтеріліс жасады. Бұл оқиға туралы хабар тез тарады, бенгал армиясының басқа бөлімшелері де көтерілді. Бенгалияның 9 жаяу әскер полкі мен 3 ат әскері Орталық Үндістанда орналасты. Сондай-ақ, Гуалиордағы үлкен Гуалиор контингенті болды, көбінесе Оудхтан (немесе Авадхтан) жиналған және Бенгал армиясының ретсіз бөлімшелеріне ұқсас, бірақ Гуалиордың махараджасы Джаяжирао Синдияның қызметінде болды, ол ағылшындармен одақтасты. Осы бірліктердің барлығы дерлік маусым мен шілде айларында өз офицерлеріне қарсы көтерілді. Оларға қарсы тұру үшін ағылшындықтар өте аз болды, ал Орталық Үндістан ағылшындықтардың бақылауынан мүлдем шықты. Жансиде британдық офицерлер, азаматтық тұрғындар мен олардың жан-жақтастары жақын маңдағы фортқа 5 маусымда бас сауғалады. Олар үш күннен кейін аман-есен шыққаннан кейін, бірден бүлікші сепоистер мен ереуілшілердің қолынан қаза тапты. Рани Лакшмибай бұл әрекетте кінәлі емес еді, бірақ британдықтар оны кінәлады (көтерілісшілер қаладағы жалғыз қарулы күш болды және оларға қарсы тұру үшін британдықтар жоқ еді). Келесі бірнеше айда бұрынғы компаниялық полктардың көпшілігі Дели қоршауына қатысуға аттанды, бірақ олар ақырында жеңілді. Гвалиор контингенті қазан айына дейін белсенді емес болды, ол кезде оларды Тантия Топе Каунпурда жеңілді. Бұл жеңілістер көтерілісшілерді тәжірибелі және тәжірибелі әскерлерден айырды және британдықтардың келесі науқанын жеңілдетті. Осы уақытта тәуелсіз княздердің көпшілігі алым-салық көтере бастады және бір-бірімен соғыса бастады немесе күш қолдану қаупімен бір-бірінен төлем талап етті. Банданың науабы Әли Бахадур II, олжаға уәде беріп, бірнеше сепуилерді өз қызметіне қосылуға итермелеген, әсіресе, ашкөз болған көрінеді. Моғол ханзадасы Фироз Шах армиясын Бомбей президенттігіне алып кіруге тырысты, бірақ Орталық Үндістанның комиссары сэр Генри Дюранның кішігірім күшімен жеңілді. Дюран кейін Тукоджирао II-ді (Мальва аймағындағы Индор билеушісі) қорқытып, оны берілуге мәжбүр етті.
Калпидің құлдырауына дейінгі жорық
1857 жылдың желтоқсан айының соңында Индордың айналасында сэр Хью Роуз басқарған Орталық Үндістанның далалық күштері майданға шықты. Бұл күш тек екі шағын бригададан құралған. Әскерлердің жартысына жуығы Бомбей президенттік әскерінің үнділік бөлімшелері болды, олар Бенгал армиясын бүлік шығаруға итермелеген шиеленістерден бірдей әсер алған жоқ. Розаға бастапқыда тек одақтас княздіктердің патшаларының қарулы қызметшілері мен жиналған әскерлері қарсылық білдірді, олардың жабдықтары мен тиімділігі кейде күмән тудырады. Көтерілісшілердің көпшілігі солтүстіктегі аймаққа назар аударды, онда Тантия Топе және басқа да басшылар Ауадтағы көтерілісшілерге көмектесуге тырысты, бұл Роуздың оңтүстіктен бастаған науқанын салыстырмалы түрде оңай етті. Роуздың алғашқы тапсырмасы - европалық гарнизон қоршалған Саугор қаласын босату болды. Ол бұл жетістікті 5 ақпанда, Ратгарда ауған және пуштун жалдамалыларына қарсы ауыр шайқастардан кейін қол жеткізді. Мыңдаған жергілікті тұрғындар оны бостандық әкелуші ретінде қарсы алды, оларды бүлікшілердің қолында қалдырмады. Оның күштері бірнеше апта бойы Саугорда күтуге мәжбүр болды, ал көлік пен керек-жарақтар жиналды. Роуз өз күшін Маданпурда жинап, кейін екі бағытпен Джансиге қарай өрлеп, әр бағана көптеген бекіністерді басып алды және жойды. Ақыры британдықтар Жансиге жеткенде, қала жақсы қорғалған екендігін және қамалдың қала мен жақын маңдағы ауылдарды атуға болатын ауыр қарулары бар екенін тапты. Роза қаладан бас тартуды талап етті, егер бұл бас тартылса, ол жойылатын еді. Рани тиісті түрде ойластырғаннан кейін жарлық шығарды. "Біз тәуелсіздік үшін күресудеміз. Кришнаның сөзіне қарағанда, біз жеңіске жетіп, оның жемісін көретін боламыз, ал егер жеңіліп, соғыс даласында қаза тапсақ, мәңгілік даңқ пен құтқарылуға ие боламыз". Роуз бас қолбасшының екі "әділ" раджаға көмек көрсету үшін күш жіберу туралы нұсқауларын елемеді және 24 наурызда Жансиді қоршауға алды. Бомбалауға қарсы қатты соққыға ұшырап, зақымдалған қорғаныс қалпына келтірілді. Қорғаушылар Тантья Топеге көмек сұрап өтініш жолдады. Тантия Топе бастаған 20 000-нан астам адамнан тұратын әскер Жансиді босатуға жіберілді, бірақ олар 31 наурызда ағылшындармен шайқасқанда мұны істей алмады. Ол ең қолайлы сәтте шабуыл жасағанымен, оның күш-қуаты Роза әскерлеріне қарсы шықпады, ал ол келесі күні Бетва шайқасында жеңілді және кері шегінуге мәжбүр болды. Жылдың ең ыстық және құрғақ кезеңінің биіктігінде көтерілісшілер британдықтарды қуып жетуді кешіктіру үшін ормандарды өртеп жіберді, бірақ өрт өз армиясын бұзды. Олар қаруларын тастап, Калпиге қарай шегініп кетті. Татья Топе әскерлерімен болған шайқаста британдық әскерлердің бір бөлігі қоршауды жалғастырды және 2 сәуірде шабуыл жасауға шешім қабылданды. 3 сәуірде Жансиге шабуыл жасалды. Қала қабырғасы бұзылған болатын, оған бір бағана шабуыл жасады, ал басқа бағаналар қорғанысқа әр түрлі нүктелерде шабуыл жасады, биік қабырғаларға, біреу сол жақта, екеуі бұзылудың оң жағында. Бұл әскерлер қатты атысқа ұшырады, бірақ қабырғаларды бақылауға алған кезде шабуылдау бағанасы бұзылды. 5 сәуірде қорғанысшылар қалмақтан кеткеннен кейін шайқастар тоқтады. Шабуылшылар көптеген зұлымдықтар жасады, көптеген тонаулар мен тәртіпсіздіктер болды. 5000 қорғаушы мен азамат қаза тапты. (Ағылшындықтар 343 адамнан қаза тапты). Рани сарайдан қамалға кетіп, кеңескеннен кейін қаладағы қарсылық пайдасыз болғандықтан, ол Татья Топе немесе Рао Сахибке (Нана Сахибтің немере інісі) қосылуға тиіс деп шешті. Рани түнде ұлымен бірге күзетшілермен қоршалған күйі қашып кетеді. Роуз тағы да тәртіп пен тәртіп орнатылған кезде үзіліс жасауға мәжбүр болды, бірақ 5 мамырда ол Кальпиге қарай алға жылды. Көтерілісшілер тағы да қала алдында соғысуға тырысты, ал 6 мамырда британдықтар шешуші, бірақ негізінен қансыз жеңіске жетті. Бұл көтерілісшілердің арасында деморализацияға және өзара айыптауларға әкелді, бірақ Банданың науабы өз әскерлерімен күшейткенде олардың моральдары қалпына келді. 16 мамырда олар қаланы құтқару үшін жан сала күресті, бірақ тағы да жеңілді. Британиялықтардың соғыста зардап шеккендері аз болса да, Роуздың көптеген сарбаздары күн соғуынан қаза тапты.
Гвалиорды қайта алу
Калпидің құлдырауымен Роза науқан аяқталды деп ойлап, науқаспен демалысқа шығуға өтініш берді. Көтерілісшілер өздерінің кейбір күштерін жинап, Гвалиорды британдықтар жағында болған оның билеушісі Махараджа Синдиядан басып алу жоспарын мақұлдады. 1858 жылы 1 маусымда Махараджа өз күштерін Гвалиордан бірнеше шақырым шығысқа қарай орналасқан Морарға алып барды. Бұл әскерде 7000 жаяу әскер, 4000 атты әскер және 12 мылтық бар еді, ал оның 1500 атты әскері, 600 адамнан тұратын жансакшылары және 8 мылтығы болды. Ол таңғы сағат 7-де болған шабуылға күтті. Бұл шабуылда көтерілісші ат әскері қаруды алып, гвалиорлық күштердің көпшілігі жансакшылардан басқа көтерілісшілерге өтті (кейбіреулері қашып кетті). Махараджа мен оның қолбасшылары Аградағы британдық гарнизонға жеткенше тоқтамай қашып кетті. Көтерілісшілер Гвалиорды басып алды, бірақ көтерілісшілерге ақша төлеу үшін Синдияның қазынасынан басқа ешқандай тонау болған жоқ. Осылайша олар уақыттарын тойлап, тағы да бүлік шығара бастады. Роуз орнын алмастырғанға дейін далада қалуға ұсынған еді, ал 12 маусымда ол қатты ыстық пен ылғалға қарамастан Морарды қайтадан басып алды. Рани Лакшми Бай 17 маусымда Котах-ке-Серай маңында ат әскерінің шабуылынан қаза тапты. Келесі екі күн ішінде көтерілісшілердің көпшілігі Гвалиорды тастап кетті, ал британдықтар қаланы қайтадан басып алды, бірақ форт құлағанға дейін үмітсіз қарсылық болды.
Соңғы әрекеттер
Көтерілісшілердің көпшілігі беріліп, жасырынды, бірақ Татья Топе далада қалды. Мұссон жаңбырының көмегімен Татьяна Орталық Үндістанды айналып жүріп, қуғыншыларын кешіктірді. Оған басқа да басшылар қосылды, олардың арасында Рау Сахиб, Ман Сингх және Фируз Шах (Рохилхандта соғысқан). Ақыры 1859 жылы сәуірде Татья Топе Ман Сингхтың сатқындығымен аттанып, асылды.
Қарап шығу
Үндістан тарихшылары үнді князьдерінің мінез-құлқын сынға алады, олардың көпшілігі өзімшіл немесе ефестік болды және сепуилер арасында басшылықтың жоқтығы. Шығыс Үндістан компаниясының армиясында ешбір үнді сарбазы субальтер немесе аға офицердің дәрежесінен жоғары лауазымға ие бола алмады. Сепуилердің офицерлерінің көбісі аға адамдар болған, олар өздерінің қатарына үлкен қызмет өтілі арқылы жеткен, бірақ іс-әрекетке аз қатысқан және басшы ретінде ешқандай дайындық алмаған. Сондықтан көтеріліс Татья Топе мен Рани Лакшми Бай сияқты харизматикалық көшбасшыларға байланысты болды, алайда көптеген басқа ханзадалар оларға қызғанышпен және жеккөрушілікпен қарады. Көптеген жағдайларда қалалар мен қамалдарды қорғаушылар бастапқыда жақсы шайқасты, бірақ жеңілдеу күштерін жеңген кезде, олар жеңіліске ұшырады, содан кейін күресусіз оңай қорғалған позицияларды тастап кетті. Ал Дюран, Роза және олардың негізгі қол астындағылары тез әрі қатаң әрекет етті. Олардың көбісі Бенгал армиясы сияқты қанағаттанбаған Бомбей армиясынан келді.