Кіріспе

Футболдың тарихи тұжырымы Футболдың тарихы, көбінесе футбол немесе футбол деп аталады, кем дегенде ортағасырлық дәуірге дейін созылады. Футболдың кейбір ата-бабалары ежелгі Грекия мен Римге барып та жетуі мүмкін, сондай-ақ осыған ұқсас ойындар ежелгі Қытай мен Жапонияда ойналған. Ұлыбританиядағы футбол тарихы кем дегенде біздің заманымыздың сегізінші ғасырына жатады. Ассоциация футболының дамуы ортағасырлық доп ойындар мен ағылшын мемлекеттік мектептерінде бастау алады. Қазіргі заманғы футбол ойыны он тоғызыншы ғасырдың ортасында ағылшын футбол клубтарының футбол ережелерінің әртүрлі жиынтығын стандарттау жөніндегі күш-жігерінен пайда болды. Бұл 1863 жылы Англияның Лондон қаласында Футбол Ассоциациясының (ФА) құрылуымен және сол жылы Ойын ережелерін шығарумен аяқталды. "Ойын ережелері" кейін Халықаралық футбол ассоциациясы кеңесіне (IFAB) сеніп, кейін Халықаралық футбол федерациясы (FIFA) қабылдады. Бұл ережелердің жиынтығы ФА-ның жобасына сәйкес клубтар бір-бірімен даусыз ойнауға мүмкіндік берді және ашық ойын кезінде бірнеше даулы тәжірибелерге, атап айтқанда, топты (қақпашылардан басқа) ұрлауға және ұстауға тыйым салды. Ассоциацияның бесінші кездесуінен кейін ассоциация футболы мен кейін регби футболына айналған регби мектебінің ережелері бойынша ойналатын футбол арасында шикістік пайда болды. Футбол өзінің арнайы жарыстарынан басқа, 1900 жылы Парижде, Францияда өткен екінші қазіргі заманғы жазғы Олимпиада ойындарынан бастап Олимпиадалық спорт түрі болды.

Футбол қауымдастығы

Он тоғызыншы ғасырдың ортасында мектептерде, университеттерде және клубтарда футболдың әртүрлі ережелері жасала бастады. Мұндай ережелердің алғашқысы 1845 жылы "Рэгби мектебінде" жарияланды. Н. Л. Джексонның айтуынша, Кембридж университетінде 1846 жылы "екі қарт Шрусбери жігіті, Х. де Винтон және Дж. Ойын аз болды, бірақ кейбіреулері Паркердің фигурасында ойналды. Өкінішке қарай, бұл ойын сол кезде Varsity-де танымал емес еді, ал клуб ұзаққа созылмады ". Трингтің 1861 жылы жазған есебіне сәйкес: 1846 жылы жалпы ойынды енгізуге және шынымен абыройлы клуб құруға тырысқанда, Кембриджде регби ойыны Этон, Винчестер және Шрусбери ерлерінің футбол клубын құрудағы үлкен кедергісі болып табылды. Бұл Кембридждегі футболдың "компромистік" ережелерін әртүрлі мектептердің түлектері арасында қалыптастыруға арналған алғашқы бірнеше белгілі әрекеттердің бірі болды. Джеффри Грин өзінің "Футбол ассоциациясының тарихы" атты еңбегінде оны "көптеген адамдар қабылдай алатын көзқарастар мен жалпы [футбол] заңдарын құруға бағытталған алғашқы оң қадам" деп сипаттап, "бұл тарихи сәтті еске алу үшін" тақтаның жоқтығына өкініш білдіреді. Бұл ереже бірнеше рет қайта қаралды, ал 1848 жылы Кембридж университетінде әртүрлі мемлекеттік мектептердегі ойындардағы ерекшеліктерге сүйене отырып, жаңа ережелер жасалды. Кейінгі "Кембридж ережелері" 1856 жылы Шрусбери мектебінде сақталған. Екіншіден, 1847 жылы Итон колледжі тағы бір ережелерді енгізді. 1850 жылдары ағылшын тілді әлемде футболдың әртүрлі түрлерін ойнау үшін мектептер мен университеттерге қатысы жоқ көптеген клубтар құрылды. Кейбіреулері өздерінің ерекше ережелерін, әсіресе 1857 жылы құрылған Шеффилд футбол клубы жасаған Шеффилд ережелерін, 1867 жылы жаңа құрылған Шеффилд футбол қауымдастығы қабылдады. 1860-шы жылдардың басында Англияда Шеффилд ережелері бойынша мемлекеттік мектептерде, сондай-ақ өнеркәсіптік солтүстікте ойналатын әртүрлі футбол ойындарын біріктіруге және татуластыруға тырысулар көбейді. 1862 жылы Кембридждің алғашқы ережелерінің негізін қалаушылардың бірі болған Дж. С. Тринг Упингэм мектебінің шебері болды және "Ең қарапайым ойын" деп аталатын өз ережелерін шығарды (Упингэм ережелері). 1863 жылдың қазан айының басында "Кембридж ережелерінің" жаңа жиынтығын Етон, Харроу, Шрусбери, Рагби, Марлборо және Вестминстердің бұрынғы оқушыларын білдіретін жеті мүшелік комитет жасады. 1863 жылы Халлдан келген адвокат Эбенезер Кобб Морли Bell's Life газетінде футболды басқарушы орган құруды ұсынды. Морли ФА-ның бірінші хатшысы (1863-66) және оның екінші президенті (1867-74) болды, бірақ ол ең алдымен Лондонның Барнс қаласындағы үйінде әлемде ойналатын ойынның алғашқы заңдарын жасағаны үшін есте қалды. Осыған байланысты ол Футбол ассоциациясының ғана емес, сонымен қатар футболдың да атасы деп саналады. 1860 жылдары футбол ассоциациясының ережелерін әзірлеу кезінде Чартерхаус пен Вестминстердің өкілдері ойынды өткізуге, әсіресе алға өтуге ("өтуге") мүмкіндік беретін ережелерге итермеледі. Басқа мектептер (әсіресе Итон колледжі, Шрусбери мектебі және Харроу) дриблинг ойынын қатаң ережемен жақсы көреді. Сток-рамблерлер 1863 жылы Чартерхаус мектебінің бұрынғы оқушылары футбол клубын құрған кезде, ал Солтүстік Стаффордшир темір жолының стажерлері Тренттегі Стокта жұмыс істегенде құрылған деп мәлімделеді. 1867 жылы Футбол ассоциациясы Чартерхаус пен Вестминстер ойынына қолдау білдірді және алға өтуді рұқсат ететін "бос" қосалқы ережені қабылдады. 1863 жылы 26 қазан күні кешке Ұлы Лондон аймағындағы бірнеше футбол клубтарының өкілдері Ковент-Гардендегі Лонг-Акрдағы Фримасонның тавернасында кездесті. Бұл Футбол федерациясының (ФА) алғашқы кездесуі болды . Бұл әлемдегі алғашқы ресми футбол органы болды және осы себепті ағылшын сөзімен алдын-ала айтылмаған. Бірінші кездесудің нәтижесінде мемлекеттік мектептердің өкілдері қауымдастыққа қосылу туралы өтініш жасады. Уппингхэмдегі Трингтен басқа, мектептердің көпшілігі бас тартты. Жалпы алғанда, 1863 жылдың қазан мен желтоқсаны аралығында FA-ның алты отырысы өтті. Комитет мүшесі Дж. Ф. Алкок: "Кембридж ережесін қабылдау қауымдастық үшін ең қолайлы болып көрінеді".

Тыйым салынған іс-әрекеттер

Үшінші кездесуден кейін FA ережелердің жобасын жариялады. Алайда төртінші кездесудің басында жақында жарияланған Кембридж қағидаларына назар аударылды. Кембридж ережелері ФА ережелерінің жобасынан екі маңызды салада ерекшеленді; атап айтқанда, доппен жүгіру (тасымалдау) және хакерлік (қарсы ойыншыларды аяқ астынан тепкілеу). Екі даулы FA ережелері келесідей болды: IX. Егер ойыншы әділ ұстаса немесе бірінші боундта допты ұстаса, онда ол доппен қарсыластарының қақпасына қарай жүгіруге құқылы; бірақ әділ ұстаған жағдайда, егер ол өз белгісін жасаса, ол жүгірмеуі тиіс. Х. Егер ойыншы доппен қарсыласының қақпасына қарай жүгіріп бара жатса, қарсыластың кез келген ойыншысы оған шабуыл жасауға, ұстауға, сүрінуге немесе оны кесуге, немесе одан допты тартып алуға құқылы, бірақ бір уақытта ешкімді ұстауға және кесуге болмайды. Бесінші отырыста осы екі ережені FA ережелерінен алып тастау туралы ұсыныс жасалды. Делегаттардың көпшілігі бұл ұсынысты қолдады, бірақ Блэкхидтен келген өкіл және бірінші ФА қазынашысы Ф. В. Кэмпбелл қатты қарсылық білдірді. Ол "Хакерлік - нағыз футбол" деді. Алайда бұл ұсыныс қабылданды және соңғы кездесуде Кэмпбелл өз клубын ФА-дан шығарды. 8 желтоқсанда өткен соңғы кездесуден кейін ФА "Футбол ережелерін" жариялады, бұл кейінірек ассоциация футболы деп аталатын ойынның алғашқы толық ережелері. Ойын сонымен қатар "футбол" деп аталды, бұл "Ассоциацияның" қысқартуы ретінде, Регби футболы, әдетте "руггер" деп аталатын, ағылшын футболының негізгі доптармен жүретін нұсқасы ретінде дамып келе жатқан кезде, ал "футбол" бүгінгі күні басқа да танымал футбол кодтары бар елдерде кең таралған сипаттама болып табылады. Бұл алғашқы ФА заңдарында енді қауымдастық футболының бөлігі емес, бірақ басқа ойындарда (мысалы, регби одағы мен австралиялық футбол) танылатын элементтер бар: мысалы, егер ойыншы қарсыластың қақпа сызығының артында допқа тисе, оның жағы қақпаға "еркін соққы" алуға құқылы, сол жерден және қақпа сызығының алдында он бес ярдқа [шамамен 14 метрге] дейін; және ойыншы ұстап, "белгі" ала алады, бұл оған осы нүктеден немесе артында еркін соққы беруге құқылы (тиісінше 7 және 8-заңдарды қараңыз). Футбол федерациясының мүшелері келіскен ойын заңдары алаңның ең үлкен ұзындығы мен енін, соққы беру тәртібін және гол, сауық және офсайд сияқты терминдерді анықтады. Топты қолмен өткізуге рұқсат етілді, егер топ "әділ немесе бірінші секіруде" ұсталса. Аяқ киімнің "қатты тырнақтары, темір тақталары және гутта перчасы" жоқ ерекшеліктеріне қарамастан, ойыншылардың саны, айыппұлдар, фолл-плей немесе доптың пішіні туралы нақты ереже жоқ еді; қатысушы командалардың капитандары бұл мәселелерді матчқа дейін келіседі деп күтілді.

Конкурстың негіздері

ФА-ның заңдары бірден күшіне енді, Шеффилд ФК мен Ноттингем (қазіргі Ноттс округі) ФА кодексіне сәйкес жыл сайынғы матчтарды ойнады. 1860 жылдары кодына көбірек командалар қосылған кезде, спорт мемлекеттік мектептердегі шығу тегінен ауысып, дөңгелек доптармен және әрқайсысы 11 ойыншыдан тұратын командалармен ойнауға келді. Топтың алдыңғы жағына барлық ойыншыларды "оффсайд" етіп (бүгінгі регбиге ұқсас) топты алға жіберуді болдырмайтын ереже тасталды. 1866 жылы Лондонға қарсы Шеффилд ойыны ФА-ға ойын ережелерінің қалай әсер ететінін байқауға мүмкіндік берді; кейіннен доппен жұмыс істеу әр командадағы бір ойыншыдан басқа, қақпашыдан алынып тасталды. Екі қақпа бағанасының арасында қақпаның жоғарғы жағын көрсету үшін қызыл бояу қосылды және ұлттық жарыс ұсынылды. 1867 жылы тұңғыш жарыс және футболдағы ең көне кубок - Юдан кубогының ашылуы болды.

Бірінші ФА кубогы

1871 жылы 20 шілдеде Сандерлендтен келген және Харроу мектебінің бұрынғы оқушысы К. В. Алкок "Футбол қауымдастығымен байланысты Сауал кубогы құрылуы керек" деген ұсынысты ұсынды. 1872 жылы бірінші ФА кубогында "Уандерерс" және "Роял Инженерс" командалары финалда 2000 көрермен алдында кездесті. Корольдік инженерлер фаворит болғанына қарамастан, олардың бір ойыншысы ертеректе сынған жамбас сүйегінен зардап шекті және алмастыру әлі енгізілмегендіктен, инженерлер матчтың қалған бөлігінде бір адамды ойнатты, олар ақырында 1: 0 есебімен жеңілді. ФА Кубогының алғашқы жарысының табысты өтуі көптеген ағылшын клубтарын қатысуға шақырды. Ойынды жаңадан енгізілген ФА кодексі бойынша ойнауды талап етті, бұл жалпыға бірдей ережелердің тез таралуына әкелді. Бұл ережелер қазіргі кездегі барлық футбол ережелерінің негізі болып табылады. Кейінгі жарыстарда "Жәкелер" немесе оңтүстік тұрғындар Олд Этон, Вандрер, Корольдік инженерлер және Оксфорд университетімен бірге 19 атақ иеленді. Квинс Парк 1873 жылғы кубоктің жартылай финалында (ол жылы ойналған форматтың арқасында Wanderers' трофейіне барлық талапкерлер қолғапты тастап, ұстаушыларды ойнату құқығы үшін бәсекеге түсті, сондықтан толық атауы FA Challenge Cup) кері шегінді, өйткені олар Англияға тұрақты сапарлар үшін жол шығыстарын көтеруде қиындықтар болды, бұл тікелей Шотландия ФА-ның құрылуына әкелді. Алайда, соған қарамастан, Куинз Парк ФА Кубогына қатысуды жалғастырды, екі рет финалға жетті, Шотландия ФА-сы шотланд клубтарына 1887 жылы қатысуға тыйым салды. Сол жылы он бес клуб жарысқа қатысқан. Куинс Парк жартылай финалға ойнамай-ақ жетті, бірақ кейін Вондерерспен голсыз теңдестірілгеннен кейін, олар айыппұлдар мен қосымша уақыт пайда болғанға дейін кері қайтуға мәжбүр болды, олар Лондонға қайта ойнауға келе алмады. 1878 жылы "Уондерерс" осы күнге дейін қалған екі ғана жеңісінің біріне қол жеткізді. Алайда, олар жарысты жалғастыру үшін кубокты ФА-ға қайтарып берді, бірақ басқа клуб ешқашан кубокты жеңе алмайды.

Бірінші лига

1888 жылы Пертширдің мырзасы және "Астон Вилла" футбол клубының директоры Уильям Макгрегор Лондон мен Манчестерде өткен 12 футбол клубының арасындағы кездесулер арасындағы негізгі күш болды. Кейіннен осы 12 клуб Футбол лигасының 12 құрылтайшы мүшесі болды. Кездесулер Лондонда өтті, басты алаңдаушылық - ФА Кубогының нокаут форматында ерте шығу клубтарды бір жылға жуық матчсыз қалдыруы мүмкін еді, егер бұл орын алса, олар тек ауыр қаржылық шығынға ұшырауы мүмкін емес, бірақ жанкүйерлер жиі ойындары жоқ ұзақ уақыт бойы қалмады, оның орнына басқа командаларға кетті. Мәселелер 17 сәуірде Манчестерде аяқталды. Макгрегор Футбол лигасы атауына қарсы дауыс берді, өйткені ол Ирландияның жер лигасымен байланысты болады деп алаңдады. Бірақ бұл атау көпшілік дауыспен жеңіп, таңдалды. Байқау барлық мүше клубтарға ойын-сауық алаңдары мен мүшелеріне кепілдік берді. Клубтар Солтүстік және Мидлендс командаларына тең бөлінді. Бұл жобаға Оңтүстік командалары кірмеген, олар әлі де әуесқойлықпен айналысып жүрді. Футбол Альянсы деп аталатын бәсекелес ағылшын лигасы 1889 жылдан 1892 жылға дейін жұмыс істеді. 1892 жылы екі лиганы біріктіру туралы шешім қабылданды, сондықтан Футбол лигасының екінші дивизионы құрылды, ол негізінен Футбол Альянсы клубтарынан тұрады. Қазіргі Лига клубтары, сонымен қатар Альянстың ең күшті үш клубы Футбол лигасының бірінші дивизионын құраған.

Бірінші Интернационал

Бірінші халықаралық ойын Шотландияда 1872 жылы 30 қарашада өтті. 28 жасында ФА хатшысы болып сайланған Чарльз Алкок халықаралық жарыстың идеясын ойлап тапты, Шотландия мен Англияның жыл сайынғы матчын ашыды. 1870 және 1871 жылдары ол Эдинбург пен Глазго газеттерінде екі ел арасындағы халықаралық ойынға ойыншыларды сұрап жарнамалар жариялады. Оған берілген жалғыз жауап: "ассоциация" ережелерін ұстанатындар Шотландияда өздерінің болатқа лайық жауларын таба алмайды" деген болатын. Осы себепті 1870 және 1871 жылдардағы матчтар толығымен Англияда тұратын шотландтардан құралған. Алайда, Квинс Парк футбол клубының Смит 1870 және 1871 жылдардағы халықаралық матчтардың көпшілігіне қатысты. 1870 жылы Алкок бұл матчтар әр шотландтыққа ашық екендігіне қатаң болды [Алкоктың курсивтері] оның желілері Твидтің солтүстігінде немесе оңтүстігінде шығарылса да, егер Шотландияның жетекші журналдарының бағандары арқылы ашық берілген шақыруларға қарамастан, егер өкілдік он бір негізінен англо-шотландтықтардан құралса, кінә солтүстіктің ойыншыларының басында емес, барлық адамдардың қызметін бейтарап іздеген басқаруда. "Лондон шотландтары" деп атау командаға ешқандай үлес қосып отырған жоқ. Бұл матч, жарияланғанындай, Англия мен Шотландия арасындағы матч болды". 1872 жылы бұл сынақты ақырында Квинс Парк ФК қабылдады. Қазіргі уақытта ФИФА ресми деп таныған алғашқы халықаралық матч (1872 жылы 30 қарашада Глазго, Шотландияда) екі жақтың арасында голсыз тең аяқталды және осылайша футбол тарихындағы ең қатал талас-тартыстар туылды. 1873 жылы 8 наурыздағы екі жақтың арасындағы екінші ойын Англияның пайдасына 4 - 2 есебімен аяқталды, содан кейін шотландтар келесі ойынды 2 - 1 есебімен жеңді. Төртінші ойын 22 есебімен тең аяқталып, шотландтар 3 ойын жеңіс тізбегінен өтті. Бірінші Еуропалық емес халықаралық ойын 1885 жылы 28 қарашада Ньюарк қаласында АҚШ пен Канада арасында өтті, канадалықтар 1:0 есебімен жеңіске жетті.

Әуесқойлықтан кәсібилікке

1870 және 1880 жылдары футбол кеңінен танымал бола бастағанда Англия мен Шотландияда кәсіби футболшыларға тыйым салынды. 1880 жылдары, "Уандерлерс" командасы тарағаннан кейін, Англияның солтүстігінде командалар "футбол профессорлары" деп аталатын ойыншыларды жалдауға кірісті, олар көбінесе Шотландиядан келген кәсіби футболшылар (ол кезде олар "Шотландиялық профессорлар" деп аталатын) болды. Бұл футболға алғаш рет кәсіби маман түскен кез еді. Жұмысшы таптық аймақтардағы клубтар, әсіресе Солтүстік Англия мен Шотландияда, жұмыс істеуден басқа футбол ойнауға мүмкіндік алу үшін кәсіби футболды қалаған. Бірнеше клубтар кәсіби мамандарды жұмысқа алды деп айыпталды. Төменгі сыныпты ойыншылардан тұратын солтүстік клубтар әуесқой "Адамдар Оңтүстік" командаларына қарағанда серпін ала бастады. ФА кубогының финалына жеткен алғашқы солтүстік клубы 1882 жылы Блэкберн Роверс болды, онда олар кубокты жеңген соңғы әуесқой команда Олд Этоннанға ұтылып қалды. 1885 жылдың жазында Футбол ассоциациясына ағылшын футболында кәсібилікті қабылдау үшін қысым жасалды, ол 20 шілдеде арнайы кездесуде аяқталды, содан кейін "профессионалдық футболшылардың жұмысқа орналасуын заңдастыру, бірақ белгілі бір шектеулер бойынша" деп жарияланды. Клубтарға ойыншыларға төлеуге рұқсат берілді, егер олар туылған болса немесе екі жыл бойы алаңнан алты миль радиуста өмір сүрген болса. Сондай-ақ, арнайы рұқсатсыз бір маусымда бірнеше клубта ойнауға тыйым салатын ережелер болды, және барлық кәсіби ойыншылар ФА-да тіркелуі керек еді. Англия клубтары кәсіби футболшыларды жұмысқа алса да, Шотландия футбол ассоциациясы бұл әрекетті тоқтатпады. Нәтижесінде көптеген шотландтық ойыншылар оңтүстікке қарай көшіп кетті. Алғашында FA бұл жағдайды болдырмау үшін тұрғын үйлерге шектеулер енгізді, бірақ олар 1889 жылы тасталды. Футбол лигасының алғашқы маусымында (1888-89) чемпион Престон Норт-Энд он шотландтық кәсіпқойларды алаңға шығарды. Шотландиялық футболшылардың Англияға көшіп кетуінен пайдаланған командалардың бірі - Сандрленд АФК. Клуб 1885 жылы кәсіби спортқа түсті, сол жылы клуб бірнеше шотландтықтарды жалдады, олардың алғашқы халықаралық деңгейдегі ойыншылары. Негізі Джеймс Аллан 1888 жылы "Сандерлендті" клубқа еніп жатқан "профессионализмді" ұнатпай тастап кетті. Шахташы Самуэль Тайзак, кеме жасаушы Роберт Тернбуллмен бірге қазіргі кәсіби "барлық таланттар командасын" қаржыландыратын, көбінесе Шотландияда ойыншылар іздеп жүргенде діни қызметкер болып көрінді, өйткені Шотландияда Сандерлендтің рекруттар саясаты көптеген шотландтық жанкүйерлерді ашуландырды. Шын мәнінде, 1895 жылғы әлем чемпионатындағы Сандерленд командасының құрамы толығымен шотландтық ойыншылардан құралған. 1890 жылы 5 сәуірде Футбол лигасының негізін қалаушы Уильям Макгрегор Сандерлендті "барлық таланттардың командасы" деп атады. Шотланд профессорларынан пайдаланған тағы бір команда - Престон Норт-Энд, бұл бірінші ағылшын командасы Чемпионат пен Кубок "қосынды" жеңіп алды, бұл олардың командасының көпшілігі шотландтық ойыншылардан құралған. Шотландия ФА 1893 жылы кәсібилікке тыйым салды, содан кейін 560 ойыншы кәсіби ретінде тіркелді. Алғашқы ағылшын әйелдер командалары, мысалы, Престоннан шыққан Дик Керрдің әйелдері, өте танымал болды, сондықтан олардың матчтары қайырымдылық ұйымдарына ақша жинады. 1895 жылы 23 наурызда Англияда Солтүстік және Оңтүстік командалар арасында әйелдер арасындағы футбол матчы өтті. Қарсылықтарға қарамастан, ақша жинау ойыны жалғасты. Ойыншыларға ең жоғары жалақы тағайындалды, ойыншылар бұған қарсы шығып, 1909 жылы ереуілге жақындады, бірақ ең жоғары жалақыны жою үшін тағы елу жыл қажет болды. 1921 жылы әйелдерге ФА лигасының алаңдарында ойнауға тыйым салынды. ФА тарихында бұл тыйым салу Англияда келесі 40 жыл бойы "ойынды іс жүзінде жойған" деп жазылған. 1934 жылы швед клубы Мальмё ФФ жоғары дивизиондан төмендеді, өйткені олар өз ойыншыларына ақы төлегені анықталды, бұл швед футболында рұқсат етілмеген нәрсе.

Соғыс уақытындағы футбол

1915-1919 жылдар аралығында Англияда бәсекелестік футбол тоқтатылды. Көптеген футболшылар соғысқа қатысуға жазылды, нәтижесінде көптеген командалар сарқылып, оның орнына қонақ ойыншыларды шығарды. Футбол лигасы мен ФА кубогы тоқтатылды және олардың орнына өңірлік лигалар жарыстары ұйымдастырылды; бұл турнирлерде қатысу ойыншылардың ресми жазбаларына жатпайды.

Еуропалық континент

Еуропадағы ең көне клуб Швейцарияның 1860 жылы құрылған Лозанна футбол және крикет клубы болуы мүмкін. Футбол 1863 жылы Белгияның Гент қаласына жақын жердегі Мельдегі мектепте таныстырылды. Нидерландыда алғашқы футбол матчы 1865 жылы Эншеде қаласында өтті. Осыдан кейін 1879 жылы Пим Мюльер Koninklijke HFC компаниясын құрды. Koninklijke HFC Голландияның алғашқы футбол клубы болды. Он жылдан кейін, 1889 жылы, Нидерланды Корольдік Футбол Ассоциациясы (KNVB) құрылды. Ассоциация футболы 1879 жылы Дания клубы Кьёбенхавнс Болдклубқа (KB) ағылшын резиденттері, 1879 жылы Швейцария клубы ФК Сент-Галленге және 1880 жылы Бельгиядағы Корольдік Антверпенге енгізілді. Бұл KB, St. Gallen, Koninklijke HFC және Royal Antwerp FC-ді континенталды Еуропадағы ең көне футбол клубтары етеді. Алайда, Royal Antwerp FC ("Ұлы ескі" лақап аты) - басқа клубпен ешқашан бірікпеген жалғыз клуб. Дания футбол ассоциациясы 1889 жылы құрылған. Италия футболы 1898 жылы құрылғаннан бастап 1929 жылға дейін, Италия футбол федерациясы Серия А ұлттық лигаға ұйымдастырғанға дейін өңірлік топтарда ойналды. Испанияның ұлттық лигасы Ла Лига 1928 жылы алғашқы маусымды өткізді, оның қатысушылары 1902 жылы басталған Король кубогының бұрынғы жеңімпаздарына негізделген. Қазіргі заманғы Германияның ұлттық лигасы, Бундеслига, негізінен, Еуропа елдері үшін, негізінен, 1963 жылға дейін құрылмаған. Неміс футбол ассоциациясы 1900 жылы құрылған, ал алғашқы неміс футбол чемпиондары 1903 жылы Лейпциг болды. Алайда, Бундеслига құрылғанға дейін неміс футболы көптеген аймақтық лигаларда әуесқойлар деңгейінде ойналған.

Ресей империясы

Императорлық Ресейдегі алғашқы футбол ойыны Одессада британдық теңізшілер арасында ойналған.

Португалия

Португалиядағы алғашқы ұйымдастырылған футбол ойыны 1875 жылы Мадейрадағы Камача қаласында өтті. Ұйымдастырушы - Мадейрада туған Гарри Хинтон. Португалиядағы ең көне команда - 1876 жылы құрылған Академика. 1914 жылдың 31 наурызында Португалияда болған 3 өңірлік қауымдастық (Лиссабон, Порталегре және Порто) бірігіп, "Аунио Португуэза де Футбол" деп аталатын ұлттық қауымдастық құрды, ол 1926 жылдың 28 мамырында құрылған қазіргі ұлттық қауымдастық "Федерация Португуэза де Футбол" атауының ата-бабасы.

Оңтүстік Америка

Аргентинада алғаш рет футбол матчын 1867 жылы британдық теміржолшылар Буэнос-Айрес крикет клубының алаңында өткізді. Бұл ойын қолды қолдануға мүмкіндік беретін ассоциация мен регби футболларының қоспасы болды. Сол жылы Аргентинада Оңтүстік Америкадағы алғашқы футбол командасы - Буэнос-Айрес футбол клубы құрылды. Алғашқы елдің лигасы 1891 жылы Ф. Л. Вули құрған "Аргентина футбол ассоциациясы" (AAF) болды. Бұл лига 1891 жылы өткен алғашқы чемпионатты ұйымдастырды, бұл Аргентинаның Ұлыбританиядан тыс ең көне футбол лигасы болды, бірақ ол бір маусым ғана созылды. Оның мұрагері, Аргентина футбол ассоциациясы шотланд мұғалімі Александр Уотсон Хаттон 1893 жылы құрды, және қазіргі уақытта. 1870 жылдары Сан-Паулудағы темір жол құрылысында жұмыс істеген Джон Миллер есімді экспатриант XIX ғасырдың соңғы онжылдықтарында Британ аралдарынан келген 3000-ға жуық басқа иммигрант отбасылармен бірге өзінің жас ұлы Чарльз Уильям Миллерді білім алу үшін Англияға жіберуге шешім қабылдады. 1884 жылы 10 жастағы Чарльз Саутгемптондағы Баннистер мектебінде оқыды. Чарльз футболға тәндік қабілетімен үйренген. Сол кезде футбол ассоциациясы құрылып жатыр еді. Итон, Регби, Чартерхаус және басқа колледждер ойынның өз ережелерін әзірледі. Чарльз мектептегі жетістіктерінің арқасында Саутгемптон клубының құрамасына, содан кейін Хэмпшир округінің құрамасына кірді. 1892 жылы, Бразилияға оралғанға дейін бірнеше жыл бұрын, Миллер мемлекеттік мектептер мен университеттерден шақырылған ойыншылардан құралған Коринтианс командасына ойын ойнауға шақырылды. Қайтып оралған кезде Миллер футбол жабдықтары мен ереже кітабын алып келді. Содан кейін Сан-Паулудағы қауымдастық арасында ойынның жаңа ережелерін әзірледі. 1888 жылы, ол қайтып келгенге алты жыл бұрын, қалада алғашқы спорт клубы құрылды, Сан-Паулу спорт клубы. Сан-Паулу спорт клубы чемпионаттың алғашқы үш жылында жеңімпаз атанды. Миллердің шеберлігі осы кезеңде әріптестерінен әлдеқайда жоғары болды. Ол "Шалейра" тұяғымен шарды шеберлікпен шашуды қамтитын қозғалысқа өз атын қосу құрметіне ие болды. Чарльз Миллер өмір бойы ағылшын футболымен тығыз байланыста болды. Саутгемптон мен Коринтианс клубтарының командалары Бразилияға келіп, Сан-Паулудағы Сан-Паулу атлетика клубы мен басқа да командалармен ойнады. 1910 жылы Коринтиан командасының Бразилияға сапарынан кейін жаңа жергілікті команда құрылмақшы болды, Чарльздан командаға атау беруді сұрады. Ол өздерін коринфтіктердің атымен атауды ұсынды. XX ғасырдың алғашқы жылдары бірнеше британдық клубтар Оңтүстік Америкада, негізінен Аргентина, Уругвай және Бразилияда гастрольдерге шықты. Саутгемптон 1904 жылы континентті аралаған алғашқы шетелдік клуб болды, бір жылдан кейін Нотингэм Форест соңынан ерді. Бұл турлар аймақтағы футболдың таралуына және дамуына ықпал етті, кейбір матчтарға (мысалы, Оңтүстік Африкаға қарсы "Алумни" сияқты) 10 000-нан астам көрермен қатысты. Британдық командалар 1929 жылға дейін, "Челси" турнесімен жалғасты. Аргентиналық Primera División - 1891 жылы алғаш рет өткізілген Оңтүстік Америкадағы ең көне лига. Сонымен қатар, Аргентина Ұлыбританиядан тыс футбол лигасын құрған алғашқы ел болды. Уругвай футбол ассоциациясы да 1900 жылы құрылды. Екі қауымдастық та 1900 жылы "Тай Кубогынан" басталған өңірдегі алғашқы Rioplatense клубтық жарыстарын бірлесіп ұйымдастырды. 1988 жылы Сан-Паулу футбол клубы өзінің жүз жылдық мерейтойын атап өтті және ағылшындық Коринф футбол клубы (бұлар Бразилияда алғаш рет 1910 жылы турнеде болған) оларды Estádio do Morumbi-де ойнауға қайтадан өтті. Турдың соңы жергілікті Коринтиан Паулиста командасына қарсы болды (оның аты ағылшын тарапынан алынған) оның ойыншылары арасында бұрынғы жұлдыздар Сократ және Ривеллино болды. Бұл ойын Сан-Паулудағы Пакаембу стадионында өтті және коринфтік әдістерге сай жақсы таза футбол қауымдастығы жергілікті тұрғындардың пайдасына 1: 0 есебімен өтті, сонда Сократ келісілгендей, футболкасын ауыстырып, ағылшын әуесқойларымен бірге ойнады. Бұл, өкінішке орай, ұпайға әсер етпеді, бірақ көпшілік стадионды тең нәтижеге сүйендірді. Бразилия футбол конфедерациясы 1914 жылы құрылды, ал қазіргі форматтағы Бразилия чемпионаты 1971 жылы құрылды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы алғашқы футбол клубы 1862 жылы құрылған Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Oneida Football Club болды. Бұл Англиядан тыс футбол ойнаған алғашқы клуб болды деп жиі айтылады. Алайда Oneidas ағылшын футбол ассоциациясынан (FA) бұрын құрылған; олардың қандай ережелерді қолданғаны белгісіз және клуб бірнеше жыл ішінде тарады. Британ энциклопедиясына сәйкес, клуб көбінесе "Бостон ойынын" ойлап тапқан деп есептеледі, бұл ойыншыларға дөңгелек допты жерге қарай соқтыруға және оны жинап алып, онымен жүгіруге мүмкіндік берді. FA ережелерімен шыңдалған алғашқы АҚШ матчы 1869 жылы Принстон мен Ратгерс арасындағы ойын болды, бірақ ойын өте физикалық күресу және әрқайсысы 20 адамнан тұратын командалар сияқты ерекшеліктерді қамтыды. Басқа колледждер осы дамуды эмуляциялады, бірақ олардың барлығы 1870-ші жылдардың ортасында футболға бағдарланған ережелерден регбиге бағдарланған ережелерге айналдырылды және олар көп ұзамай американдық футболдың алғашқы бекіністері ретінде танымал болды. (Толығырақ: Америка футболының тарихы және 1869 жылғы колледж футболы маусымы). АҚШ-тағы ерте футбол лигалары көбінесе футбол лигалары атауын қолданды: мысалы, Америка футбол қауымдастығы (1884 жылы құрылған), Америка әуесқойлар футбол қауымдастығы (1893), Америка кәсіби футбол лигасы (1894), Ұлттық футбол лигасы (1895), Оңтүстік Жаңа Англия футбол лигасы (1914). Алайда "футбол" сөзі кең тарала бастады, ал Сент-Луис футбол лигасы 1907 және 1939 жылдар аралығында маңызды аймақтық жарыс болды. Қазіргі АҚШ футбол федерациясы бастапқыда 1913 жылы Америка футбол ассоциациясы мен Америка әуесқойлар футбол ассоциациясының бірігуімен құрылған АҚШ футбол қауымдастығы болды. АҚШ-тағы спорттың басқарушы органы 1945 жылға дейін оның атында футбол сөзі болған жоқ, ол АҚШ футбол ассоциациясы болды. Ол өзінің атындағы футбол сөзін 1974 жылға дейін тастамады, ол АҚШ футбол федерациясы болды. 1967 жылы тағы екі футбол лигасы құрылды: Біріккен футбол қауымдастығы және Ұлттық кәсіби футбол лигасы. 1968 жылы бұл екі клуб бірігіп, 1984 жылға дейін жұмыс істеген Солтүстік Америка футбол лигасын құрды. NASL соңғы жылдары жабық лигасын да өткізді. Үйдегі футбол 1980-90 жылдары үлкен жетістікке жетті, бұл Солтүстік Америка футбол лигасының үлесіне байланысты. NASL жабылып қалғанда, басқа лигалар, соның ішінде Major Indoor Soccer League сұранысты қанағаттандыру үшін толыды. Бүгінгі таңда 2013-2014 маусымда жұмыс істейтін жеті командамен жаңа MISL бар. Алайда, ол бастапқы MISL-ге байланысты емес. АҚШ-та футбол қауымдастығының ең жоғары деңгейі - 1994 жылғы ФИФА әлем чемпионатын өткізу нәтижесінде құрылған МЖЛ.

ФИФА-ның құрылуы

Әлемдік ойынды бақылайтын бір ғана органның қажеттілігі ХХ ғасырдың басында халықаралық турнирлердің кең таралуымен айқын көрінді. Англия футбол ассоциациясы халықаралық орган құру туралы көптеген талқылауларға төрағалық етті, бірақ ешқандай прогресс жасалмады деп танылды. Осы ассоциацияны құру үшін Еуропаның тағы жеті елі бірігіп, осылай әрекет етті. ФИФА (Федерация Интернациональ де Футбол Ассоциациясы) 1904 жылы 21 мамырда Парижде құрылды француз атауы мен қысқартуы осы күнге дейін, тіпті француз тілді елдерден тыс жерлерде де сақталған. Оның алғашқы президенті Роберт Герин болды. ФИФА өзінің алғашқы халықаралық жарысын 1906 жылы өткізді, бірақ ол сәл қанағаттандырылды немесе сәттілікке қол жеткізді. Бұл, экономикалық факторлармен бірге, Гверинді сол кезде мүше қауымдастыққа айналған Англиядан келген Дэниел Берли Вулфоллмен тез алмастыруға әкелді. 1908 жылы Лондонда өткен Олимпиада ойындарының футбол жарысы, ФИФА-ның құрылтай қағидаларына қайшы келетін кәсіби футболшылардың қатысуына қарамастан, сәтті өтті. ФИФА мүшелігі Еуропадан тыс кеңейіп, 1909 жылы Оңтүстік Африка, 1912 жылы Аргентина және 1913 жылы АҚШ-ты қолдауға алды. Алайда, FIFA Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген ойыншылар соғысқа жіберіліп, халықаралық кездесулерге жол жүру мүмкіндігі қатты шектелген. Соғыстан кейін, Вулфолл қайтыс болғаннан кейін, ұйым Александр Бартоломейдің қолына түсті. 1919 жылы Бартоломей қайтыс болғаннан кейін ұйымның жаңа басшысы болды. Ол жойылудан құтқарылды, бірақ Отандық халықтардың кері қайтуы есебінен, олар халықаралық жарыстарға қатысуға дайын еместігін атап өтті. 1946 жылы төрт британдық мемлекет қайта оралды. 1947 жылы 10 мамырда Гласгоудағы Хэмпден Парк стадионында 135 000 көрермен алдында Ұлыбритания мен Еуропаның қалған елдерінің XI құрамасы арасындағы "Ғасыр матчы" өтті. Ойыннан түскен 35 000 фунт стерлинг ФИФА-ға екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оны қайта іске қосуға көмектесті. Осыдан кейін 1950 жылы Бразилияда өткен ФИФА-ның соғыстан кейінгі алғашқы әлем чемпионаты өтті. Осы уақыт аралығында ФИФА кеңейіп, өзінің елу жылдық мерейтойына 84 мүшеге ие болды.

ФИФА әлем чемпионаты

Жазғы Олимпиада ойындарындағы футбол 1900 жылы Парижде, ал Оңтүстік Америка Кубогы алғаш рет 1916 жылы өткізілді. Олимпиада ойындары ФИФА Олимпиада ойындары арасында өз турнирін өткізуге шешім қабылдағанға дейін де-факто әлем чемпионаты болды. Уругвай 1924 және 1928 жылдары алтын медаль жеңіп алғаннан кейін, алғашқы ерлер футбол әлем чемпионаты, 1930 жылғы ФИФА әлем чемпионаты Уругвайда өткізілді, ал 1932 жылы Лос-Анджелесте өткен Олимпиада ойындарында футбол болмады. Олимпиадалық футбол 1936 жылы қайта басталды. Ұлы депрессияға байланысты көптеген елдер Оңтүстік Америкаға саяхатқа түсе алмады және кіре алмады, сондықтан кірушілердің көпшілігі Америкадан келді. Аргентина мен Уругвай арасындағы бірінші чемпионат матчында командалар доп таңдап ала алмады, сондықтан олар бірінші таймда Аргентинаның доптарын, ал екінші таймда Уругвайдың доптарын қолданды. 1950 жылы Уругвайға Еуропалық командалар қызығушылық танытып, әлемдегі ең ірі футбол және спорттық жарысқа айналды. Онжылдықтар өткен соң басқа континенттік чемпионаттар пайда болды: АФК Азия кубогы (1956), Африка халықтар кубогы (1957), Еуропа чемпионаты (1960), Солтүстік Американың Алтын кубогы (1991), Океанияның OFC халықтар кубогы (1996) және УЕФА халықтар лигасы (2018). Әлем чемпионатында жеті ғана ел жеңімпаз атанды, олардың көпшілігі бірнеше рет жеңімпаз атанды. Бразилия - әлем чемпионатында ең табысты команда, 1958 және 2002 жылдар аралығында бес рет жеңімпаз атанды. Ең табысты командалар Италия (1934-2006 жж.) және Германия (1954-1990 жж. және 2014 жж. Батыс Германия ретінде үш рет) әрқайсысы төрт рет жеңіп алды, аргентина үш рет жеңіп алды (1978-2022 жж.). Уругвай (1930 және 1950 жылдар) және Франция (1998 және 2018 жылдар) әрқайсысы екі рет жеңімпаз атанды. Англия (1966) және Испания (2010) әрқайсысы бір-бір жеңіс жеңіп алды.

ФИФА әйелдер арасындағы әлем чемпионаты

FIFA әйелдер әлем чемпионаты 1991 жылы Қытайда өткен FIFA әйелдер әлем чемпионатымен ашылды, онда 12 команда өз елдерінің атынан өнер көрсетті. 1999 жылғы ФИФА әйелдер әлем чемпионатына 90 185-тен астам көрермен қатысты, ал 70 елден 1 миллиардқа жуық көрермен қатысқан. 2003 жылғы FIFA әйелдер әлем чемпионатында 16 команда финалға қатысқан. Бүгінгі күнге дейін өткізілген сегіз турнирдің ішінде (2019 жылға қарай) АҚШ (1991, 1999, 2015, 2019) төрт атақпен ең табысты команда; Германия (2003, 2007) чемпионатты екі рет жеңіп алды, ал Норвегия (1995) мен Жапония (2011) әрқайсысы бір рет жеңіп алды. Әйелдер конфедерациялары ерлермен бірдей: Океания (OFC), Еуропа (UEFA), Солтүстік, Орталық Америка және Кариб бассейні (CONCACAF), Оңтүстік Америка (CONMEBOL), Азия (AFC) және Африка (CAF).