Кіріспе

Футбол – футбол деп аталатын спорт түрлерінің бірін ойнау үшін пайдаланылатын, ауамен толтырылған шар. Осы ойындарда, кейбір ерекшеліктерден басқа, голдар немесе ұпайлар тек шар екі белгіленген гол аймағының біріне кіргенде ғана есептеледі; футбол ойынында екі команда допты ойын алаңында қарама-қарсы бағыттарға жылжытуға тырысады. Алғашқы шарлар табиғи материалдардан, мысалы, шошқаның көпіршігінен жасалып, кейін былғары қаптамаға салынатын. Осыдан америкалық сленгінде "шошқа терісі" деген термин пайда болды. Қазіргі заманғы шарларды инженерлердің командалары қатаң талаптарға сәйкес, резеңке немесе пластик көпіршіктермен және көбінесе пластик қаптамалармен жасайды. Әртүрлі лигалар мен ойындарда әртүрлі шарлар қолданылады, бірақ олардың барлығы келесі негізгі пішіндердің біріне ие:
доңғалақ: футбол ассоциациясында және гэль футболда қолданылады;
сопақтау доңғалақ (ұзартылған доңғалақ)
екі ұшы дөңгелек: регби түрлерінде және австралиялық футболда қолданылады;
немесе тік ұштар: американдық футболда қолданылады.
Футболдың нақты пішіні мен құрылысы әдетте қағидалар мен ережелерде белгіленеді. 1550 жыл шамасында жасалған ең көне футбол 1981 жылы Шотландиядағы Стирлинг қамалының шатырынан табылған. Шар былғарыдан (мүмкін, бұғыдан) және шошқаның көпіршігінен жасалған. Ол диаметрі шамамен 20 см, салмағы 450 грамм және қазір Стирлингтегі Смит өнер галереясы мен мұражайында қойылған.

Қауымдастық футболы

Ойынның 2-заңы бойынша, доп – ауа толтырылған шар, оның айналымы 68-70 см, салмағы 410-450 грамм, қысымы 0,6-1,1 атмосфераға дейін "теңіз деңгейінде" және былғарымен немесе "басқа да қолайлы материалмен" қапталған. Доптың көрсетілген салмағы – құрғақ салмағы, себебі ескі доптар ылғалды ауа-райында өткен матч барысында айтарлықтай ауыр болатын. Матч пен жабынға байланысты футбол доптарының бірнеше түрі бар, олардың ішінде: жаттығу доптары, матч доптары, кәсіби матч доптары, жағажай доптары, көше доптары, үй ішіндегі доптар, жасанды жабынды доптары, футзал доптары және мини/дағды доптары. Көптеген қазіргі заманғы футбол доптары 32 панельден тігіледі, олар су өткізбейтін былғарыдан немесе пластиктен жасалған: 12 дұрыс бесбұрыш және 20 дұрыс алтыбұрыш. 32 панельдік конфигурация – бұл кесілген икосаэдрге сәйкес келетін шар тәрізді көпбұрыш; ол шар тәрізді, өйткені беттері ішіндегі ауа қысымынан дөңгеленеді. Алғашқы 32 панельді допты Select компаниясы 1950 жылдары Данияда сатқан. Бұл конфигурация 1960 жылдары континенттік Еуропада кең таралды және 1970 жылғы әлем чемпионатының ресми допы – Adidas Telstar арқылы бүкіл әлемге танылды. Бұл дизайн көбінесе кесілген икосаэдр Архимедтік қатты денесін, көміртекті букиболдарды немесе геодезиялық күмбездердің тамыр құрылымын сипаттағанда еске алынады.

Желідегі футбол

АҚШ және Канадада «футбол» термині көбінесе кәсіби және колледж футболында қажет болатын сиыр терісінен жасалған допты білдіреді. Демалыс және ұйымдастырылған жастар лигаларында қолданылатын футбол доптары резеңке немесе пластик материалдардан жасалуы мүмкін (орта мектеп футболының ережелері әлі де арзан, толығымен резеңке доптарға рұқсат береді, бірақ олар былғарыдан гөрі сирек кездеседі). 1941 жылдан бері Horween Leather Company Ұлттық футбол лигасының доптарына арналған былғарыны эксклюзивті түрде жеткізіп келеді. Бұл келісімді NFL-де ойнаған және жаттықтырған Арнольд Хорвин жасаған. Horween Leather Company сондай-ақ Арена футбол лигасының доптарын жеткізуші Spalding компаниясына да былғарымен қамтамасыз етеді. Былғары панельдер әдетте табиғи қоңыр түске боялады, бұл кәсіби лигаларда және колледж ойындарында міндетті болып табылады. Кем дегенде бір өндіруші құрғақ немесе ылғалды жағдайда жақсы ұстау үшін арнайы өңделген былғары қолданады. Тарихи тұрғыдан алғанда, түнгі ойындарда допты жақсы көру үшін ақ футбол доптары қолданылған, бірақ жасанды жарықтандырудың жақсаруы бұл қажеттілікті жойды. Ойынның көптеген деңгейлерінде (бірақ, ерекше жағдай ретінде NFL емес) доптың екі шетіне, айналасының жартысына ақ жолақтар салынады, бұл түнгі көрінуді жақсартуға және колледж футболын кәсіби футболдан ажыратуға көмектеседі. Дегенмен, NFL бір кезде Super Bowl VIII-де ақ жолақты доптарды пайдалану мүмкіндігін қарастырған. CFL-де жолақтар доптың бүкіл шеңберін айналып өтеді. UFL лайм жасыл жолақтары бар допты қолданды. 2001 жылғы XFL доптарында жолақтардың орнына қызыл қисық сызықтары бар қара түсті жаңа үлгі пайдаланылды; бұл дизайн 2003 жылы Арена футбол лигасы үшін қоңыр және теңіз түсінде қайта жасалды. 2005 жылы Америкадағы жабық футбол лигасы қызыл, ақ және көк панельдері бар допты енгізді, оны оның ізбасарлары, сондай-ақ 2010 жылдардың басындағы Ultimate Indoor Football League және 2017 жылы бір маусымдық Can Am Indoor Football League қолданды. 2020 жылғы XFL стандартты қоңыр допты пайдаланады, бірақ жолақтардың орнына әр нүктеде X белгілері бар. Гридрон стиліндегі футбол доптарының екі шетінде де айқын нүктелер болады. Бұл пішіннің авторы ретінде ресми тұлға Хью «Шорти» Рей саналады, ол 1934 жылы алға қарай пас беруді тиімдірек ету үшін жаңа допты енгізген.

Австралиялық футбол

Австралия футболында қолданылатын доп регби доптарына ұқсас, бірақ әдетте сәл кішірек және ұштары дөңгелектеу, бірақ жалпы пішіні бойынша ұзын, ені регби доптарына қарағанда ұзын болады. Стандартты доптың шеңбері және көлденең шеңбері ал қысымы бар. AFL-де күндізгі ойындарда қызыл, ал түнгі ойындарда сары доптар қолданылады. Австралия футболының алғашқы ойындары дөңгелек доппен ойналды, себебі дәл осындай пішіндегі доптар қол жетімдірек болды. 1860 жылы Австралия футболының негізін қалаушы Том Уиллс овалды регби допы ауада көбірек ұшып, ойынды қызықты ететінін айтты. 1870 жылдары бұл Австралия футболында қалыпты жағдайға айналды. Австралия футболы допын Т. В. Шеррин 1880 жылы ойлап тапты, оған бұзылған регби допын жөндеуге бергеннен кейін. Шеррин доптың ұштарын үшкір емес, ойыс жасады, бұл доптың жақсы секіруіне мүмкіндік берді. Австралия футболы доптарының брендтері: Берли, Росс Фолкнер және Шеррин (Австралия футбол лигасы қолданатын бренд).

Гелл футболы

Ойын 18 тігілген былғары панельдерден жасалған дөңгелек былғары футболмен ойналады, ол сыртқы түрінен дәстүрлі волейболға ұқсас (бірақ үлкен), айналымы , құрғақ кезде салмағы 2 кг шамасында болады. Оны аяқпен тебуге немесе қолмен беруге болады. Қолмен беру – бұл соққы емес, керісінше, жабық жұдырықтың бүйірімен, бас бармақтың бунасымен допты ұру.

Регби футбол

1870 жылға дейін регбиде ішінде шошқаның көк қуысынан жасалған түтікшесі бар, дөңгелекке жақын доппен ойналатын. 1870 жылы Ричард Линдон мен Бернардо Солано Регби мектебі үшін қолмен тігілген, төрт бөліктен тұратын, былғары қабықшалар мен шошқаның көк қуысынан доптар жасауды бастады. Регби допының ерекше пішіні шошқаның көк қуысына байланысты деген болжам бар, бірақ алғашқы доптар овал емес, көбінесе алма пішіндес болған. Бастапқыда доптардың мөлшері шошқаның көк қуысының үлкендігіне қарай өзгеріп отырды. Резеңке иілгіш болғандықтан пішіні біртіндеп шардан жұмыртқаға айналды. 1892 жылы РФО овал пішіннің міндетті екенін бекітті. Доптың біртіндеп жазыла бастауы жылдар бойына жалғасты. Екі регби кодексінде де дәстүрлі былғары доптардың орнына синтетикалық доптарды енгізу бастапқыда ауа райына байланысты болды. Ойын алаңы сулы болса, синтетикалық доп қолданылды, себебі ол суды сіңірмейтін және ауыр болмайтын. Соңында былғары доптар толығымен қолданудан шығарылды.

Регби лигасы

Регби лигасы сопақша келген, ауамен толтырылған футбол добымен ойналады. Егер доптың мөлшері мен пішіні талаптарға сай келмесе, төреші ойынды дереу тоқтатады. 1980 жылы суға жиналатын былғары қаптамалы доптар, синтетикалық, су өткізбейтін материалдармен қапталған доптарға алмастырылды. "Гилберт Синергия" 2007 жылғы Регби әлем чемпионатының ресми добы болды.