Жайлауда серуендеу мен тау жүру: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Жаяу серуендеу – хобби, спорт немесе демалыс әрекеті ретінде.

Жаяу жүру – әдетте ауылдық жолдар мен жаяу жүргіншілер жолдарындағы ұзақ, белсенді серуендеу. Көңіл көтеру үшін жаяу серуендеу Еуропада XVIII ғасырда дамыды. Діни саяхаттар одан да ертерек пайда болған, бірақ олар белгілі бір діндермен байланысты рухани мақсаттармен ұзақ қашықтықты басып өтуді қамтиды. "Жаяу жүру" термині Канада мен АҚШ-та жиі қолданылады; ал "серуендеу" термині осы аймақтарда негізінен қысқа, әсіресе қалалық серуендер үшін қолданылады. Ұлыбритания мен Ирландия Республикасында "серуендеу" сөзі барлық түрдегі жаяу әрекеттерді сипаттайды, ол саябақтағы серуен болсын немесе Альп тауларындағы саяхат болсын. Ұлыбританияда "жаяу жүру" сөзі де жиі қолданылады, сондай-ақ жаяу серуендеу, тау жүру және төбе жүру (негізінен Солтүстік Англияда тау жүру үшін қолданылатын термин) терминдері де қолданылады. "Буш-вокинг" термині Австралияға тән, ол 1927 жылы Сидней Буш-вокерлер клубы қабылдады. Жаңа Зеландияда ұзақ, белсенді жаяу жүру немесе жаяу саяхат "трампинг" деп аталады. Бұл – бүкіл әлем бойынша көптеген жаяу жүру ұйымдарымен танымал әрекет, және зерттеулер жаяу жүрудің барлық түрлері денсаулыққа пайдалы екенін көрсетеді.

Қатынасты терминдер

АҚШ, Канада, Ирландия Республикасы және Ұлыбританияда жаяу серуендеу – демалыс мақсатында ашық ауада жолмен немесе жолдан тыс жүру. Күндізгі жаяу серуен – бір күнде аяқталуға болатын жаяу серуен. Алайда, Ұлыбританияда таулы аймақтардағы жаяу серуен hillwalking деп аталады, сондай-ақ, жаяу жүру және rambling сөздері де қолданылады. Солтүстік Англияда, оның ішінде Лейк-Дистрикт және Йоркшир-Дейлс аймақтарында, тауға немесе үстіртке шығу fell walking деп сипатталады, себебі fell сол жердегі екі түрлі ландшафтты да білдіретін сөз. Жаяу серуендеу кейде бұталардың арасынан өтуді қамтиды және осылай аталады. Бұл, әсіресе, тығыз орман, бұталар немесе қалың өсімдіктер арасынан өту кезінде, алға жылжу үшін өсімдіктерді ығыстыруды қажет етеді. Өсімдіктер тым тығыз болған жағдайда, адамның өтуіне кедерілтін болса, жол ашу үшін мачете қолданылады. Австралияда bushwalking термині жолмен және жолсыз жаяу серуендеуді білдіреді. Жаңа Зеландиялықтардың жаяу серуендеуге қатысты қолданатын жиі қолданылатын сөздері – tramping (әсіресе, түнгі және ұзақ сапарлар үшін), жаяу жүру немесе bushwalking. Треккинг – Үндістан, Пәкістан, Непал, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Иран және Шығыс Африканың таулы аймақтарындағы көп күндік жаяу серуендерді сипаттау үшін қолданылатын сөз. Ұзақ қашықтыққа созылатын жолды басынан аяғына дейін жаяу өту де треккинг деп аталады, ал кейбір жерлерде thru hiking деп те атайды. Солтүстік Америкада, көбінесе кемпингпен бірге жүзеге асырылатын көп күндік жаяу серуендерді backpacking деп атайды. Бұл оқиға оның досы және рухани кеңесшісі, монах Дионигий ди Борго Сан Сеполькроға жазылған, оқиғадан кейін біраз уақыт өткен соң жазылған әйгілі хатта сипатталған. Алайда, кейбір зерттеушілер Петрарканың тауға шығуы – ойдан шығарылған оқиға деп санайды. Якоб Буркхардт «Италиядағы Ренессанс өркениеті» (1860, неміс тілінде) еңбегінде Петрарканы «шын мәнінде заманауи адам» деп жариялады, себебі табиғат оның «қабылдағыш рухы» үшін маңызды болды; тіпті ол табиғатты сипаттау дағдысына ие болмаса да. Петрарканың тауға ләззат алу үшін алғашқы болып шыққаны туралы пікірі және Буркхардттың Петрарканың табиғатқа деген сезімталдығына баса назар аударуы содан бері жиі қайталанды. Сондай-ақ, Петраркаға «альпинист» ретінде көптеген сілтемелер бар, бірақ Мон-Венту қиын емес және әдетте Альп тауларының құрамына кірмейді. Петрарка мен Буркхардттың бұл айқын мәлімдемесі, Петрарка ежелгі заманнан бері ләззат алу үшін тауға шыққан алғашқы адам болды, деген пікірді 1943 жылы Линн Торндайк жоққа шығарды. Орта ғасырларда да тауға шығу оқиғалары болған; Линн Торндайк «Германиядағы табиғатқа деген сезім туралы кітапта он бірінші және он екінші ғасырларда сол кезеңдегі таулардың әртүрлі шығулары мен сипаттамалары жазылған» және «өмірінің соңғы жылдарында Кёльн архиепископы Анно II (шамамен 1010–1075) өзінің сүйікті тауына әдеттегіден жиі шықты» деп атап өтті. Алайда, ауылды аралау идеясы тек 18-шы ғасырда Еуропада дамыды және романтизм қозғалысымен байланысты ландшафтқа және табиғатқа деген көзқарастың өзгеруінен туындады. Бұрын жаяу жүру кедейліктің белгісі болды және бос жүріп-қонумен байланысты болды. Бұрынғы ғасырларда ұзақ жаяу серуендер діни саяхаттардың бөлігі ретінде жасалып, бұл дәстүр бүкіл әлемде жалғасуда.

In the United States, Canada, the Republic of Ireland, and the United Kingdom, hiking means walking outdoors on a trail, or off trail, for recreational purposes. A day hike refers to a hike that can be completed in a single day. However, in the United Kingdom, the word walking is also used, as well as rambling, while walking in mountainous areas is called hillwalking. In Northern England, Including the Lake District and Yorkshire Dales, fell walking describes hill or mountain walks, as fell is the common word for both features there. Hiking sometimes involves bushwhacking and is sometimes referred to as such. This specifically refers to difficult walking through dense forest, undergrowth, or bushes where forward progress requires pushing vegetation aside. In extreme cases of bushwhacking, where the vegetation is so dense that human passage is impeded, a machete is used to clear a pathway. The Australian term bushwalking refers to both on and off trail hiking. Common terms for hiking used by New Zealanders are tramping (particularly for overnight and longer trips), walking or bushwalking. Trekking is the preferred word used to describe multi day hiking in the mountainous regions of India, Pakistan, Nepal, North America, South America, Iran, and the highlands of East Africa. Hiking a long distance trail from end to end is also referred to as trekking and as thru hiking in some places. In North America, multi day hikes, usually with camping, are referred to as backpacking. The exploit is described in a celebrated letter addressed to his friend and confessor, the monk Dionigi di Borgo San Sepolcro, composed some time after the fact. However, some have suggested that Petrarch's climb was fictional. Jakob Burckhardt, in The Civilization of the Renaissance in Italy (in German in 1860) declared Petrarch "a truly modern man", because of the significance of nature for his "receptive spirit"; even if he did not yet have the skill to describe nature. Petrarch's implication that he was the first to climb mountains for pleasure, and Burckhardt's insistence on Petrarch's sensitivity to nature have been often repeated since. There are also numerous references to Petrarch as an "alpinist", although Mont Ventoux is not a hard climb, and is not usually considered part of the Alps. This implicit claim of Petrarch and Burckhardt, that Petrarch was the first to climb a mountain for pleasure since antiquity, was disproven by Lynn Thorndike in 1943. There were ascents accomplished during the Middle Ages; Lynn Thorndike mentions that "a book on feeling for nature in Germany in the tenth and eleventh centuries, noted various ascents and descriptions of mountains from that period", and that "in the closing years of his life archbishop Anno II, Archbishop of Cologne (c. 1010 – 1075) climbed his beloved mountain oftener than usual". However, the idea of taking a walk in the countryside only really developed during the 18th century in Europe, and arose because of changing attitudes to the landscape and nature associated with the Romantic movement. In earlier times walking generally indicated poverty and was also associated with vagrancy. In previous centuries long walks were undertaken as part of religious pilgrimages and this tradition continues throughout the world.

Неміс тілді әлем

Швейцариялық ғалым және ақын Альбрехт фон Галлердің "Альптер" (1732) поэмасы тауларға деген қызығушылықтың оянуының тарихи маңызды алғашқы белгісі болып табылады, бірақ ол негізінен Альп тауының тұрғындарының қарапайым және идилликалық өмірін жазықтардағы тұрғындардың бұзылған және іздесіз өмірімен салыстыру үшін жазылған. XVIII ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде көптеген саяхатшылар Еуропаны жаяу аралап, өздерінің басынан өткендерін жазып қалдырды. Маңызды мысалдың бірі – Иоганн Готфрид Сеуме, ол 1801 жылы Лейпцигтен Сицилияға жаяу жол тартқан және тоғыз айдан кейін Париж арқылы Лейпцигке қайтып келген.

Ұлыбритания

Томас Уэст, шотланд дін қызметкері, 1778 жылы жазған Көлдер аймағына арналған нұсқаулығында демалыс үшін серуендеу идеясын танымал етті. Кіріспеде ол саяхатшыны көлдерге баруға ынталандыруды мақсат ететінін, ал осы мақсатта жазушы соңғы көлдер турларын жасаған авторлардың байқаған барлық таңдаулы станциялары мен көріністерін жинап, оның алдына салғанын, оларды өзінің қайта-қайта байқауларымен тексергенін жазды. Осы мақсатта ол көлдер маңындағы әртүрлі «станциялар» немесе көріністерді қосты, олардан туристер көріністерді эстетикалық қасиеттері тұрғысынан тамашалауға шақырылады. 1778 жылы жарық көрген кітап үлкен жетістікке ие болды. Көңіл көтеру үшін серуендеудің тағы бір белгілі ерте жақтасы – ағылшын ақыны Уильям Вордсворт. 1790 жылы ол Франция, Швейцария және Германияға ұзақ сапарға шықты, бұл сапар кейіннен оның ұзақ автобиографиялық поэмасы «Прелюдия» (1850) деп аталды. Оның танымал «Тинтерн аббаттығы» поэмасы 1798 жылы қарындасы Дороти Вордсвортпен Уэльске серуендеу кезінде Уай аңғарына жасаған сапарынан шабыттанды. Вордсворттың досы Колридж де жақын серуендеуші болды, сондықтан 1799 жылдың күзінде ол Вордсвортпен бірге үш апталық Көлдер аймағын аралап шықты. Романтизм ақындарының келесі буынының өкілі Джон Китс 1818 жылдың маусымында досы Чарльз Армитаж Браунмен бірге Шотландия, Ирландия және Көлдер аймағында серуендеп сапар шеге бастады. 19 ғасырда көбірек адамдар серуендеп саяхат жасады, олардың ең танымалдарының бірі – Роберт Луис Стивенсонның Франциядағы Севенн таулары арқылы есегімен жасаған саяхаты, ол «Есекпен саяхат» (1879) еңбегінде сипатталған. Стивенсон 1876 жылы өзінің танымал «Серуендеу туралы очерктері» жариялады. Саяхат әдебиеті жанры кейінгі 20 ғасырда көптеген классикалық туындыларды дүниеге әкелді. Ұзақ серуендеуді сипаттайтын кітаптың алғашқы американдық мысалы – табиғат зерттеушісі Джон Мьюрдің «Мың мильдік серуендеу шығанағына» (1916) атты кітабы, ол 1867 жылы жасалған ұзақ ботаникалық серуендеу туралы постхумалды жарияланған есеп. Англиядағы индустриализация салдарынан адамдар көбінесе тығыз және санитариялық жағдайы нашар қалаларға қоныс аудара бастады. Олар қаланың шектерінен қашып, ауыл-аймақтарда серуендеу арқылы демалатын. Алайда Англиядағы жер, әсіресе Манчестер және Шеффилд қалаларының маңындағы жерлер жеке меншікте болды және рұқсатсыз кіруге тыйым салынды. Солтүстікте «серуендеу» клубтары пайда бола бастады және «серуендеу құқығының» заңды болуы үшін саяси күрес жүргізді. Мұндай алғашқы клубтардың бірі – 1879 жылы Лесли Уайт құрған «Жексенбілік саяхатшылар». Бірінші ұлттық ұйым, «Серуендеу клубтары федерациясы» 1905 жылы Лондонда құрылды және оны ақсүйектер көптеп демеушілік етті. Халықтың жеке меншік жерлерге «серуендеу құқығын» заңдастыруға бағытталған Тауларға қол жеткізу туралы заң жобалары 1884 жылдан 1932 жылға дейін Парламентке ұсынылып, нәтижесіз аяқталды. Соңында, 1932 жылы «Серуендеушілер қозғалысы» Дербиширдегі Киндер Скаутқа жаппай кіруді ұйымдастырды. Полицияның рұқсатсыз кіруді болдырмауға жасаған барлық әрекеттеріне қарамастан, ол үлкен жариялылықтың арқасында сәтті аяқталды. Алайда, 1939 жылы қабылданған Тауларға қол жеткізу туралы заңға көптеген серуендеушілер ұйымдары, соның ішінде The Ramblers қарсылық білдірді, олар бұл заң өз құқықтарын жеткілікті түрде қорғамайды деп ойлады, және ол ақырында күшін жойды. Қол жетімділікті жақсартуға бағытталған күш-жігер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1949 жылғы Ұлттық парктері мен ауылдық жерлерге қол жеткізу туралы заңға, ал 1951 жылы Ұлыбританиядағы алғашқы ұлттық парк – Пик округінің ұлттық паркін құруға әкелді. Осы және басқа да ұлттық парктердің құрылуы барлық сыртқы демалысқа құмар адамдардың қол жетімділігін арттыруға көмектесті. 2000 жылғы «Ауылдық және жол жүрісі туралы» заң Англия мен Уэльстегі серуендеу құқығын едәуір кеңейтті.

Thomas West, a Scottish priest, popularized the idea of walking for pleasure in his guide to the Lake District of 1778. In the introduction he wrote that he aimed to encourage the taste of visiting the lakes by furnishing the traveller with a Guide; and for that purpose, the writer has here collected and laid before him, all the select stations and points of view, noticed by those authors who have last made the tour of the lakes, verified by his own repeated observations. To this end he included various 'stations' or viewpoints around the lakes, from which tourists would be encouraged to enjoy the views in terms of their aesthetic qualities. Published in 1778 the book was a major success. Another famous early exponent of walking for pleasure was the English poet William Wordsworth. In 1790 he embarked on an extended tour of France, Switzerland, and Germany, a journey subsequently recorded in his long autobiographical poem The Prelude (1850). His famous poem Tintern Abbey was inspired by a visit to the Wye Valley made during a walking tour of Wales in 1798 with his sister Dorothy Wordsworth. Wordsworth's friend Coleridge was another keen walker and in the autumn of 1799, he and Wordsworth undertook a three week tour of the Lake District. John Keats, who belonged to the next generation of Romantic poets began, in June 1818, a walking tour of Scotland, Ireland, and the Lake District with his friend Charles Armitage Brown. More and more people undertook walking tours through the 19th century, of which the most famous is probably Robert Louis Stevenson's journey through the Cévennes in France with a donkey, recorded in his Travels with a Donkey (1879). Stevenson also published in 1876 his famous essay "Walking Tours". The subgenre of travel writing produced many classics in the subsequent 20th century. An early American example of a book that describes an extended walking tour is naturalist John Muir's A Thousand Mile Walk to the Gulf (1916), a posthumously published account of a long botanizing walk, undertaken in 1867. Due to industrialisation in England, people began to migrate to the cities where living standards were often cramped and unsanitary. They would escape the confines of the city by rambling about in the countryside. However, the land in England, particularly around the urban areas of Manchester and Sheffield, was privately owned and trespass was illegal. Rambling clubs soon sprang up in the north and began politically campaigning for the legal 'right to roam'. One of the first such clubs was 'Sunday Tramps' founded by Leslie White in 1879. The first national grouping, the Federation of Rambling Clubs, was formed in London in 1905 and was heavily patronized by the peerage. Access to Mountains bills, that would have legislated the public's 'right to roam' across some private land, were periodically presented to Parliament from 1884 to 1932 without success. Finally, in 1932, the Rambler's Right Movement organized a mass trespass on Kinder Scout in Derbyshire. Despite attempts on the part of the police to prevent the trespass from going ahead, it was successfully achieved due to massive publicity. However, the Mountain Access Bill that was passed in 1939 was opposed by many walkers' organizations, including The Ramblers, who felt that it did not sufficiently protect their rights, and it was eventually repealed. The effort to improve access led after World War II to the National Parks and Access to the Countryside Act 1949, and in 1951 to the creation of the first national park in the UK, the Peak District National Park. The establishment of this and similar national parks helped to improve access for all outdoors enthusiasts. The Countryside and Rights of Way Act 2000 considerably extended the right to roam in England and Wales.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында жаяу жүруге қызығушылықтың алғашқы мысалы – 1819 жылы Нью-Гэмпшир штатындағы Вашингтон тауының шыңына Абель Кроуфорд пен оның ұлы Итанның жол ашуы. Бұл 8,5 мильдік жол АҚШ-тағы ең көне, үздіксіз пайдаланылып келе жатқан жаяу жүру жолы болып табылады. Британдық және еуропалық романтизмнің ықпалы трансцендентализм қозғалысы арқылы Солтүстік Америкаға жетті, ал Ральф Уолдо Эмерсон (1803–82) және Генри Дэвид Торо (1817–62) Солтүстік Америкадағы табиғатты зерттеу қозғалысына зор әсер етті. Тороның табиғат және жаяу жүру туралы жазған еңбектерінің ішінде, өлімінен кейін жарық көрген "Жаяу жүру" (1862) атты еңбегі бар. Оның бұрынғы мақаласы "Вачусеттке саяхат" (1842) Тороның Конкорд, Массачусетс штатынан Вачусет тауының (Принстон, Массачусетс штаты) шыңына және кері саяхатын, бір серігімен бірге төрт күнге созылған саяхатын сипаттайды. 1876 жылы құрылған Аппалачи тау клубы Америкадағы ең көне жаяу жүру клубы болып есептеледі. Ол АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы таулар мен жолдарды қорғау мақсатымен құрылды. Оның құрылуына дейін Америкада тағы төрт жаяу жүру клубы құрылған еді. Оларға 1875 жылы қысқа ғана өмір сүрген (алғашқы) Рокки Маунтин клубы, 1873 жылы Портлендтегі Уайт Маунтин клубы, 1863 жылы Уильямстаундағы Альпілік клуб және 1850 жылы Массачусетс штатының Линн қаласынан келген төрт адам құрған Барлаушы шеңбері кіреді. Бұл клубтар кейін пайда болған клубтар сияқты жаяу жүрушілер клубы болмаса да, Ұлттық саябақтар қызметі Барлаушы шеңберін «Жаңа Англиядағы алғашқы жаяу жүрушілер клубы» деп мойындайды. Осы төрт клубтың барлығы да құрылғаннан кейін бірнеше жыл ішінде таратылды. Ол бүгінде «Ұлттық саябақтардың әкесі» деп аталады. 1916 жылы ұлттық саябақтар мен ескерткіштерді қорғау үшін Ұлттық саябақтар қызметі құрылды. 1921 жылы орманшы Бенттон МакКей Американың алғашқы ұлттық көрнекті жолы – Аппалачи жолының (AT) идеясын ойлап тапты. AT 1937 жылдың тамызында аяқталып, Мэннен Джорджияға дейін созылады. Тынық мұхитының жотасы («PCT») алғаш рет 1930 жылдары YMCA жаяу жүру топтарымен зерттелді және ақырында Мексикадан Канадаға дейінгі шекаралық жол ретінде тіркелді.

An early example of an interest in hiking in the United States is Abel Crawford and his son Ethan's clearing of a trail to the summit of Mount Washington, New Hampshire in 1819. This 8.5 mile path is the oldest continually used hiking trail in the United States. The influence of British and European Romanticism reached North America through the transcendentalist movement, and both Ralph Waldo Emerson (1803–82) and Henry David Thoreau (1817–62) were important influences on the outdoors movement in North America. Thoreau's writing on nature and on walking include the posthumously published "Walking" (1862)". His earlier essay "A Walk to Wachusett" (1842) describes a four day walking tour Thoreau took with a companion from Concord, Massachusetts to the summit of Mount Wachusett, Princeton, Massachusetts and back. Established in 1876, the Appalachian Mountain Club has the distinction of being the oldest hiking club in America. It was founded to protect the trails and mountains in the northeastern United States. Prior to its founding, four other hiking clubs had already been established in America. This included the very short lived (first) Rocky Mountain Club in 1875, the White Mountain Club of Portland in 1873, the Alpine Club of Williamstown in 1863, and the Exploring Circle, which was established by four men from Lynn, Massachusetts in 1850. Although not a hiking club in the same sense as the clubs that would emerge later, the National Park Service recognizes the Exploring Circle as being "the first hiking club in New England." All four of these clubs would disband within a few years of their founding. He is today referred to as the "Father of the National Parks". In 1916, the National Park Service was created to protect national parks and monuments. In 1921, Benton MacKaye, a forester, conceived the idea of what would become America's first National Scenic Trail, the Appalachian trail (AT). The AT was completed in August 1937, running from Maine to Georgia. The Pacific Crest Trail ("PCT") was first explored in the 1930s by the YMCA hiking groups and was eventually registered as a complete border to border trail from Mexico to Canada.

Қажылық сапарлары

Кейбір жаяу жүргіншілер қазір діни жолдарды ұзақ қашықтыққа созылатын бағыттар ретінде қарастырады, ал Ұлыбританияның ұлттық жолы Солтүстік Даунс жолы Кентербериге дейінгі Діни жолдың бағытын ұстанды. Ежелгі қажылық жолы, Сантьяго де Компостела жолы немесе Әулие Яков жолы, соңғы уақытта көптеген ұзақ қашықтыққа созылатын жаяу жолдардың бастауына айналды. Бұл - Испанияның солтүстік-батысындағы Галисиядағы Сантьяго-де-Компостела соборындағы апостол Ұлы Яковтың қасиетті жеріне жететін қажылық жолдардың желісі. Көптеген адамдар оның бағыттарымен рухани жол ретінде немесе рухани өсу үшін уақыт өткізеді. Француз жолы – ең танымал бағыт, ол Пиреней тауының француз жағындағы Сен-Жан-Пье-де-Порттан испан жағындағы Ронсевальге дейін, содан кейін Памплона, Логроньо, Бургос және Леон қалалары арқылы Сантьяго-де-Компостелаға дейін созылады. Француз жолымен жүру әдетте кем дегенде төрт аптаға созылады, жол бойында бір-екі күн демалуға мүмкіндік бар. Кейбіреулері велосипедпен немесе атпен саяхаттайды. Тур, Везелей және Ле-Пю-эн-Велай қалаларынан келетін жолдар Сен-Жан-Пье-де-Порт қаласында қосылады. Француздық GR 65 (Grande Randonnée желісінің) ұзақ қашықтыққа арналған жолы – ежелгі христиан қажылық жолының маңызды нұсқасы. Ыбырайым жолы – ежелгі Таяу Шығыста ислам, христиан және яһуди патриархы Ыбырайымның ежелгі саяхаты болған деп саналатын мәдени жол. Бұл жол 2007 жылы оның туған жері болуы мүмкін Түркияның Урфа қаласынан Негев шөліне дейінгі қажылық бағыты ретінде құрылды.

Баратын жерлері

Ұлттық парктер көбінесе маңызды жаяу жүру орындары болып табылады, мысалы Англия мен Уэльстің ұлттық парктері; Канаданың; Жаңа Зеландияның, Оңтүстік Африканың және т.б. Көбінесе қазіргі кезде ұзақ қашықтыққа саяхаттау (жаяу көшу) Англия мен Уэльстегі Ұлттық жолдар, Кунгслден (Швеция) және АҚШ-тағы Ұлттық жол жүйесі сияқты ұзақ қашықтыққа арналған жолдар бойынша жүзеге асырылады. Grande Randonnée (Франция), Grote Routepaden, немесе Lange afstand wandelpaden (Нидерланды), Grande Rota (Португалия), Gran Recorrido (Испания) – Еуропадағы ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жүргіншілер жолдарының желісі, негізінен Франция, Бельгия, Нидерланды және Испанияда. Еуропаның басқа елдерінде, сондай-ақ Канадада, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Непалда және азды-маз басқа Азия елдерінде, мысалы Түркияда, Израильде және Иорданияда ұзақ қашықтыққа арналған жолдардың кең желілері бар. Австрия, Словения, Швейцария, Германия, Франция және Италия Альптарында тау шатырларының кең ауқымды жүйесін пайдалана отырып, "шатырдан шатырға" жаяу саяхаттауға болады. 20-шы ғасырдың соңында ресми және ресми емес ұзақ қашықтыққа арналған маршруттардың көбеюіне байланысты, қазір жаяу жүргіншілер көбінесе жаяу көшуден гөрі ұзақ қашықтыққа арналған жолға (Британия), жолға (АҚШ), Grande Randonnée (Франция) және т.б. жүгінуге бейім. Ұзақ қашықтыққа созылатын жолдардың ерте мысалдары – АҚШ-тағы Аппалачи жолы және Британиядағы Пеннин жолы. Ұйымдастырылған жаяу жүру клубтары Еуропада ресми жаяу жүру жолдарымен шамалас уақытта пайда болды. Бұл клубтар 19 және 20 ғасырларда өздерінің жеке жолдарын құрып, сақтап келді, ұзақ жаяу жүру жолдарын дамытуға басымдық берді. 1938 жылы Еуропадағы алғашқы ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жүргін жолы – Венгрияның ұлттық көк жолы, шамамен 100 шақырымға созылып, Венгрияның даласында құрылды.

Азия

Таяу Шығыста Иордан жолы – Иорданияда 2015 жылы Иордан жолы қауымдастығы құрған 650 км (400 миль) ұзындықтағы жаяу жүру жолы. Ал Израиль 9 656 км-ден аса жолмен «саяхатшылардың жұмағы» деп сипатталған. Ликия жолы – Түркияның оңтүстік-батысындағы ежелгі Ликия жағалауының бір бөлігін айналып өтетін ұзақ қашықтыққа созылатын белгіленген жол. Оның ұзындығы 540 км-ден асады және Фетхие қаласына жақын Хисароню (Овачик) жерінен Анталиядан шамамен 20 км қашықтықтағы Коньяалтидегі Геикбайриге дейін созылады. Оны Түркияда тұратын британдық Кейт Клоу ойлап тапты. Бұл жолдың аты ежелгі өркениеттен алынған, ол бір кезде осы аймақты билеген. Ұлы Гималай жолы – Гималай таулары арқылы өтетін бағыт. Жолдың бастапқы идеясы Непалдың шығыс жағынан батыс жағына дейін жалғасатын, барлығы шамамен 1 700 километр (1 100 миль) болатын бір ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жүру жолын құру болды. Бұл жол Непалдың таулы аймақтарындағы кем зерттелген туристік орындарды байланыстыруды көздейді.

Латын Америкасы

Латын Америкасында Перу мен Чили маңызды жаяу серуендеу орындары болып табылады. Перудегі Мачу-Пикчуға апаратын Инка жолы өте танымал және оған рұқсат қажет. Чилидегі ең ұзын жаяу серуен жолы – бейресми 3,000 км (1,850 миль) Үлкен Патагония жолы, ол үкіметтік емес ұйымның бастамасымен құрылған.

Африка

Африкадағы маңызды жаяу серуенге арналған бағыт – Танзаниядағы жанартау Килиманджаро, Африкадағы ең биік тау және әлемдегі ең биік, жеке тұрған тау: теңіз деңгейінен және платодан шамамен биіктікте.

Жабдық

Жаяу жүруге қажетті жабдықтар жергілікті климат сияқты әртүрлі факторларға байланысты. Күндізгі саяхатшылар көбінесе су, азық-түлік, карта, бас киім және жаңбырдан қорғайтын киім алып жүреді. Таулы жерлерде бут киімдер әлі де кеңінен қолданылады. Таушылар клубы жаяу жүру үшін "он қажетті заттың" тізімін ұсынады, оған компас, күн көзілдірігі, күннен қорғау кремі, фонарь, алғашқы медициналық жәрдем, отты жағу құралы және пышақ кіреді. Басқа топтар бас киім, қолғап, жәндіктерден қорғау құралы және төтенше жағдайға арналған көрпе сияқты заттарды ұсынуы мүмкін. GPS навигациялық құрылғысы да пайдалы болуы мүмкін, ал бағыт карталары нұсқау ретінде қолданылуы мүмкін. Ауыр рюкзакпен жүргенде, әсіресе трекинг таяқтары ұсынылады. Қысқы жаяу жүруге басқа маусымдарға қарағанда жоғары деңгейдегі дағдылар және арнайы жабдықтар қажет (қысқы жаяу жүру туралы төменде қараңыз). Жеңіл рюкзакпен саяхаттауды жақтаушылар көп күндік саяхаттар үшін қажетті заттардың тізімі ұзақ болса, рюкзак салмағының артуынан шаршау мен жарақат алу қаупінің ұлғаятынын айтады. Олар рюкзак салмағын азайту арқылы ұзақ қашықтықтарды оңай жүруге болатынын ұсынады. Ұзақ саяхаттарда бут киімдердің салмағына байланысты, олардың қолданылуы жеңіл рюкзакпен саяхаттаушылар арасында даулы мәселе болып табылады. Popular Science журналында жарияланған мақаласында Алиша МакДаррис баламен жаяу жүруге белгілі бір қиындықтар бар екенін, бірақ бұл олар үшін пайдалы тәжірибе болуы мүмкін екенін, әсіресе маршрут олардың қызығушылықтарын ескере отырып таңдалса, айтады. Кішкентай балалар ересектерге қарағанда тез шаршайды, сондықтан оларға жиірек су және энергияға толы тағамдар қажет, сонымен қатар ауа райы мен жер бедерінің өзгеруіне сезімтал. Осы факторларды ескере отырып, жаяу жүру маршрутын таңдауға болады және тиісті киім, жабдықтар мен күннен қорғану құралдары қол жетімді болуы керек.

Етіктік

Жаяу жүргіншілер басқа жер пайдаланушылармен келіспеушілікке түсіп немесе табиғи ортаға зиян келтіруі мүмкін болғандықтан, жаяу жүру әдептері қалыптасқан. Тік баурайда екі топ жаяу жүргінші кездессе, кейбір аймақтарда жолға көтеріліп бара жатқан топқа басымдық беру қалыпты жағдайға айналған. Әртүрлі ұйымдар жаяу жүргіншілерге айқайлау, дауыспен сөйлесу, музыка қосу немесе ұялы телефондарды пайдалану сияқты қатты дыбыстар жасаудан аулақ болуды ұсынады. Жаяу жүргіншілерге жабайы жануарларды тамақтандыруға кеңес берілмейді, себебі олар адам тағамына үйреніп алса, басқа жаяу жүргіншілерге қауіпті болуы мүмкін, сондай-ақ оларды өлтіруге немесе қоныстандыруға тура келуі мүмкін.

Қауіптер

Жаяу жүру жер бедерінің қиындығы, қолайсыз ауа райы, жолдан адасып кету немесе бұрыннан бар денсаулық мәселелері салдарынан қауіпті болуы мүмкін. Жол жүрушілерге төнетін қауіпті жағдайларға нақты жазатайым оқиғалар мен физикалық аурулар жатуы мүмкін. Бұл әсіресе биік тауларда, өзендер мен мұздықтарды кесіп өту кезінде, қар мен мұз болғанда қауіпті. Кейде жаяу жүруге тіреуге арналған құралдарды қолдану, сондай-ақ арқандар, мұз балталары мен тісті табандарды пайдалану және оларды дұрыс қолдану дағдысы қажет болуы мүмкін. Денсаулыққа қатысты туындауы мүмкін қауіптерге сусыздану, аяздану, гипотермия, күннен күйіп кету, күн соғуы немесе диарея, сондай-ақ білек бұрылысы немесе сүйек сыну сияқты жарақаттар жатуы мүмкін. Гипотермия барлық жаяу жүрушілер үшін, әсіресе тәжірибесіздер үшін қауіпті. Ауа райының аса суық болуы міндетті емес, себебі қарапайым жаңбыр немесе тұман да күшті салқындату әсерін тигізеді. Биік тауларда тағы бір қауіп – биіктікке бейімделуге байланысты ауру. Бұл әдетте тек белгілі бір биіктікте ғана пайда болады, бірақ кейбір адамдар төменгі биіктікте де зардап шегеді. Қауіп факторларына бұрын биіктікте ауруға шалдыққан, жоғары қарқынмен қызмет атқаратын және биіктікке жылдам көтерілген адамдар жатады. Жыл бойында сақталатын мұздықтар қауіпті болуы мүмкін. Жылдам ағыс су да қауіпті, ал қауіпсіз өту үшін арнайы техникалар қажет болуы мүмкін. Әртүрлі елдерде шекаралар нашар белгіленген болуы мүмкін. 2009 жылы Иран Ирак шекарасы арқылы жаяу өтуге тырысқан үш америкалық азаматты тұтқындады. Канададан Тынық мұхитының жағалауы арқылы АҚШ-қа заңсыз өтуге болады. Оңтүстікке қарай бағытталған сапар солтүстікке қарағанға қарағанда оңай, егер Канаданың шекара қызметтерімен алдын ала келісім жасалса, өтуге болады. Шенген аймағында, оның ішінде Еуропалық Одақтың көп бөлігі және Швейцария мен Норвегия сияқты серіктес елдерде, жолмен өтуге ешқандай кедергі жоқ, және шекаралар әрқашан анық бола бермейді.

Қысқы жаяу жүру

Қыста жаяу жүру қосымша мүмкіндіктер, қиындықтар және қауіп-қатерлер ұсынады. Мұзды жағдайда тісті қарабылар (кремпон) қажет болуы мүмкін, ал тік, қармен жабылған жолдарда мұз балтасы қолдану ұсынылады. Көп қарда жүру үшін қарға басу аяқ киімдері мен жаяу жүру таяқтары немесе шаңғы таяқтары пайдалы көмекші құралдар болып табылады. Шаңғы мен жаяу жүру арасындағы тығыз байланыстың мысалы Норвегияда кездеседі, онда Норвегия жаяу жүру қауымдастығы мыңдаған шақырымдық жолдарға орналасқан 400-ден астам паналарын ұстап тұрады, оларды жаз айларында жаяу жүргіншілер, ал қыс айларында шаңғышылар пайдалана алады. Қарлы жағдайда ұзақ маршруттарда жаяу жүргіншілер тау шаңғысымен жүруге көше алады, олар үшін тауға көтерілуге арналған арнайы шаңғылар мен аяқ киімдерді пайдаланады. Қыста күннің қысқаруы, ауа райының өзгеруі және қар көшкінінің қаупі сияқты факторлар жаяу жүрудің қауіп деңгейін арттырады.