Кіріспе

Хмонг халқының этникалық мәдениеті Хмонг халқы - қазіргі уақытта бірнеше елде тұратын этникалық топ, олар оңтүстік Қытайдағы Янцзы өзені бассейнінен шыққан деп есептеледі. Хмонгтар Қытайда Miao деп аталады, бұл Хмонгтарды ғана емес, сонымен қатар Хму, Qo Xiong және A Hmao сияқты басқа да туысқан топтарды қамтиды. Бұл терминді қолдану туралы, әсіресе Батыс елдерімен қоныс тепкен Хмонгтар арасында, пікірлер бар, өйткені бұл терминді кемсітуші деп санайды, бірақ Қытайда тұратын Хмонгтар әлі күнге дейін өздерін осы атпен атайды. Хмонгтар тарих бойы хмонгтар ретінде танылып келді, өйткені олар хмонг тілін, әдет-ғұрыптарын және өмір салтын сақтап, өздері тұратын елдің өмір салтын қабылдады. 1960 және 1970 жылдары көптеген хмонгтар Вьетнам соғысы кезінде американдық ЦРУ-ға коммунизмге қарсы күресу үшін жасырын түрде жалданады. Америка әскерлері Вьетнамнан шыққаннан кейін Лаоста коммунистік режим орнады. Соғыс кезінде оған қарсы күрескендердің бәрін соттап, қайта тәрбиелеуді бұйырды. Хмонгтардың көбі әлі де Лаоста, Таиландта, Вьетнамда, Мьянмада және Қытайда (әлемдегі ең үлкен Хмонг халқының бірі - 5 миллион) тұрса да, 1975 жылдан бастап көптеген Хмонгтар қуғын-сүргіннен қорқып, Лаостан қашып кетті. 1980 жылдары тай босқындар лагерінде тұрғандардың көбі АҚШ, Француз Гвианасы, Австралия, Франция, Германия сияқты елдерге қоныс аударды, сондай-ақ өз елдеріне оралу үмітімен Таиландта қалуды таңдағандар да болды. АҚШ-та Хмонгтардың жаңа буыны американдық қоғамға біртіндеп кірісіп, өздерінің үлкендері Хмонгтың мәдениеті мен тарихын үйретуде. Көптеген адамдар ескі ұрпақ өскен сайын америкалық хмонгтардың хмонг туралы білімі де жойылады деп қорқады.

Неке

Клан топтары экзогамиялық: яғни Хмонгтар өздерінің клан тобында үйленбеуі мүмкін; некелік серіктес басқа кланнан табылуы керек. Мысалы, бір сионг екінші сионгпен некеге тұрмауы мүмкін. Алайда, оларға анасының қанынан туысқандармен (нейтса) некеге тұруға рұқсат етіледі. Бұл екі туыстың аналары арқылы туысқандарына некеге тұруына мүмкіндік береді, егер олар әр түрлі кландарда болса. Дәстүр бойынша, ер бала қызға үйленгісі келгенде, ол өзінің ниеті туралы анық айтады және кез келген қолайлы жағдайда оны "зий" немесе ұрлап алады (Батыс елдерінде бұл әрекет танымал емес және заңсыз деп саналады). Бұл дәстүрлі түрде тек символикалық ұрлау. Ол қызды "жий" етуден бұрын, алдымен оған сыйлық беруі керек. Бірнеше күн күткеннен кейін, жігіт қызды "жия" (жақсы көреді). Егер жігіт қызға ешқашан сыйлық бермеген болса, қызға оны қабылдамауға және оны құтқаруға келген кез келген отбасы мүшесімен бірге үйіне қайтуға рұқсат етіледі. Ата-аналар "зий" кезінде хабардар етілмейді, бірақ ұлдың кланынан бір елші олардың қызының қайда екені және оның қауіпсіздігі туралы хабарлауға жіберіледі (fi xov). Бұл елші оларға ұлдың отбасылық тарихы туралы айтып, қыздың отбасылық тарихы туралы сұрайды. Мысалы, елші қыздың отбасына күйеу жігіттің Луаң Прабангтан (Лаос) келген Стрип Хмонг отбасынан екенін айта алады; қалыңдықтың ата-анасы олардың Нонг Хеттен (Шиенг Хуанг, Лаос) Мооб Лидж / Монг Ленг екенін жауап бере алады. Жаңа жұп күйеу жігіттің үйіне кірмес бұрын, күйеу жігіттің әкесі бата беру рәсімін орындап, ата-бабалардан жаңа келінді үй ішіне қабылдауды сұрайды (Lwm qaib). Үй иесі тауықты әйнекті қимылмен ерлі-зайыптылардың басын айналдырады. Қыздың үш күн бойы ешкімнің үйіне кіруіне тыйым салынған. Үш күн немесе одан да көп уақыт өткеннен кейін күйеу жігіттің ата-анасы жаңадан үйленген жұп үшін алғашқы тойды (ху плиг ньяб тьяб таум пув пэб таг кис) дайындайды. Үйлену әдетте екі күндік процесс. Бұл алғашқы тойдың соңында жұп қалыңдықтың үйіне қайтады. Олар түнде кезігіп, келесі күнге дайындалады. Екінші күні қалыңдықтың отбасы үйінде екінші тойды дайындайды, онда жұп үйленеді (Noj tshoob). Хмонгтардың некеге тұру дәстүрлері әлемдік хмонгтар қауымдастығының мәдени жіктелуіне байланысты сәл өзгешеленеді, бірақ олардың барлығы күйеу жігіттің отбасынан қалыңдыққа айырбастауды талап етеді. Қалыңдықтың бағасы жаңа отбасы екінші отбасының қызын алып кеткені үшін өтемақы болып табылады, өйткені қыздың ата-анасына үй шаруасына көмектесетін бір адам жетіспейді (қыздың бағасы оның құнына немесе ата-анасына байланысты өзгеруі мүмкін). Екі отбасының ақсақалдары келісімге дейін ақшаны келіседі, ал әдетте күміс немесе малмен төленеді. Қазіргі кезде ақшалай есеп айырысу да кең тараған. Бұл рухани сенімдер денсаулық пен ауруға қатысты сенімдермен біріктіріледі. Хмонгтардың дәстүрлі рухани іс-әрекеттерінде адамның физикалық әл-ауқаты оның рухани денсаулығынан бөлек емес; рухани әлем өте ықпалды және физикалық әлемде не болатынын анықтайды. Бұл ілімдерге сай, тірі де, өлі де нәрселердің рухы бар. Бұл екі дүние арасында нәзік тепе-теңдік бар, сондықтан ата-бабаларды бағыт-бағдар және қорғаныш үшін құрметтеу керек. Өлген ата-бабалардың рухтары тірілердің денсаулығы мен әл-ауқатына әсер етеді деп санайды. Адамдар рухтарды қанағаттандыру және олардың ықыласына ие болу үшін тамақ және ақша ұсыну, шарап құю және хош иісті заттар жағу сияқты рәсімдерді орындайды. Үйдің еркек бастығының рөлі ата-баба рухтарына табыну. Алайда, әйелдердің де осы рөлге қатысқаны таңқаларлық емес. Үй шаруашылығының басшысы "ата-бабаларының рухтарына құрмет көрсету үшін" орындайтын ырым-жырымдар, әдетте, Хмонг жаңа жыл мерекесі кезінде жасалатын жеке пайда үшін. Бұл үйдің рухтарын үйді қорғауға шақыру. Әр адамның жаны 12 бөліктен тұрады деп саналады. Бұл мүшелердің денсаулығы жақсы болу үшін, олар бір-бірімен үйлесімді болуы керек. Кейбір мүшелердің белгілі бір міндеті бар. 12 бөліктің бірі қайтыс болғаннан кейін қайтадан өмірге келеді немесе туысы не ұрпағымен бірге болады, ал негізгі бөлігі ата-бабаларының үйіне, рухтар дүниесіне оралып, қайтыс болған адамның қабірінің жанында қалады. Тірілердің жаны үйлесімсіз күйге түсіп, тіпті денесінен кетуге де мүмкін. Жанның немесе дене мүшелерінің жоғалуы (пооб плиг) ауыр ауруларға әкелуі мүмкін. Ауырудың қаншалықты ауыр екендігі жоғалған мүшелердің санына байланысты. Жанды шақыру рәсімін (ху плиг) шамандар орындай алады, егер жан...

Анимизм және шаманизм

Хмонгтардың дәстүрлі рухани өмірін ұстанатындар үшін, шаман - рух пен материалдық әлем арасындағы араласшы болып табылатын сауықтырушы, ол - басқа әлеммен негізгі байланыс құралы, ол адамның неге және қалай ауырып қалғанын көре алады. Хмонгтар ауру мен сауығуды ғаламдық және жергілікті табиғаттан тыс күштермен байланысты табиғаттан тыс процестер деп санайды. Ежелгі заманда адамдар мен рухтар бір-бірімен бірге өмір сүрген. Алайда, екі түрлі тұлға арасындағы қақтығыстан кейін Сауб құдай екеуін бір-бірін көруден құлшынысты. Алайда, екі әлемде де жақсылық пен жамандық бар, сондықтан адамдар басқа әлемнің зұлымдықтарымен байланысқа түскен сайын, науқастың рухын құтқару немесе қайта шақыру үшін рәсімдер жасау үшін шаман қажет және / немесе адам неге соншалықты науқас екенін қараңыз. Шаманның негізгі міндеті - "сенімді қайта жаңғырту және қалпына келтіру" физикалық денсаулық емес, бірақ ол солай көрінуі мүмкін. Дәрігерлік рәсімдер, мысалы, шөптермен емделу, қағаз ақша немесе мал тартуы сияқты. Қате аурулар кезінде шаман транске түсіп, рухтар дүниесін аралап, мәселенің себебін және оны шешудің жолын табу үшін, әдетте, жанның жоғалуы немесе зақымдануымен байланысты. Бұл "уа неб" деп аталатын рәсім бірнеше бөлімнен тұрады. Процесстің бірінші бөлігі - "уа неб саиб": жағдайдың рухани аурасын қарап, факторлардың қандай екенін анықтау. Егер уә нәб саиб кезінде шаман адамның бір нәрсесі қатты бұрыс екенін байқаса, мысалы, жан үйіне жолды жоғалтып, қандай да бір рухани зат ұстаса, шаман рәсімнің бірінші бөлігін рухани затпен келіссөз жүргізу арқылы аяқтайды ("бұл жеке жанды кім басқара алады") жанды босату үшін; көбінесе бұл болады. Содан кейін шаман жанды үйіне алып кетеді. Күту кезеңінен кейін, егер науқас адам сауығып кетсе, онда рәсімнің екінші бөлігі, ua neeb kho деп аталады, онда жос қағаздар өртеледі және жеке адамның жан дүниесінің болашақ қорғанысы мен амандығы үшін мал құрбандыққа шалынады. Отбасы мен достары рәсімге қатысуға шақырылады және адамның билегіне (кхи те) ақ жіп байланады. Шаман бұл жіптерді баталайды, әр адам оны өз билетіне байлап, жеке батасын береді. Хмонг америкалықтарының арасында жүргізілген зерттеулер көптеген хмонгтар денсаулық мәселесі үшін шаманға жүгінуді жалғастыратынын көрсетеді. Үйдің әр үйінде қасиетті қабырға қағаз құрбандық үстелі (Xwmkab-тан жасалған Тадж Неб) болады, онда шаман келгенде, ол оның алдында рәсімді орындайды. Үй ішіндегі ғибадаттар да осы сәтте орындалады. Бұл қабырғаға салынған құрбандық үстелі үйдің басты қорғаушысы болып табылады. Бұл үй-бүленің оны орналастыруға шешім қабылдаған жері, онда ғибадат, құрбандықтар (жос қағаз, жануарлар және т.б. ), рәсімдер орындалады. Сонымен қатар, шаманның арнайы аспаптары мен даг-негтері бар жеке құрбандық үстелі бар. Ритуал кезінде немесе шаман транс жағдайында шаманның басқа әлеммен тікелей сөйлесіп жатқан кезінде олтар мен шаманның арасында жүру тыйым салынады. Шаман болу үшін әркімнің өзі емес, оны рухтар рухани әлем мен физикалық әлем арасындағы аралас болу үшін таңдауы керек. Хмонг шаманизмі бойынша шаман еркек немесе әйел болуы мүмкін. Әдетте, егер адамның отбасы тарихында шамандар болса, оның шаман болу мүмкіндігі жоғары. Бұл ата-бабалардың рухтары, соның ішінде шаманның рухтары да, бір туысқа қайтадан тән алады деген сенімге байланысты. Шаманның құдіретіне ие болғаннан кейін, жеке тұлға ұстаз іздеу керек (ол шаман) және ол ресми шаман қоғамына шақыра алатын шаман болуға дайындықты бастайды. Әдетте, шаманның жаттығумен айналысу уақыты шаманды рәсімдерді орындау процесінде (дагнег) жетелейтін рухани қамқоршыларға байланысты. Шаман болу қабілетін мұра еткен адамдарда жиі түсіндіруге болмайтын физикалық аурулар, биполярлық тұлғалық және мультиперсоналдық/ шизофрения белгілері байқалады. Хмонгтардың дәстүрлі сенімдеріне сәйкес, бұл белгілер шамандық рухтардың (даб неб) шаманға жетуге тырысуының нәтижесі болып табылады. Шамандықпен айналысатындар осы белгілерді таниды және жақын адамдарын толыққанды шаман болуға көмектесу арқылы емдей алады. Шаман болу үшін бата алғандар және шамандықты жүзеге асырғысы келмейтіндер жиі христиандық экзорцизмге, батыс медицинасына және психикалық палаталарға жүгінеді. Шаман болуды қабыл алғандар өздеріне көмектесуді құрмет деп санайды. Хмонг қауымдастығында шаманға үлкен құрметпен қарайды.

Емдеу әдістері мен әдістері

Көптеген хмонгтар әлі күнге дейін дәстүрлі түрде өсімдіктер арқылы емдейді. Хмонг әйелдері бала туғаннан кейін қатаң диета ұстайды. Бұл ыстық күріш, жаңа қайнатылған тауық, шөптер (koj thiab ntiv), лимон шөптері және аздап тұз. Бұл әйелдер үшін емдік процесс деп есептеледі. Ол 30 күн бойы (nyob dua hli) осы диетада болады, бұл оның денесін қалған қаннан тазартып, болашақта аурудан сақтанады. Кав (күміндеу немесе қасық) - бұл күміс монетаның немесе қасықтың шетін тері бетін сыпыруды қамтитын емдеудің тағы бір түрі. Бұл процесс жолбарыстың бальзамы (тшуаж луан пауб) скраптын жерлерге жағу арқылы басталады, бұл денедегі тесіктерді ашуға және уларды босатуға көмектеседі деп болжанады.

Киім-кешек

Көптеген тайпалар киімдерінің түсі мен бөлшектерімен ерекшеленеді. Қара хмонгтар қара түсті мақта түстес қымыздан тігілген киім киеді. Гүлді хмонгтар өте жарқын түстермен кестеленген, буындармен таңбаланған дәстүрлі киімдерімен танымал. Хмонг киімінің және мәдениетінің маңызды элементі - бұл падж нтауб, (пун ду деп айтылады) тігісті, кері тігісті және кері аппликацияны қолдана отырып жасалған дәстүрлі тоқыма өнерінің күрделі түрі. Дәстүрлі түрде Хмонг дизайндары орнамалы, геометриялық және бейнеленгіш емес, олар гүл сияқты дизайндарды қоспағанда, нақты әлемдегі объектілерге қатысты ешқандай символдарды білдірмейді және құрамайды. Паджунтаубты тек әйелдер ғана жасайды. Падж нтауб - хмонгтардың мәдени байлығы мен жеке басын білдіретін киім. Падж нтаубтың негізгі дәстүрлі функциялары - жерлеу киімдерінде, онда дизайн қайтыс болғандарға рухани қорғауды ұсынады және оларды өмірден кейінгі ата-бабаларына және Хмонг жаңа жыл мерекесіне бағыттайды. Жаңа жыл мерекесінде жаңа жапқыш пен киімдерді әйелдер мен қыздар жасайды, өйткені өткен жылдың киімдерін киюді жамандық деп санайды, олар әйелдердің шығармашылығын, шеберлігін және тіпті табысты әйел болу қабілетін көрсетеді. Тюдж луб 70 фут немесе одан да ұзын алаңда ойналады, оның биіктігі 4 - 5,25 дюйм болатын үлкен айналымдық жоғарғы жақтары бар. Екі команда алты ойыншыдан тұрады. Ойыншылар қарсыластың жоғарғы жағына екі аяқты таяққа бекітілген жіптің ұзындығын қолдана отырып, жоғарғы жағын айналдырады немесе лақтырады, қарсыластың жоғарғы жағын соққымен ұпай алады. Ойын сегіз кезеңнен тұрады, әр кезеңінде ойыншылар одан әрі қашықтағы ұшықтықты соғуы керек. Хмонгтардың жаңа жылдың алғашқы үш күнінде "тюж луб" ойнау дәстүрі бар. Жыл сайын меммонг америкалық командалары арасындағы жыл сайынғы tuj lub жарысы Сент-Поль қаласында, Миннесота штатында өткізіледі.