Кіріспе

Ахал-Теке атты Янар Даг () - Азербайжанның астанасы Баку қаласына жақын Каспий теңізіндегі Абшерон түбегіндегі төбе басында (өзін "От елі" деп атайтын ел) үнемі жанып тұрған табиғи газ оттары. Жалын жұқа, саңылаулы құмтастан ауаға ұшып шығады. Әкімшілік тұрғыдан Янар Дағ Әзірбайжанның Абшерон ауданына жатады. Саз жанартаулардан айырмашылығы, Янар Даг жалыны тұрақты күйіп тұрады, өйткені ол жер астынан газдың тұрақты ағып кетуін қамтиды. Янар Дағ жалыны 1950 жылдары бір қойшының кездейсоқ тұтастырғанынан кейін ғана байқалды. Бұл жерде лас немесе сұйық шықпайды, бұл оны жақын маңдағы Локбатан немесе Гобустан лас жанартауларынан ерекшелейді. Янар Дағ аумағында 2007 жылғы 2 мамырдағы Президент Жарлығымен Әзірбайжанның Мемлекеттік Туризм Агенттігінің бақылауында жұмыс істейтін Мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи қорық құрылды. 2017-2019 жылдар аралығында күрделі жөндеуден өткеннен кейін қорық аумағында Янардаг мұражайы мен Янардаг Кромлех тас көрмесі ашылды. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта от зороастризм дінінде адам мен табиғаттан тыс сфералар арасындағы байланыс ретінде маңызды рөл атқарды.

География

Янар Дагтың оттары ешқашан сөнбейді. Бұл ашық шатырдың айналасындағы атмосфера газдың иісімен толы. Жалын құмтасты формациялардың бұрыштарында пайда болады және биіктігі (басқа деректерде әртүрлі сандар айтылған) төбе басындағы жартастан басталады. Жер бетіндегі жалын астындағы топырақтан шығатын газдың тұрақты шығарылуынан пайда болады. Тіпті Яннардагтың маңындағы өзендердің бетін отпен тұтандыруға болады. Бұл өзендер жай ғана, бірақ олар "Янар Булаг" деп аталады: "жанар бұлақтар". Виласкай өзенінің маңында осындай бірнеше бұлақ бар, ондағы тұрғындар емдік ванналар алады. Александр Дюма сол аймаққа жасаған сапарының бірінде аймақта Зороастризмнің айналасында салынған от ғибадатханаларының бірінде көрген осындай отты сипаттады. Бүгінде әлемде бірнеше ғана отты тау бар, олардың басым көпшілігі Әзірбайжанда орналасқан. Абшерон түбегіндегі табиғи газдың көп шоғырлануына байланысты, табиғи жалын ежелгі дәуірде жанған және Марко Поло сияқты тарихи жазушылар туралы жазған.

Себептер

Янар-Даг өртінің себебі жер бетінен шығатын көмірсутек газдары. Янар Дагтан басқа, мұндай оттың ең танымал орны - Бакудің маңындағы От ғибадатханасы, Үлкен Кавказдың жанында, ол атешга, яғни от ғибадатханасы деп аталатын діни орын. Сондай-ақ, мұндай өрттер "термиялық метаморфизмнің" себебі болуы мүмкін деген тұжырым жасалды. Янар Дағдағы от сияқты Бакудегі Атешга от та шағылысты қабаттардан табиғи газдың ағып кетуінің көрінісі болды, бірақ Атешгадағы табиғи ағын біраз уақыт бұрын тоқтады және қазір онда көрінетін оттар туристік әсер үшін газ құбырынан қоректенеді, ал Янар Дағдағылар әлі де толығымен табиғи.