Кіріспе

Ағжабәді ауданы – Әзірбайжанның 66 ауданының бірі. Ол елдің орталық бөлігінде орналасқан және Қарабақ экономикалық аймағына кіреді. Аудан Ходжавенд, Агдам, Барда, Зардап, Бейлаған және Фузули аудандарымен шектеседі. Оның орталығы және ең ірі қаласы – Ағжабәді. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, ауданда 136 800 адам тұрады.

Этимология

Ағжабади ауданында 45 ауыл бар. Ауыл тұрғындарының негізгі кәсібі – егіншілік және мал шаруашылығы. Ағжабади ауылының аты ежелгі тарихы бар оғыздармен байланысты. Авшарлар Оғыз ханның ұлы Олдыз ханның ұрпақтары. "Авшар" сөзі "батыл" дегенді білдіреді. Авшар ауылының аумағы 10,6 км² және халқы 6406 адамды құрайды. "Ашағы Авшар" ауылы 20 ғасырдың басында Киров ауданында 5-10 отбасымен қоныстанды. Ауылдың алғашқы тұрғыны Кербала Багир болды. Ауылға Ашағы Авшар деген ат берілді, себебі ауылдың негізгі халқы Наргиздепеден көшіп келген авшарлар еді. Ашағы Авшар ауылының аумағы 940 шаршы метрді құрайды, тұрғындарының саны 1940 адам. Ағабайлы ауылының аты сол адамның есімімен байланысты. 19 ғасырда Ағабей атты адам ауылды басқарды. "Ағабайлы" – Кебірлі тайпасының бір тармағы. Ағабайлы ауылының аумағы 5,3 км², халқы 563 адамды құрайды. Аран ауылының аты географиялық орналасуымен байланысты. Бұл аймақтардағы экономика өте құрғақ топырақтарға ие болды, 20 ғасырдың басында атақты Гавур аркасының негізінде Оршеникидзе атындағы каналды салу арқылы дамыды. 1930 жылдардың соңында Құрай өзенінің арнасынан асып, жағалауын жоғалтуына байланысты ауыл тұрғындарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ауылдың орны қазіргі жерге көшірілді. Ауылдың халқы 2078 адамды құрайды, ал ауданы 14,91 км². Ағжабадидің Аразбар ауылының аты алғаш рет 13 ғасырда Фазұлла Рашиддиннің "Хаттарында" жазылған. 18 ғасырда Арасбар Қарабақ хандығының негізін қалаушы Панах Али ханның әкесі Ибрагимхалил ағаның мал жайылымы болды. "Арасбар" сөзі "Араз маңындағы жазықтар" дегенді білдіреді. Арасбар ауылының аумағы 10,6 км², халқы 1421 адамды құрайды. Ағжабеди ауылының атауы Сельджук оғыздарының Боят (Баят) тайпасынан алынған. Бояттар Оғыз ханның ұлы Гүн ханның ұрпақтары. "Баят" сөзінің мағынасы "1. бай, 2. ескі". Мұхаммед Фузули, Баяндур хан, Деде Горгуд Баят тайпасына жатады. Боят ауылы Қарабақ хандығының алғашқы резиденциясы болды және 1747-1752 жылдары Панахалихан басқарды. Аумағы 7,81 км², халқы 1781 адам. Ағжабеди ауылының Жафарбайлы ауылы 1885 жылы құрылған. Ауылдың аумағы 10,3 км². Онда 934 тұрғын бар. Ағжабеди ауылының Галебадин ауылы 19 ғасырдың бірінші жартысында құрылды. Алайда бұл жерде бекініс болған жоқ. Ауыл ақсақалдарының айтуынша, бұл жерлерді алғашқы тұрғындар егіншілік және мал шаруашылығымен айналысып пайдаланған: "Келіңдер, тіршілік етіңдер, яғни жақсы, ыңғайлы жер". Кейіннен бұл сөз ауылдың атына айналды. Жалпы ауданы 12,5 км² болатын ауылдың халқы 1368 адамды құрайды. Ғоюқ ауылының аты "көйүк" сөзінен шыққан, яғни жасыл шөп, орман деген мағынаны білдіреді. Ауылдың құрылуы 19 ғасырға жатады. 1840 жылдары ауыл халқы негізінен мал шаруашылығымен және көшпелі өмірмен айналысты. Кейін олар тұрақты қонысқа көшті. Ауыл халқы екі буыннан тұрады. Олардың бірі – Ағдамдағы Сарыжали ауылында тұрған Панахханның ұрпағы Мәшәди Әли. Ғоюқ ауылының аумағы 10,2 км², халқы 872 адам. Хажилар ауылының тұрғындары Зұлғара тайпасына жатады. Кейбір дереккөздерде ауылдың аты Шығыс Анатолияда тұратын түрік тайпасы Хажилармен байланысты. Ауыл керуен жолында болғандықтан, тұрғындар демалып отырды. Сондықтан ауыл Хажилар (паломниктер қоныстанған жер) деп аталды. Хажилар ауылының ауданы 7,52 км², халқы 1352 адамды құрайды. Ағжабади ауылының Хожаванд ауылы ғылыми әдебиетте "Ходжали ұрпағы" деген мағынаны білдіреді. Ауылға осы аймақта алғаш қоныстанған Қожаның есімі берілген. Ауылдың тұрғын үй ретінде пайда болуы 18 ғасырдың бірінші жартысына жатады. Хожаванд ауылының жалпы ауданы 23,4 км², халқы 3527 адамды құрайды. Имамғұбайлы ауылына 19 ғасырда 104 отбасынан тұратын Гарадолаг тайпасына жататын отбасылар қоныстанды. Патша үкіметі суармалы жерді басқару құқығын Имамғұбайға берді. Содан кейін ауылдың аты Имамғұбайлы болып өзгерді. Халқы 1146 адамды құрайды, ал ауданы 5,46 км². Күрдлер ауылы Мұсанлы тайпасының күрдтері қоныстанғаннан кейін құрылды. Ауылдың құрылуы 19 ғасырдың екінші жартысына сәйкес келеді. Ауылдың алғашқы тұрғындары негізінен мал шаруашылығымен айналысты. Ауылдың халқы 979 адамды құрайды, ал ауданы 779 шаршы км. Гаравалли ауылы Гаравелли тайпасының қоныстануының нәтижесінде пайда болды. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, ауылдың аты осы ауылдың алғашқы тұрғындарының бірі Қара Велидің есімімен байланысты. Сондықтан ауылға Гаравелли деген ат берілген. Гаравалли ауылы аймақтағы зиялылардың саны бойынша таңдалды. Гаравалли ауылының халқы 3014 адамды құрайды. Гараханлы ауылының аты Гараханлы ойконимімен байланысты. 1865 жылы оғыз тайпаларының бірі – Гарания тайпасы осы жерге қоныстанды. Гараханлы ауылы осы тайпаның есімімен аталды. Гараханидтер Орта ғасырларда Батыс Түркістанда құрылған ең күшті тайпалық бірлестіктердің бірі болды. Бұл тайпалық бірлік Гараханид мемлекетін құрды, ал оның алғашқы билеушісі Абделкерим Сатұқ Бугра Гарахан (940-955) болды. Гараханлы ауылының халқы 921 адамды құрайды, ал ауданы 5,5 км². Мұғанлы ауылының аты түркі тілдес әзербайжан тайпасы Мұғанлының есімімен байланысты. 19 ғасырдың басында тайпа Мұған жазығында тұрды, ал аймақ Мұғанлы деп аталды. Мұғанлы ауылының халқы 1667 адамды құрайды, ал ауданы 14,7 км². Нажафкүлібейлі ауылы 20 ғасырда Күр өзенінің жанында салынды. Аты Гарадолаг тайпасынан шыққан Нажафкүлібейлінің есімімен байланысты. Ауылдың халқы 1241 адамды құрайды, ал ауданы 6,41 шаршы километр.

География

Аудан астана Бакуден 374 км және ең жақын Агдам қаласынан 45 км қашықтықта орналасқан. Ағжабадидің жер бедері жазық. Топырағы сазға бай. Климаты қоңыржай субтропикалық, жылы және құрғақ. Қаңтар айының орташа температурасы 1,2–1,7 °C, ал тамыз айының орташа температурасы 25–30 °C. Құра өзені Ағжабади ауданының солтүстік-шығыс шекарасымен ағып өтеді, ал Қарқар өзені ауданның орталық бөлігінен өтеді. Жоғарғы Қарабақ каналы да аудан арқылы өтеді. Ағжабади ауданының аумағында көптеген тұзды көлдер бар, сұр және күлгін топырақ басым, бірақ тұзқа төзімді топырақ та кең таралған.

Көңіл көтеру

Ағжабәді ауданының рельефі жазық, солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай біртіндеп көтеріледі, ал беті континенттік аллювий және антропогендік жүйелердің теңіз шөгінділерінен тұрады. Аймақта саз кен орындары бар. Ауданның солтүстік-шығыс шекарасымен Кур өзені шамамен 45 км-ге ағып өтеді, ал орталық бөлігінен Гаргар өзені өтеді. Юхари-Гарабах және Хангизи атты арналар аудан арқылы жүреді. Аймақта бірнеше көл бар. Сұр жусанды, сұр және сұр шөптік топырақтар кеңінен таралған. Орталық бөлігінде тұзды және сортаң жерлер де кездеседі. Ауданды мелиорациялау жұмыстары жүргізілуде.

Табиғат

Солтүстік-шығыс шекарасымен Құр өзені, ал аймақтың орталық бөлігінен Ғарғар өзені ағып өтеді. Юхари (Жоғарғы) Қарабақ каналы аудан аумағы арқылы өтеді. Аймақта көл бар. Құр өзенінің жағасында бұталар мен туғай ормандары орналасқан. Аймақтың ормандарында газель, қасқыр, шакал, түлкі, бадгер, сұр қоян, кіші Азия сүтқоректілері және тағы да басқа жануарлар мекендейді. Құстар: кептер, қаз, бұталы құстар, фазан және т.б. Ағғол ұлттық паркі Ағжабади ауданында орналасқан. Паркте 15 түрлі жануар, 20 түрлі балық және 40 түрлі өсімдік кездеседі. Ағжабади аймағы – Әзірбайжанның ірі мал шаруашылығы дамыған аймақтарының бірі. Мұнда малдың жалпы саны 74 662 басқа жетеді, оның ішінде 36 043 сиыр, 303 830 қой мен ешкі (170 560 аналық қой), 1520 жылқы бар. Аймақта 279 477 түрлі құс, қаз және үйрек өсіріледі. Ағғол ұлттық паркі аудан ішінде туристік аймақ ретінде жұмыс істейді. Оның ауданы 17 924 гектар, оның 8872 гектары су жамылған. Климаты – қоңыржай ыстық және құрғақ субтропиктік.

Демография

Аудан бойынша 46 елді мекен және 1 қала бар. Әкімшілік орталығы Ағжабади қаласында әуежай мен теміржол вокзалы бар. Жалпы халықтың 62 310-ы ер адам, 60 339-ы әйел адам. Туу көрсеткіші де артып келеді. 2000 жылы 1659 бала дүниеге келсе, 2009 жылы 2377 бала дүниеге келді. Сондай-ақ, 2000 жылы 491 жаңа неке тіркелсе, 2009 жылы 1188 неке тіркелді. Армения мен Таулы Қарабахтан қашқан күрдтердің көп бөлігі ақырында ауданда қоныстанды. Сонымен қатар, 189 шейіт, 298 Қарабақ соғысының мүгедектері, 776 Қарабақ соғысының ардагері, 1 Ұлы Отан соғысының ардагері және 1 Ұлы Отан соғысының мүгедегі бар. Ауданның жеті тұрғыны Әзірбайжанның Құрметті атағымен марапатталды, ал 735-і Президенттік стипендия алды. Таулы Қарабахтан және басқа да оккупацияланған аумақтардан (ІШҚ) 2906 отбасы (15 622 адам) Ағжабади ауданына уақытша қоныс аударды.