Кіріспе

Радио мен теледидарды дінді уағыздау үшін қолдану. Телеэвангелизм (телеэвангелист, теледидар және евангелист сөздерінің қосындысы) және кейде радио евангелизмі немесе телеминстерлік деп аталады, бұл медиа платформаларын, әсіресе радио мен теледидарды, діни хабарларды, әсіресе христиан дінін тарату үшін пайдалануды білдіреді. Телеэвангелистер – өздерінің қызметін теледидар арқылы таратуға көп көңіл бөлетін ресми немесе өздігінен жариялаған дін қызметкерлері. Кейбір телеэвангелистер өздерінің ғибадат орындарында (көбінесе мега шіркеулерде) тұрақты пасторлар немесе дін қызметкерлері болып табылады, бірақ олардың көп бөлігі теледидар мен радио тыңдаушыларынан келеді. Ал басқалары тұрақты қауымға ие емес және негізінен теледидар арқылы жұмыс істейді. Бұл термин сыншылар тарапынан да осы дін қызметкерлерінің өзін-өзі дәріптеуін білдіретіндей етіп, теріс мағынада да қолданылады. Телеэвангелизм ерекше американдық құбылыс ретінде басталды, себебі АҚШ-та БАҚ реттеуі нашар болғандықтан, телеарналар мен кабельдік теледидарға қол жеткізуге мүмкіндік болды, сонымен қатар, қажетті қаржыны қамтамасыз ете алатын үлкен христиан халқы бар еді. Ол евангелистік протестанттар арасында, тәуелсіз немесе христиандық ағымдарға біріккендердің арасында ерекше танымал болды. Алайда, телерадио хабарларын таратудың жаһандануы кейбір американдық телеэвангелистерге халықаралық телерадио желілері арқылы, соның ішінде христиандық бағытталған желілер арқылы кең аудиторияға жете алуға мүмкіндік берді. Кейбір елдерде БАҚ-қа қатысты шектеулер күштірек, оларға қол жеткізуге жалпы шектеулер немесе діни хабар таратуға қатысты арнайы ережелер бар. Мұндай елдерде діни бағдарламаларды көбінесе телекомпаниялар (кейде заңнамалық немесе қоғамдық қызмет талабы ретінде) шығарады, жеке мүдделі топтар емес.

Терминология

Телевизиондық евангелизм сөзі "телевидение" және "евангелизм" сөздерінің қосылуынан пайда болған, жаңа сөз. Ол 1958 жылы Оңтүстік баптистер конвенциясының телесериал атауы ретінде қолданылды. Джеффри К. Хадден мен Чарльз Э. Сванн 1981 жылы жарық көрген "Прайм-тайм уағыздаушылары: Телевизиондық евангелизмнің күшеюі" атты зерттемесінде осы сөзді танымал етті. Дегенмен, "телевизиондық уағыздаушы" терминін Time журналы 1952 жылы-ақ қолданған, сол кезде телекамераға жақсы түсетін Рим-католик епискобы Фултон Шин "алғашқы телевизиондық уағыздаушы" деп аталған.

Радио

Христиандық дін әрдайым Ұлы тапсырманы шабыт алып, бүкіл әлемге Інжілді уағыздауға ерекше мән берді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл миссионерлерді жіберу арқылы іске асырылды, бастапқыда апостолдардың таралуымен, кейіннен баспа машинасының ойлап табылуынан кейін, Киелі кітаптар мен діни трактаттарды таратумен бірге жүрді. Кейбір христиандар 1920 жылдары кеңінен тараған радионың осы міндетке қуатты жаңа құрал ұсынғанын түсінді және радио бағдарламаларын жасаушылардың алғашқы қатарында болды. Радио хабарларын тарату дәстүрлі миссионерлік жұмысты толықтыратын шара ретінде қарастырылды, бұл салыстырмалы түрде төмен құнмен көптеген адамдарға жетіп, христиандықты заңсыз және миссионерлерге тыйым салынған елдерде уағыздауға мүмкіндік берді. Христиандық радионың мақсаты адамдарды христиан дініне өткізу, сондай-ақ сенушілерге білім беру және қолдау көрсету болды. Бұл қызметтер бүгінде де, әсіресе дамып келе жатқан елдерде жалғасуда. Әлемдік масштабта христиандық форматтағы қысқа толқынды радиостанциялар хабар таратады, мысалы, Эквадордың Кито қаласындағы HCJB, Family Radio-ның WYFR және Библияны тарату желісі (BBN) сияқты станциялар. 1923 жылы радиоды кеңінен пайдаланған алғашқы адамдардың бірі С. Паркс Кэдман болды. 1923 жылы Нью-Йорктегі Кальвари баптист шіркеуі өз радиостанциясын іске қосқан алғашқы шіркеу болды. "Кальвариден хабарлаңыз" ("Tell It From Calvary") – шіркеу әлі күнге дейін апта сайын шығаратын радиошоу, ол WMCA AM570 арнасында естіледі. 1928 жылы Кэдман NBC радио желісінде әдеттегі жексенбілік түстен кейінгі радио хабарын жүргізді, оның әсерлі сөздері бес миллиондай тыңдаушыға жетті. Айми Сэмпл Макферсон – далалық жандаруды бастаушылардың бірі, ол көп ұзамай үлкен аудиторияға жетіп, радиоға жүгінді. Радио 1920-1930 жылдары оған бүкіл елде танымал атақ әкелді, тіпті ол алғашқы Пентикост шіркеулерінің бірін салды. АҚШ-та 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде Орталық Батыс және Оңтүстік штаттарда далалық жандару уағыздаулары қайта жанданды, өйткені көшпенді уағыздаушылар қаладан қалаға саяхаттап, сыйлықтар есебінен өмір сүрді. Олардың танымалдылығының арқасында бірнеше уағыздаушылар радио бағдарламаларын бастады. 1930 жылдары сол кезеңнің танымал радио евангелисі – Рим-католик діни қызметкері әке Чарльз Кофлин болды, оның антикоммунистік және антисемиттік радио бағдарламалары миллиондаған тыңдаушыға жетті. 1920-1930 жылдары АҚШ-та бүкіл елге таратылған басқа да ерте христиандық радио бағдарламалары: Боб Джонс аға (1927–1962), Ральф В. Сокман (1928–1962), Г. Е. Лоуман (1930–1965), «Музыка және айтылған сөз» (1929–қазіргі уақытқа дейін), «Лютеран сағаты» (1930–қазіргі уақытқа дейін) және Чарльз Э. Фуллер (1937–1968). 1946 жылы «Time» журналында Ральф Сокманның NBC-дегі «Ұлттық радио мінбері» аптасына 4000 хат алса, Рим-католик архиепископы Фултон Дж. Шин аптасына 3000-нан 6000-ға дейін хат алғаны жазылған. Сол жылы АҚШ-та радио уағыздаушыларын тыңдаған тыңдаушылардың саны шамамен 10 миллионға жетеді деп есептелді. 1944 жылы Америка евангелистік протестанттық діни хабар таратушыларының қауымдастығы – Ұлттық діни хабар таратушылар құрылды.

Теледидар

Теледидар 1930 жылдары пайда болғанымен, діни мақсаттарда 1950 жылдардың басына дейін қолданылмады. Джек Виртцен мен Перси Кроуфорд 1949 жылдың көктемінде теледидар хабарларын таратуға көшті. Теледидардағы тағы бір белгілі уағыздаушы – Фултон Шин болды. Ол екі онжылдық бойы радиода танымал болғаннан кейін 1951 жылы теледидарға ауысты және Time журналы оны "алғашқы 'телеуағыздаушы'" деп атады. Шин 1950 жылдардың басынан 1960 жылдардың соңына дейін көрсетілген бағдарламасы үшін көптеген «Эмми» сыйлығын жеңіп алды. 1951 жылы продюсер Дик Росс пен баптист евангелисі Билли Грэм «World Wide Pictures» киностудиясын құрды, ол оның уағыздарын және христиандық фильмдерін түсірді. 1952 жылы Рекс Хумбард теледидардан апталық шіркеу қызметін тікелей эфирде көрсетуді бастады. 1980 жылға қарай Рекс Хумбардтың бағдарламалары 91 тілде 695 станция арқылы бүкіл әлемге тарады, бұл евангелистік бағдарламалардың ең кең қамтуы болды. Орал Робертстің 1957 жылғы телехабарлары мүмкін болған 500 станцияның 135-і арқылы теледидар көрермендерінің 80%-ына жетті. Уругвайда 4-арна 1961 жылдан бері Рим-католик шіркеуінің миссасын көрсетіп келеді. Баптист пасторы Пэт Робертсон 1961 жылы алғашқы христиан телеарнасын құрды. Оның «700 клубы» шоуы американдық теледидардағы ең көне бағдарламалардың бірі болып табылады және 2016 жылы 138 елде 39 тілде көрсетілді. 1960 және 1970 жылдардың басында теледидар радионы үй развлегінің басты құралы ретінде ығыстырды, сонымен қатар Евангелистік христиандықтың одан әрі өсуімен бірге жүрді, әсіресе Билли Грэмнің халықаралық теледидар және радио миссиясы арқылы. Осы кезеңде көптеген танымал телеуағыздаушылар пайда болды, олардың ішінде Орал Робертс, Джимми Сваггарт, Джим және Тэмми Фэй Баккер, Джерри Фалвелл және Пэт Робертсон есімдері бар. Олардың көпшілігі өздерінің медиа желілерін, жаңалықтарды жариялау мүмкіндіктерін және саяси ықпалын дамытты. XXI ғасырда кейбір шіркеулердің теледидардағы қызметтері әлі де көп көрермендерді тартады. АҚШ-та Джоэл Остин, Джойс Мейер және Т.Д. Джейкс бар. Нигерияда Енох Адебое мен Крис Оякилом бар. «Trinity Broadcasting Network» әлемдегі ең ірі діни телеарна.

Дау-жанжалдар мен сын

Телевизиялық евангелистерді басқа да христиан дін қызметкерлері жиі сынға алады. Мысалы, 2009 жылдың желтоқсан айында Джон Макартур есімді уағызшы теледидардағы кейбір евангелистерді қатты сынға алған бірнеше мақала жариялады. Біреу мұны ашық айтуы керек: діни телеарналардағы «сенім арқылы емдеушілер» мен денсаулық пен байлықты уағыздаушылар ұятсыз алаяқтар. Олардың уағызы – Иса Мәсіхтің Шын Жол хабары емес. Олардың сахнадағы қулықтарында ешқандай рухани немесе ғажайып нәрсе жоқ. Бұл – әлсіз жандарды пайдалану үшін жасалған алдамшылық. Олар – Құдайға адал қызмет ететін адамдар емес, ақша үшін Құдай сөзін бұрмалайтын ашкөздер. Олар – Құдайдың қойын-қолтығындағы отарын бағып жүрген нағыз шопандар емес, тек қойларды тонауға жалданып алынғандар. Ақшаға деген құмарлықтары сөздерінен де, өмір салтынан да анық көрінеді. Олар зор рухани күшке ие екендерін айтады, бірақ шындығында олар – материалдық дүниеге құмар және барлық қасиетті нәрсеге қарсы жаулар. Көптеген адамдар олардың әдістері мен теологиясының ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүрлі христиандық ілімдермен қайшы келетінін айтады. Көптеген телеевангелистер басқа христиандар құрған «ақиқатты ажырата білу» ұйымдарында көрінеді, олардың пікірінше, бұл адамдар дұрыс христиандық ілімнен ауытқуда. Көптеген телеевангелистер христиандық конфессиялардың құрылымынан тыс өмір сүреді, яғни ешкімге есеп беретін жағдайлары жоқ. Көптеген телеевангелистердің қаржылық амалдары түсініксіз. 2003 жылы «Сент-Луис Пост-Диспатч» газеті жүргізген сауалнамада зерттелген 17 телеевангелисттің тек біреуі ғана «Евангелиялық қаржылық жауапкершілік кеңесінің» мүшесі екені анықталды. Көптеген телеевангелистер үйрететін «мүсіліктің ішкісі» хабары сенушілерге материалдық, қаржылық, физикалық және рухани жетістіктерді уәделейді, бұл Мәсіхтің соңынан ергендерге келетін қиындықтар туралы ескертетін және материалдық иеліктен бас тартуды ұсынатын христиандық ілімдердің бірнеше аспектілеріне қайшы келуі мүмкін (қараңыз: Иса мен бай жас адам). Кейбір телеевангелистер зор байлыққа ие және үлкен жылжымайтын мүліктерге, сәнді көліктерге және жеке немесе миссиялық ұшақтар сияқты түрлі көлік құралдарына ие. Бұл сыншылар тарапынан дәстүрлі христиандық ойлауға қарсы келеді деп есептеледі. Телевизиялық евангелизм бағдарламаларды жасауға және кабельдік және спутниктік арналарда эфир уақытын сатып алуға көп ақша қажет. Телевизиялық евангелистер ақша жинауға көп уақыт бөледі. Олар кітаптар, CD, DVD және түрлі сыйлықтарды көрермендерге ұсынады. Телевизиялық евангелистер бүкіл әлемде миллиондаған адамға ізгі хабарды жеткізіп, көптеген адамды христиандыққа келтіреміз деп мәлімдейді. Алайда, мұндай мәлімдемелерді тәуелсіз түрде тексеру қиын және олар көбінесе дау тудырады. Бірнеше телеевангелистер ұлттық немесе халықаралық саяси аренада өте белсенді болды (мысалы, Пэт Робертсон, Джерри Фалвелл, Джимми Сваггарт, Джон Хеги) және көбінесе өз бағдарламаларында консервативті саясатты қолдайды. Мұндай телеевангелистер өз бағдарламаларында немесе басқа жерлерде қорлаушы деп саналатын пікірлер айту арқылы немесе донорлар төлеген эфир уақытында партиялық саяси кандидаттарды қолдау арқылы кейде дау тудыруы мүмкін, бұл Джонсон түзетуінің саяси лауазымға үміткерлерді қолдауға немесе қарсылық білдіруге салықтан босатылған ұйымдарға тыйым салатын заңына қайшы келеді.

Ислам діні

Исламда, мұсылмандарды дінін басқаларға таратуға шақыратын дауах ұғымы, евангелистік дәстүрге ұқсас, "исламдық телеевангелистер" деп аталатын тұлғалардың пайда болуына себеп болды. Олар өздерінің евангелистік әріптестері сияқты теледидар мен интернет видеоларын пайдаланады. Мысал ретінде Моез Масуд, Закир Наик және Амр Халедті атауға болады. Бұл тұлғалар ұзақ жылдардан бері қалыптасқан даи дәстүріне сүйенеді, сонымен қатар христиан телеевангелистерінен де шабыт алады. Христиан телеевангелистеріне ұқсас, сыншылар кейбір исламдық телеевангелистердің тым саяси болуы мүмкін деп санайды, әсіресе фундаменталистік исламды, соның ішінде радикалды оңшыл идеологияны қолдайтындарды. Сондай-ақ, сыншылар көптеген адамдар өз қызметінен көп ақша табады және осылайша рухани немесе қайырымдылық мақсаттарымен емес, басқа нәрселермен қозғалады деп мәлімдейді. Исламдық телеевангелистерді таратушы телеарналардың мысалдары: "Muslim Television Ahmadiyya", "Islam Channel", "ARY Qtv" және "Peace TV". Бұл арналардың кейбіреулері, бірақ барлығы емес, Ұлыбританиядағы Ofcom және Канададағы CRTC сияқты ұлттық теледидар немесе коммуникациялық реттеушілердің назарына ілікті. Ofcom бұрын "Islam Channel" және "Peace TV" телеарналарын саяси оқиғаларды бір жақты жабуы, некеде зорлық-зомбылықты қоса алғанда, заңсыз әрекеттерге ұлтау салуы және гомофобиялық көзқарастары үшін сынаған. "Peace TV" телеарнасына Үндістан, Бангладеш, Канада, Шри-Ланка және Ұлыбританияда тыйым салынған.