Кіріспе

Осиек – Хорватиядағы төртінші ірі қала, 2021 жылы 96 848 тұрғыны болған. Оның ежелгі аты Мурса есімі, прото-үнді-еуропа тіліндегі *móri (теңіз, батпақ) сөзінен шыққан деп саналады.

Шығу тегі

Осиектің адам қонысының бастауы неолит дәуіріне дейін барып жетеді, алғашқы белгілі тұрғындары иллириялықтар болса, кейін кельттік тайпалары басып кірді. Паннонияны жаулап алғаннан кейін, сол кезде Мурса деп аталған Осиек, Римнің 7-ші легионының басқаруы мен қорғауында болды. Олар колонияда әскери каструм және Драва өзені арқылы көпір салып ұстады. Рим императоры Адриан 131 жылы Мурсаның ежелгі қонысын ерекше құқықтарға ие колония мәртебесіне көтерді. Осыдан кейін Мурсаның тарихы даулы болды, қаланың жанында бірнеше шешуші шайқастар өтті. Олардың ішінде 260 жылы Ауреол мен Ингенус арасындағы шайқас және әсіресе 351 жылы Мурса Майорындағы қатал және қанды шайқас ең маңыздылары болды. Бұл шайқастар, әсіресе соңғысы, колония мен аймақ үшін ұзақ мерзімді салдарларға әкелді, себебі бұл жер басып кірген готтар мен басқа да тайпалардың күшейіп келе жатқан қысымына тап болды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін және 6-шы ғасырда Авар қағанаты жергілікті тайпаларды талқандағаннан кейін, бұл аймаққа славян тайпалары қоныстанды. Осиектің ең алғашқы жазбадағы айқасы 1196 жылға жатады. Қала 1353 және 1472 жылдар аралығында Короги әулетінің феодалдық меншігі болды. Соңғы Короги қайтыс болғаннан кейін король Маттиас Корвин оны Розгоньи әулетіне сыйлады. Қала 1526 жылдың 8 тамызында Осман шапқыншыларынан толыққанды қирады. Осман империясы кезеңінде Осиек Будин әйялатының құрамына кірді. 1687 жылы Мохач шайқасынан кейін Осиек, 150 жылдан астам Осман үкімдігінен кейін 1687 жылдың 29 қыркүйегінде Габсбург монархиясымен басып алынды.

ХХ ғасыр

Қалаға ең жаңадан қосылған аудандарға 20-шы ғасырда салынған Сеняк, Виенац Ивана Мештровича, Нови Град және Юг II кіреді. Қаланың географиялық түрде өзен жағасында орналасуы және танымал мәдени және тарихи мұрасы – әсіресе, аймақтағы ең танымал құрылымдардың бірі – барокко стиліндегі Тврдя, туризмнің дамуына мүмкіндік жасады. Осиек мұнай зауыты Екінші дүниежүзілік соғыстың Мұнай кампаниясы кезінде стратегиялық нысана ретінде бомбаланды. Соғыстан кейін, жергілікті неміс тілді халық депортацияланды. Күнделікті газет Glas Slavonije Осиекке көшіріліп, содан бері осы қалада басылып келеді. 1947 жылы қалада тарих мұрағаты, ал 1949 жылы ГИСКО (қалалық кітапхана) құрылды. 1950 жылы балалар театры мен өнер галереясы есігін ашты. Ұлттық мұраны, әсіресе музыканы, мәдениет пен өнерді насихаттау дәстүрін жалғастыру мақсатында 1954 жылдың 21 наурызында "Pajo Kolarić" қоғамы құрылды. Осиек 1958 жылдан бері Хорватия Республикасының астанасы Загреб және бұрынғы федералды астана Белградпен қазіргі заманғы асфальтталған жолмен байланысты. 1962 жылы солтүстікке қарай жаңа Драва көпірі салынды. Осиекте ашылған алғашқы факультет – Экономика факультеті (1959 жылы Загребтегі Экономика факультетінің экономикалық зерттеулер орталығы ретінде), одан кейін бірден ауыл шаруашылығы орта мектебі ашылды, кейін ол Ауыл шаруашылығы факультеті және Философия факультеті болып қайта аталды. 1975 жылы Заң факультеті құрылды, осылайша ол жаңадан құрылған Осиек университетінің алғашқы мүшесі атанды. Аймақтық азық-түлік өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы орталығы ретінде одан әрі даму үшін 1962 жылы ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп саласындағы ірі (жұмыс) ұжымы құрылды. 1980 жылдары Драва өзені арқылы жаңа жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпір салынды. Сонымен қатар, Ұлттық теледидар JRT-нің аймақтық орталығы да ашылды.

Хорватияның тәуелсіздік соғысы

Хорватиядағы соғыс кезінде, 1991 жылдан 1995 жылға дейін, қала Югослав халық армиясы (ЮНА) және жергілікті сербтер тарапынан зақым көрді, әсіресе қала орталығына, Санкт-Петер және Санкт-Пауль соборына және шет аймақтарына. 1991 жылдың тамызынан 1992 жылдың маусымына дейін қалаға жасалған артиллериялық оқшашудан шамамен 800 адам қаза тапты. Барлығы, соғыс барысында Осиектен 1724 адам қаза тапты, оның ішінде 1327 әскери қызметші және 397 азамат. Осиектегі серб азаматтарына қарсы соғыс қылмыстары үшін кем дегенде бес хорват шенеунігі сотталды, соның ішінде генерал Бранимир Главаш та бар.

Климат

Осиектің теңіздік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі Cfb).

Институттар мен салалар

Қаладағы маңызды мекемелерге Йосип Юрай Строссмайер атындағы Осиек университеті (1975 жылы құрылған), Хорват ұлттық театры, Славония мұражайы (1877 жылы құрылған) және 1735 жылға дейін салынған баспахана жатады. Қалада бірнеше гимназия бар, олардың ең көнесі 1729 жылы салынған, 19 ғасырдағы сурет салу мектебі, зоологиялық бақ, мал шаруашылығын дамыту орталығы және қант қызылшасы өсіру институты бар. Сапония химия зауыты – Осиек аймағындағы ең ірі зауыт. Ол жуғыш заттар, сабын және косметиканың ірі өндірушісі болып табылады, ал оның өнімдері бүкіл аймақта сапалы деп танылған. Қала аймағындағы ең ірі экспорттаушы осы зауыт. Басқа салаларға аймақтық сыра зауыты, Пивовара Осиек (алғашқы хорват сырасы), қант өңдеу зауыты және Кандит кондитерлік фабрикасы жатады. 1922 жылы Шива деген атпен құрылған Нивета щетка фабрикасы әлі де жұмыс істеп тұр. Осиек аймағы бұрын өнеркәсіптік жағынан дамыған, онда кең ауқымды тауарлар мен өнімдер өндірілген. Ең алғашқы зауыттардың бірі – 1856 жылы құрылған, қазір жоқ Драва спичка зауыты болды. Басқа салаларға синтетикалық материалдар, ауыл шаруашылығы техникасы, металл жиһаз, ағаш және ағаш өнімдері, тоқыма, аяқ киім және жібек, сондай-ақ металл өңдеу және баспа өндірісі кірді. Дегенмен, 1990 жылдары осы салалардың көпшілігі құлдырап, кейбіреуі толығымен жабылды. Бірақ қала маңызды ауыл шаруашылығы аймағының орталығы болып қала береді.

Саясат

2007 жылдың қараша айындағы сайлауда ешбір партия көпшілік орынға ие болмады, бұл Хорватия үшін ерекше жағдай емес, себебі жергілікті сайлауларда пропорционалдық өкілдік жүйесі қолданылады. Дегенмен, математикалық тұрғыдан мүмкін болған үш коалицияның саяси мәселелері коалиция құруды әдеттен тыс қиындыққа толы етті. Қараша айындағы сайлаулар екі басты партияның – Хорват құқықтар партиясының (ХСП) және Славония мен Баранжаның Хорват демократиялық ассамблеясының (HDSSB) коалициясының тарауына байланысты мерзімінен бұрын өткізілді. Тараудың себебі жаңа спорт стадионының салынуына қатысты келіспеушіліктер болды. 2007 жылдың 25 қарашасында өткен сайлауда ХСП және HDSSB әрқайсысы 7 орын, Социал-демократиялық партия (СДП) 6 орын, Хорват демократиялық одағы (ХДО) 4 орын, ал Хорват халық партиясы – Либералды демократтар (ХНС) 1 орын алды. HDSSB мен СДП арасындағы мүмкін коалиция Дамир Кажин сияқтылардың наразылығын тудырды, олар социал-демократтарды принципсіздікпен айыптады. Кажин бұл коалицияны «желімдеме коалициясы» деп атады, бұл HDSSB басшысы Бранимир Главашқа қатысты соғыс қылмыстары бойынша қозғалған қылмыстық істерге сілтеме жасады. Партиялар коалиция құруға келісе алмағаннан кейін, Хорватия үкіметі қала үшін жаңа сайлау жариялады.

Азшылық кеңестері

Тікелей сайланған азшылық кеңестері мен өкілдері жергілікті немесе аймақтық билік органдарымен кеңес беруге міндетті, олар азшылықтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, қоғамдық өмірге интеграциялану және жергілікті істерді басқаруға қатысу мәселелері бойынша жұмыс істейді. 2023 жылғы Хорватиядағы ұлттық азшылықтар кеңестері мен өкілдерінің сайлауында албандар, венгрлер, немістер, словактар және Хорватия сербтері Осиек қаласының 15 мүшеден тұратын азшылық кеңестерін сайлау үшін қажетті заң талаптарын орындады, ал босниялықтар, македониялықтар және Хорватияның қарамонталықтары жеке өкілдерді сайлады.

Мәдени іс-шаралар

Қалада жыл бойы көптеген шаралар өтеді. Олардың ең маңыздылары – бүкіл Хорватиядан тамбура оркестрлері қатысатын Хорват тамбура музыка фестивалі (мамыр айында) және Осиек жазғы түндері (маусым, шілде және тамыз айларында), ашық ауада тамақ пен жәрмеңкелермен бірге мәдени және ойын-сауық бағдарламалары. Осиек қаласының күні мәдени-көркемдік шаралар мен көрмелермен тойланады. Осиек төңірегінде Драва өзені мен оның салаларында аң аулау және балық аулау мүмкіндіктері бар. Копачки Рит (Бараньяда) аймағындағы аң аулау Хорватия шекарасынан тысқары жерлерде де әйгілі.

Ас мәзірі

Осиек – елдің жартылай ресми гастрономиялық астанасы. Жергілікті тағамдарға дәстүрлі славониялық стильдегі тағамдар (кулен, паприка қосылған шұжық, шұжықтың басқа түрлері, ветчина, бекон, сүт өнімдері), сондай-ақ бұғы және балықтан жасалған тағамдар, әсіресе атақты рибљи паприкаш (паприкамен пісірілген балық сорпасы) кіреді. Осиекте «Осечко» және «Эссекер» деген екі марка пиво шығарылады.

Спорт және демалыс

1980 жылы ашылған Копакабана демалыс және спорт орталығы Драва өзенінің сол жағалауында жаз айларында әртүрлі су спорты түрлеріне мүмкіндік береді (ашық бассейн мен әртүрлі жабдықтармен жабдықталған құмды жағажай). Қалада футбол, гандбол, баскетбол, теннис корты сияқты түрлі ойын алаңдары бар. НК Осиек – қаланың бас футбол командасы, оның жанкүйерлер тобы «Кохорта Осиек» деп аталады және олар Хорватия бірінші лигасының Градский Врт стадионында ойнайды. Қалада NK Grafičar Vodovod және NK Metalac сияқты бірнеше кіші командалар да бар. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қаланың ең сәтті клубы 1941 жылы таратылған Славия Осиек болды. Градский Врт стадионының солтүстік жағында, қалалық бақта мотоциклдерге арналған жылдамдық трассасы болған. Градский стадионы 1953 жылдың қазанында ашылып, 1987 жылдың қыркүйегінде жабылды. Онда 1955, 1979 және 1982 жылдары спидвейден әлем чемпионатының іріктеу кезеңдері, ал 1977 жылы әлем чемпионатының бірінші турындағы жарыс өтті. 2009 жылғы ерлер гандболынан әлем чемпионатының өтетін орны ретінде жаңа спорт залы (Дворана Градски Врт) салынды. Осиекте скейтборд, роликтермен сырғанау, BMX және MTB далалық жарыстардан жарыстар өтетін «Паннония шақыруы» атты экстремалды спорт жарысы ұйымдастырылады. 2017 жылдың ақпанында Осиек Градски Врт залында Хорватия мен Испания арасындағы 2017 жылғы Дэвис кубогының әлемдік тобының кездесуін қабылдады. 13,005 көрерменге арналған жаңа Opus Arena стадионы 2023 жылдың 22 шілдесінде НК Осиек пен НК Славен Белупо арасындағы Хорватия бірінші лигасының бірінші турындағы ресми матчпен ашылды.

Туризм, көрнекі және қызықты жерлер

Осиек өзінің барокко стилі, кең ашық кеңістіктері және көптеген демалыс мүмкіндіктері үшін танымал ішкі туризм орталығы болып қала береді. Қаланың ең маңызды көрікті жерлеріне басты алаң, Анте Старчевич алаңы, 18 ғасырдағы барокколық цитадель Тврдя, Драва бойындағы серуендеу жолы ("променад") және Бараньяға қарай созылған жаяу көпірі кіреді. Король Петар Крешимир IV атындағы қалалық саябақ және Томислав саябағы 20 ғасырдың басында салынған және ұлттық ескерткіштер тізіміне енген. Осиекте Драва өзенінің жағасында орналасқан Хорватияның сирек зоологиялық бақтарының бірі бар. Қалада Анте Старчевичке арналған ескерткіш орнатылған. Әйін Петр мен Пауылдың кафедралық соборы – Загреб соборынан кейін Хорватиядағы екінші биік мұнарасы бар неоготикалық құрылыс. Мұнараның биіктігі және оны Осиектің кез келген жерінен көруге болады. Өлшемдеріне байланысты көптеген жергілікті тұрғындар оны собор деп атайды, бірақ ол шын мәнінде приход шіркеуі ғана. Әйін Петр мен Пауыл шіркеуін Франц Лангенберг жобалаған, онда 40-тан астам әсем шыны терезелер бар, бірақ 1990 жылдардағы бомбалау салдарынан олардың барлығы сақталмаған. Шіркеуде сондай-ақ Эдуард Хаузердің мүсіндері де қойылған.

Көлік

Осиекке және одан көлік байланыстарына ірі теміржол және тас жол түйіндері, өзен порты және Осиек әуежайы кіреді. Әуежайдан Германияның Кёльн/Бонн әуежайына халықаралық рейстер 2008 жылдың наурызында басталды. Осиекті Хорватияның қазіргі заманғы тас жол желісімен байланыстыратын, Пан-Еуропалық Vc дәлізінің бөлігі болатын төрт қатарлы тас жол 2009 жылдың сәуірінде аяқталып, пайдалануға берілді. Осиектен Загреб, Риека, Пожега, Вировитица, Нашице, Славонски Брод, Эрдют, Врполье, Далж және Джаково сияқты көптеген бағыттарға пойыз және автобуспен баруға болады. Қала ішінде 1884 жылдан бері үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан және Загребтен басқа Хорватиядағы жалғыз трамвай желісі бар. Аталған желі қазіргі таңда толықтай жаңартылуда, ұзындығы екі еседен астамға ұлғайтылып, қаланың ескі трамвайлары жаңарып жатыр.