Кіріспе

Славонски Брод, көбінесе қысқаша Брод деп аталады, Босния және Герцеговина шекарасына жақын, Хорватияның шығысындағы қала. Славония және Посавина тарихи аймақтарының маңызды қалаларының бірі ретінде, Славонски Брод 2011 жылғы халық санауы бойынша 59 141 тұрғыны бар елдегі 7-ші ірі қала болып табылады. Бұл Брод-Посавина облысының орталығы және Сава өзеніндегі маңызды өзен порты.

Аттар

Қазіргі хорват тілінде "brod" сөзі "кеме" деген мағынаны білдірсе де, қаланың атауы ежелгі "суды кесіп өту", "өткел" мағынасын сақтайды. Тарихи түрде қолданылған атаулардың арасында: Рим империясы кезеңінде Марсония, неміс тілді австриялық кезеңде Брод (Славонияда), 1934 жылдан бастап Брод на Сави. "Марсония" есімі, болжам бойынша, прото-үнді-еуропа тіліндегі *mory (батпақ) сөзінен шыққан, сондай-ақ осы түбірге жақын жердегі "Мурса" және "Маринияна" сияқты топонимдерде де кездеседі. Сенімсіз дереккөз: күні=2017 жылдың тамызы.

География

Қала Загребтен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан және Босния мен Герцеговинадағы Сава өзені арқылы Босански Бродқа қарай стратегиялық маңызды өткелде дамыған. Босниядағы қала 2009 жылға дейін Босански Брод деп аталды. Славонски Брод – автомобиль жолының Посавина бөлігіндегі маңызды түйіскен нүкте және теміржол торабы, себебі ол Загреб–Липовац–Белград (E70, A3) және Загреб–Винковци–Белград теміржолын байланыстыратын трассада орналасқан. Сава өзеніндегі "Брод" кеме порты салынып жатыр. Сонымен қатар, Пан-Еуропалық дәліз Vc-де жаңа заманауи автомобиль жолы салынуда, ол Солтүстік Еуропа мен Венгрияны Хорватиямен (Славония аймағы арқылы) және Босния мен Герцеговинаны Хорватиямен (Дальмация жағалауы арқылы) байланыстырады. Бұл трассаның жобаланған бағыты қала орталығынан шамамен бір қашықтықта жатыр. Бұл маршрут аяқталғаннан кейін Славонски Брод қаласының аймағы Еуропаның осы бөлігінде батыс-шығыс және солтүстік-оңтүстік бағыттарын байланыстыратын маңызды автомобиль жолдарының түйіскен жеріне айналады.

Демография

Славонски Брод – Хорватияның Загреб, Сплит, Риека, Осиек және Задар қалаларынан кейінгі алтыншы ірі қаласы. Брод – Босниядағы Брод, Сибинь, Буковье, Бродский Ступник, Подкравлье, Горня Врба және Клакарды қоса алғанда, 110 000-нан астам тұрғыны бар құрылыс аймағының орталығы. Славонски Бродтың әкімшілік аймағына келесі елді мекендер кіреді: 1691 жылға дейін, ол 1699 жылы Карловиц шартымен расталған Австрия империясына өткізілді. 1918 жылға дейін Брод (1850 жылға дейін Брод деп аталған) Австрия монархиясында (1867 жылғы келісімнен кейін Хорватия Корольдігі Славония) Славон әскери шекарасында, 1881 жылға дейін Брод Гренц пехоталық полкінің N°VII басқаруында болды. Вуковацтың шығысында үлкен Ваuban типіндегі бекініс салынды. Қорғаныс міндеттерімен қатар, қалада қолөнер мен сауда дамыды. Білім мен мәдениетке францискандар үлкен ықпал етті. 20-ғасыр қаланың қарқынды экономикалық өсу кезеңі болды, ал 1920-шы жылдар "Бродтың алтын ғасыры" деп аталды. Қаланың қазіргі атауы 1934 жылы Брод на Савиден өзгертілді. 1941-1945 жылдары қала Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің құрамына кірді. 1944 және 1945 жылдары одақтастар қаланы ауыр бомбалады. Бомбалау салдарынан Славонски Бродтағы ғимараттардың 80%-ы зақымданды. Бомбалау нәтижесінде Славонски Брод пен Босански Бродта 897 азамат, 244 әскери қызметкер қаза тапты, 208 азамат және 28 әскери қызметкер жараланды. 1990 жылы демократиялық реформалар Хорватия Коммунистер лигасынан басқа саяси партиялар құруға рұқсат берді. Славонски Бродта алғаш құрылған партиялар Хорват Демократиялық Одағы және Хорват Демократиялық Партиясы болды.

Югославия соғыстары кезінде

Югослав соғыстары кезінде 1992 жылдың сәуір және қазан айлары аралығында "Корридор-92" операциясы барысында Босниялық Посавина шекарасы ар жағынан босниялық серб әскерлерінің қатты бомбалауына ұшырады. Қалаға барлығы 11 651 артиллериялық снаряд және он төрт 9К52 Луна М ракетасы атылды, сондай-ақ 130 бомбадан әуеден тасталды. Осының салдарынан 116 бейбіт тұрғын, оның ішінде 27 бала қаза тапты.

Азшылық кеңестері

Тікелей сайланған азшылық кеңестері мен өкілдері жергілікті немесе аймақтық билік органдарымен кеңес беруге міндетті, олардың қызметі азшылықтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға, қоғамдық өмірге интеграциялануына және жергілікті істерді басқаруға қатысуына бағытталған. 2023 жылғы Хорватиядағы ұлттық азшылықтар кеңестері мен өкілдерінің сайлауында Хорватиядағы рома және сербтер Славонски Брод қаласының 15 мүшеден тұратын азшылық кеңестерін сайлау үшін қажетті заң талаптарын орындады, ал Хорватиядағы босниялықтар жеке өкіл сайлады.

Экономика

Қаланың экономикасы егіншілікке, жүзім шаруашылығына, жеміс өсіруге, металл өңдеуге, ағаш өңдеуге (жинақталған жиһаз ағашы, паркет), тоқыма өнеркәсібіне (дайын киім), былғары өнімдеріне, азық-түлік өндірісіне (сыра зауыттары), құрылыс материалдарына (әктас) және баспа өнеркәсібіне негізделген. Славонски-Бродта Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ірі металлургия компанияларының бірі – Djuro Djakovic консорциумы орналасқан. Консорциум негізінен экспортқа бағытталған, түрлі-түрлі өнімдерді шығаратын бірнеше зауыттан тұрады. Олар: локомотивтер, трамвайлар, вагондар, көпірлер, өнеркәсіптік объектілер, ядролық реакторлар, автокөлік бөліктері, қаруланған көлік құралдары, бронетранспорттық техника, оның ішінде танктер және миналық соғыс машиналары, ауыл шаруашылығы техникасы және тағы да басқалар. Қызмет көрсету саласы, әсіресе туризм, қарқынды дамып келеді. Қаланың маңызды мәдени мұраларына қамал және бай кітапханасы бар францискандық монастырь жатады.

Мәдени мұра

Барокко дәуіріндегі Брод бекінісі Австро-Венгрия империясы тұсында Сава өзенінің қарсы жағасында орналасқан Осман империясына қарсы тұру үшін салынған. Ол 17 және 18 ғасырлардағы бекініс салудағы ең көрнекті еуропалық сарапшылардың бірі Вобанның есімімен аталатын стильде салынған. Бұл Еуропадағы ең жақсы сақталған бекіністердің бірі және бұрынғы Австро-Венгрия әскери шебіндегі ең ірі бекіністердің бірі. Оның монументалдығымен, ол Диоклетиан сарайының (Сплитте) құрлықтағы кері бейнесі іспеттес. Қаладағы францискандық монастырь 18 ғасырда салынған, ол да барокко стилінде, ерекше архитектуралық шешімдермен, әсіресе шіркеу ауласы мен монастырь шіркеуінің ішкі безендірілісімен, әдемі алтары мен суреттерімен ерекшеленеді. 1720 жылы мұнда философия факультеті ашылды. Қаладағы ең маңызды жылдық мәдени оқиға – сәуір және мамыр айларында өтетін жазушы Ивана Брлич Мажураничтің ертегілеріне арналған балалар фестивалі. Жыл сайынғы «Бродское коло» фестивалі маусымның ортасында ұлттық фольклорды көрсетеді, ал мамыр айында патриоттық халық әндері фестивалі өтеді. «Сава» суретшілер орталығы акварель салу дәстүрін сақтайды. Славонски Бродтың танымал орындарының бірі – қаланың орталық алаңы, Хорватиядағы ең үлкен алаңдардың бірі – Ивана Брлич Мажуранич алаңы, ол танымал балалар жазушысының құрметіне аталған, оның үйі осы алаңда орналасқан. Алаңда көптеген мәдени шаралар өтеді және Сава өзенінің әдемі көрінісін тамашалауға болады. Галереялар, кітап дүкендері, кафелер, түнгі клубтар мен дүкендер алаңды ойын-сауық орталығына айналдырады. Алаңға жақын, қала тұрғындары «Кей» деп атайтын Сава өзенінің жағасындағы романтикалық серуендеу жолы да бар. Екінші дүниежүзілік соғыста қираған Славонски Брод синагогасы Хорватиядағы ең ірі және беделді синагогалардың бірі болған. Славонски Бродта епископ Иосип Штадлер мен Хорватияның бірінші президенті Франьо Туджманға қойылған ескерткіштер бар. Агата Кристидің «Ориент экспресіндегі кісі өлтіру» романында Славонски Брод пен оның теміржол станциясы, «Ориент экспресі» пойзының бұзылған жері ретінде көрсетілген.

Білім

Славонски Брод қаласында мектепке дейінгі, бастауыш, орта және жоғары білім беру мекемелері өте жақсы дамыған. Қалада Славонски Брод университеті мен Бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлау колледжі де орналасқан. Жақын арада тағы бірнеше факультет ашылатыны күтілуде. 2006 жылдың қазан айында бірнеше факультеттермен бірге жоғары білім беретін колледж құрылды.

Көлік

Славонски Брод М104 теміржол дәлізінде орналасқан теміржол станциясына ие, ол қаладан өтетін халықаралық бағыттардағы барлық пойздар үшін аялдама қызметін атқарады (мысалы, Винковци – Вилах немесе Загреб – Белград), сондай-ақ, Загреб қаласы мен Винковци/(Сербиямен мемлекеттік шекарасы – Товарник) арасында жүретін көптеген ішкі, жергілікті және тоқтау орны шектеулі қызметтермен тікелей байланыстырылған. Әртүрлі компаниялардың тұрақты автобус бағдарлары арқылы Славонски Брод автовокзалы Славониядағы айналасындағы ауылдармен, муниципалитеттермен және қалалармен, мысалы: Джаково, Пожега және Нова Градишка, сондай-ақ Хорватиядағы барлық ірі қалалармен: Пула, Риека, Умаг, Пореч, Ровинь, Осиек, Загреб, Карловац, Задар, Сплит, Шибеник және т.б. жақсы байланысқан. Халықаралық бағдарлардан Германия және Швейцария бағытына тұрақты рейстер бар.

Қоршаған орта

Қаланың жанында қызықты аң ауру орындары (Мигаловци), балық шаруашылықтары (Желас Полье) және көл (Петня) орналасқан. Жағымды жеміс бақтары мен жүзімдіктер, Дилж тауы (немесе "Дилж Гора") және жүзуге қолайлы жағдайлар бар.

Климат

Славонски-Бродтың климаты жаз айларындағы жылы және ылғалды континенттік климат (Кёппен климат жіктелімі Dfb).