Минесота штатындағы Сартэл қаласының тарихы

Кіріспе

Миннесота штатындағы, АҚШ қаласы

Сартелл – АҚШ-тың Миннесота штатындағы Бентон және Стернс округтерінде орналасқан, Миссисипи өзенінің екі жағасында жатқан қала. Бұл қала Сент-Клауд қалалық статистикалық аймағының құрамына кіреді. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 19 351 адамды құрайды, бұл Сент-Клаудтың ең халқы көп қалалық аймағы және Орталық Миннесотаның Сент-Клауд, Елк-Ривер және Уилмардан кейінгі төртінші ірі қаласы.

Тарих

Қазіргі Сартелл деп аталатын аймақтағы алғашқы белгілі туысқан американдық тайпа – Дакота тайпасы болған. 1679 жылы Грейсолон дю Лухт ("Дулут") Милле-Лейк көліндегі үлкен Мдевакантонван ауылы Изатиске сапар шеккен. 18 ғасырда Анишинайб халқы Еуропадан қашықтап, Супериор көліне батысқа қарай және ішкі аймақтарға жылжығанда, олар көршілес Сиу/Дакота халқын батысқа – қазіргі Миннесотаға – одан әрі оңтүстікке және батысқа ығыстырды. 1820 жылға қарай Чиппева/Анишинабе бүкіл солтүстік Миннесотаны бақылауда ұстады, бірақ олар мен оңтүстіктегі Дакота тайпасы арасындағы шабуылдар тоқтамады. Кейіннен Сартелл деп аталған аймақ француз тері саудагерлері мен британдық географтар алғаш рет Миссисипи өзенімен Анишинабе солтүстігінен түскенде (Жан Батист Перро 1789, Дэвид Томпсон 1798), ал американдық саяхатшылар өзенге Сиукстан оңтүстіктен көтерілгенде (Зебулон Пайк 1805, Льюис Касс 1820, Генри Школкофт 1832, Джозеф Николет 1836) тайпалар арасындағы бейтарап аймақ болды. Сартелдегі Уатаб сайы солтүстікке қарай Анишинабе және оңтүстікке қарай Дакота тайпаларының шекарасының бір бөлігін құрады, олар Анишинабе батысқа көшкенге дейін солтүстік және шығыста өмір сүрген. АҚШ бұл шекараны 1825 жылы Прайри-ду-Шиендегі тайпалармен жасалған келісімде заңды түрде бекітті, онда Сиу мен Ожибве тайпалары арасындағы шекара сызығы "Сак (Саук) өзенінің сағасынан батысқа қарай Миссисипиге кіретін бірінші өзеннің сағасында; одан жоғары қарай аталған өзенге көтеріліп (Сак өзенінің сағасынан жоғары)" деп белгіленді. 1846 жылы 1300 Хо Чунк халқы Сартелл аймағына көшірілді, содан кейін Чиппева/Анишинабе Уатаб өзенінің солтүстігіндегі және Миссисипидің батысындағы аумақты АҚШ-қа сатты. 1848 жылы Хо Чунк/Виннебаго тайпасының (Дакота тілінде сөйлейтін туыс тайпа) көптеген мүшелері АҚШ үкіметінің бұйрығымен Уатаб сайының сағасына, қазір Лонг Прери резервациясы деп аталатын жерге, соғысып жатқан Дакота мен Анишинабе тайпалары арасындағы адами қалқан ретінде көшірілді. Екі соғысып жатқан тайпаның арасында өмір сүруге наразы болған Хо Чунк бес жылдан кем уақытқа қалды және 1853 жылы Миссисипи өзенінің оңтүстігіне қарай 50 шақырымдай бейбіт аймаққа қайта көшті. Үш жылдан кейін олар астық шаруашылығына және диірмендеріне иелік етіп, Манкатоның оңтүстігіне көшіп кетті. Бұрынғы "Индиан жолының" 100 метрлік бөлігі әлі де арықтың аузынан солтүстікке қарай сақталған, бірақ өсімдіктермен жабылып қалған. Бұл аймақ 1866 жылы Миссисипи өзенінің картасында "Виннебаго" деп белгіленген. Сартелл Миссисипи өзенінің жағасында орналасқан шағын американдық қала ретінде ағаш өңдеу және қағаз өндіру өнеркәсібінің дамуымен өмірге келді. Қаланың қазіргі орны бастапқыда "Үшінші тез ағыс" деп аталды, өйткені француз тері саудагерлері Миннеаполистегі Сент-Энтони шарлауығынан солтүстікке қарай сапар шегіп бара жатқанда кездескен үшінші қалың сулардың орны болды. Жаңадан құрылған қалаға қоныс аударған алғашқы ақ адамдардың бірі – Джозеф Б. Сартелл, ол 1854 жылы келді және жергілікті диірменде диірменші болып жұмыс істеді. 1877 жылы ол жақын маңдағы Уатаб өзенінде ұн диірменін ашты, ал 1884 жылы ұлдарымен бірге Сартелл ағайындар ағаш компаниясын құрды. 1905 жылы "Үшінші тез ағыс" маңында Миссисипи өзенінің арғы жағында Сартелл целлюлоза және қағаз компаниясы мен Сартелл бөгетінің құрылысы басталды. Екі бөгет 1907 жылы салынып бітті, бөгет құрылысы кезінде жеті жұмысшы қаза тапты. Уатаб целлюлоза және қағаз зауыты жылдар бойы қайта құрылып, кеңейтілді, бірнеше меншік иелері арқылы өтіп, ақырында Версо қағазының Сартелл зауыты ретінде пайда болды, бұл қаланың ең ірі жұмыс берушісі болды. 1907 жылы қала тұрғындары қала құрамын құруға шешім қабылдады. Бірнеше ықпалды адамдар қаланың атын жергілікті кәсіпкердің есімімен Венгерт деп атау керек деп ойлады. Бірақ Джозеф Сартеллдің көптеген туыстары мен қоғамға жомарт үлес қосқандықтан, қала оның құрметіне "Сартелл ауылы" деп аталды. 1907 жылдан 1973 жылға дейін қала кеңесінің құрамында Сартеллдер болды, олардың ең танымал өкілі дүкен иесі және 31 жыл бойы қала әкімі болған Рипли "Рип" Б. Сартелл еді. Ауыл баяу өсіп, Миссисипидің шығыс жағындағы АҚШ-тың 10-шы шоссесі бойындағы бірнеше бизнес пен орталық қала дамыды. 1960 жылдары шоссе шығысқа қарай бағытталды, бұл қаланың орталығының құлдырауына себеп болды. 1973 жылы Миннесота заң шығарушы органы барлық муниципалдық атауларды "қала" деп өзгертті, сондықтан "Сартелл ауылы" "Сартелл қаласы" болды. 1980 жылдардың басында Миссисипидегі Сартелл көпірінің құрылысы қалған бизнесті алмастырды. Бұл және Сартеллдің Сент-Клаудтың ірі сауда орталығына жақын орналасқандығы дәстүрлі "орталық" қаланың болмауына себеп болды. 748-ші мектеп округі, Сартелл Сент-Стивен, 1969 жылы құрылды, себебі тұрғындар балаларын жергілікті жерде оқытуды қалады. Орталық қаланың болмауына қарамастан, қала 1970 жылдары қарқынды өсуді жалғастырды. 1960 жылдан қазірге дейін қаланың халқы 700-ден 18 000-нан астам адамға жетті. 2012 жылы Версо қағаз зауыты жарылыстан қирады және қағазқа сұраныстың төмендеуіне байланысты жабылып, бөлшектерге сатылды. Соңғы кезде қала жаңадан дамыған аудандағы ірі желілік бизнес орталықтарын құру арқылы қалалықтандыруды бастады, бұл болашақта жаңа орталық қала болуы мүмкін.

The first known Native American tribe in the area now known as Sartell were the Dakota. Greysolon du Luht ("Duluth") visited the large Mdewakantonwan village Izatys on Mille Lacs Lake in 1679. As the Anishinaabe people moved westward around Lake Superior and into the interior away from the Europeans in the 18th century, they pushed the neighboring Sioux/Dakota people to their west—in present day Minnesota—farther south and west away from them. By 1820 the Chippewa/Anishinaabe controlled all of northern Minnesota, but raids between them and the Dakota to the south continued. The area later named Sartell was an intertribal no man's land when French fur traders and British geographers first descended the Mississippi River from the Anishinaabe north (Jean Baptiste Perrault 1789, David Thompson 1798), and American explorers ascended the river from the Sioux south (Zebulon Pike 1805, Lewis Cass 1820, Henry Schoolcraft 1832, Joseph Nicollet 1836). The Watab Creek in Sartell marked part of the border between the Anishinaabe to the north and the Dakota to the south, who had lived farther north and east before the Anishinaabe's westward migrations. The U. S. legally established this border in its 1825 Treaty with the tribes at Prairie du Chien, which established a demarcation line between the Sioux and the Ojibwe at "the mouth of the first river which enters the Mississippi on its west side above the mouth of Sac (Sauk) river; thence ascending the said river (above the mouth of Sac river)". In 1846, 1,300 Ho Chunk people were moved to the Sartell area, followed by the Chippewa/Anishinaabe sale of the area north of the Watab River and west of the Mississippi to the U. S. In 1848, more members of the Ho Chunk/Winnebago tribe (related Dakotan speakers) were moved by order of the U. S. government to the mouth of the Watab Creek, now called the Long Prairie reservation, to serve as a human buffer between the warring Dakota and Anishinaabe. Unhappy living between two warring tribes, the Ho Chunk stayed less than five years, moving again in 1853 to more peaceful territory 50 miles south on the Mississippi. Three years later they sold their grist and saw mills and moved south of Mankato. A 100 yard section of the old "Indian Trail" still remains just north of the creek's mouth albeit overgrown. The area was known as "Winnebago" at the time of the 1866 ribbon map of the Mississippi River. Sartell got its start as a small American town on the Mississippi River with lumber and a paper company as its main industries. The city's present site was originally called "The Third Rapids", as it was the third set of rough waters that French fur traders encountered as they traveled north from Saint Anthony Falls in Minneapolis. One of the first white people to settle in the fledgling town was Joseph B. Sartell, who arrived in 1854 and worked as a millwright at a local sawmill. In 1877, he opened a flour mill at the nearby Watab River, and in 1884 he started Sartell Brothers Lumber Company with his sons. In 1905, construction began on both the Sartell Pulp and Paper Company and the Sartell Dam across the Mississippi, near the "third rapids". Both were completed in 1907, the dam project having claimed the lives of seven workers. Watab Pulp and Paper was rebuilt and expanded through the years, passing through multiple ownerships and eventually emerging as Verso Paper's Sartell mill, the city's largest employer. In 1907, residents of the town decided to incorporate. Several influential people felt the town ought to be named Wengert, after a local businessman. But because of Joseph Sartell's many relatives and generous contributions to the community, the town was incorporated as "The Village of Sartell" in his honor. From 1907 until 1973 there was a Sartell on nearly every City Council, the most prominent being Ripley "Rip" B. Sartell, store owner and mayor for 31 years. The village continued to grow slowly, developing a number of businesses and a downtown on the east side of the Mississippi along U. S. Highway 10. In the 1960s, the highway was rerouted farther east, contributing to the downtown's demise. In 1973 the Minnesota Legislature required all municipal designations be changed to "city", so "the Village of Sartell" became "the City of Sartell". The construction of the Sartell Bridge over the Mississippi in the early 1980s replaced the remaining businesses. This and Sartell's location near St. Cloud's major retail center account for its lack of a traditional "downtown". Independent School District 748, Sartell St. Stephen, was created in 1969 because residents wanted to educate their children locally. Despite the lack of a downtown, the city continued to grow at an increasing pace in the 1970s. From 1960 to the present, the city's population has gone from 700 to over 18,000. In 2012 the Verso Paper mill was severely damaged by an explosion and, due also to decreasing paper demand, was shut down and sold for parts. More recently the city has begun to urbanize, adding larger chain businesses in a newly developed area eventually to be a new downtown.

Заң және мемлекеттік басқару

Сартелл қалалық кеңесі әкім мен сайланған төрт мүшеден тұрады. Сартелл қаласының әкімі – Райан Фицтум, ал кеңес мүшелері – Джилл Смит, Алекс Левандовски, Тим Элнес және Джефф Колб. Олар қаулы-қарарлар қабылдауға және оларды күшіне енгізуге, мемлекеттік және әкімшілік саясатты белгілеуге, консультативтік кеңестер мен комиссиялар құруға, қаланың қаржылық қызметін басқаруға құқылы, соның ішінде бюджет дайындау, шығындарды аудиттен өткезу және заңмен талап етілген басқа да қалалық мәселелерді шешуге. Қалалық кеңес қаланың күнделікті жұмысын қадағалайтын және кеңестің саясатын іске асыратын қалалық әкімшіні де тағайындайды.

Дін

Сартелл отбасы көбінесе пресвитериан дінін ұстанды және қаланың алғашқы шіркеуін – Миссисипи өзенінің батыс жағасында, қаланың (сол кездегі) жалғыз тоқтау белгісінен шамамен бір шақырым солтүстікке орналасқан Риверсайд пресвитериандық шіркеуін ұйымдастыруға көмектесті, ол жергілікті протестанттардың сенімділік қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған еді. 1948 жылы Әулие Франциск Ксавьер шіркеуі, Рим католик шіркеуі, аймақтағы жергілікті американдықтарға словен миссионері болған Франциск Ксавьер Пьерцтің құрметіне аталды және аймаққа словен, поляк, богемия, словак және әсіресе неміс шаруаларын көптеп тартуға үлкен үлес қосты.

Көлік

Сартелл қаласына және одан көлік қатынасы негізінен АҚШ-тың 10-шы тас жолымен және Миннесота штатының 15-ші тас жолымен жүзеге асырылады, екеуі де қаланың шетінен өтеді. Сент-Клауд метробусы Сартелл және көршілес Саук Рапидс қалаларына қатынайды. Қаланың Сент-Клаудқа жақын орналасуы Сент-Клауд аймақтық әуежайына, сондай-ақ қаланың Амтрак және Грейхаунд станцияларына ыңғайлы қол жеткізуге мүмкіндік береді. Миссисипи өзеніндегі бөгеттер және өзеннің салыстырмалы түрде терең емеуі оны тек ойын-сауық кемелері үшін ғана пайдасыз етеді. Сартеллдің өзендегі орналасуы 1914 жылы Ескі Сартелл көпірінің салынуына жағдай жасады, ол 1984 жылы қазіргі Сартелл көпірімен ауыстырылды.

География

АҚШ Халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, қаланың ауданы 10,05 шаршы миль (26 км²); 9,80 шаршы миль (25 км²) құрлық, ал 0,25 шаршы миль (1 км²) су. АҚШ 10-шы тас жолы, Миннесота штатының 15-ші тас жолы және 1-ші округ – Сартеллдің негізгі үш бағыты. Сент-Клауд аймағындағы басқа да жақын маңдағы бағыттарға 94/U.S. 52 тас жолы, Миннесота штатының 23-ші тас жолы және 75-ші округ кіреді. Сартелл Сент-Клаудтың солтүстігінде орналасқан. Қала Миссисипи өзенінің жағасында орналасқан, ал айналасындағы дамытылмаған жерлер негізінен орман және егістік жерлерден тұрады.

2010 жылғы санақ

2010 жылғы халық санауы бойынша қалада 15 876 адам, 5 859 шаңырақ және 4 060 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 6 123 тұрғын үй құрады. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 95,5% ақ нәсілді, 0,9% афроамерикалық, 0,2% американдық үндістер, 1,5% азиялық, 0,5% басқа нәсілдерден және 1,4% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,4% құрады. 5 859 шаңырақтың 42,2% -ында 18 жасқа дейінгі балалар бар, 55,0% -ы бірге тұратын жұбайлар, 10,1% -ы күйеуі жоқ әйелдер, 4,2% -ы әйелі жоқ ерлер, ал 30,7% -ы отбасы емес. Барлық шаңырақтың 23,9% жеке тұлғалардан тұрады, ал 7,8% -ы 65 жасқа толған немесе одан асқан жалғыз тұратын адамдар. Шаңырақтың орташа мүше саны 2,64, ал отбасының орташа мүше саны 3,16 болды. Қаладағы орташа жас 32,7 жасқа тең. Тұрғындардың 30,1% -ы 18 жасқа дейін, 7,1% -ы 18 мен 24 жас аралығында, 31,9% -ы 25 пен 44 жас аралығында, 20,8% -ы 45 пен 64 жас аралығында, ал 10,2% -ы 65 жасқа толған немесе одан асқан. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 47,8% ер адам және 52,2% әйел адам.

2000 жылғы халық санағы

2000 жылғы халық санауы бойынша қалада 9 641 адам, 3 443 шаруашылық және 2 513 отбасы тұрды. Халық тығыздығы 3 531 тұрғын үйден құралды. Қаланың этникалық құрамы: 97,42% ақ нәсілді, 0,29% афроамерикандық, 0,17% американдық үндістер, 1,21% азиялық, 0,01% Тынық мұхиты аралдарынан, 0,21% басқа нәсілдерден және 0,69% екі немесе одан көп нәсілділерден тұрды. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 0,87% құрады. 3 443 шаруашылықтың 46,4%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 60,6%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 9,1%-ы күйеуі жоқ әйелдер басқаратын үйлер, ал 27,0%-ы отбасы емес. Барлық шаруашылықтың 20,4%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 8,0%-ында 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз адамдар тұрды. Шаруашылықтың орташа мүше саны 2,75 адамды, ал отбасының орташа мүше саны 3,23 адамды құрады. Қала халқының жас ерекшеліктері: 18 жасқа дейінгілер 32,0%, 18-24 жас аралығындағылар 8,4%, 25-44 жас аралығындағылар 35,5%, 45-64 жас аралығындағылар 15,5% және 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендер 8,7% құрады. Орташа жас 31 жасқа тең. Әр 100 әйелге 95,7 еркек шақ келді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 91,3 еркек шақ келді. Шаруашылықтың орташа табысы 52 531 доллар, ал отбасының орташа табысы 61 056 доллар болды. Ер адамдардың орташа табысы 39 834 доллар, ал әйелдердің 27 476 долларды құрады. Жан басына шаққандағы орташа табыс 22 667 долларға тең. Халықтың 3,0%-ы және отбасылардың 4,0%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 4,7%-ы және 65 жастан асқандардың 8,3%-ы.

Білім

Стернс округінің көп бөлігі Сартелл-Сент-Стефан мектеп округіне кіреді. Осы округтің бір бөлігі Сент-Клауд ауданының мектептеріне қарасты. Сартеллдің Бентон округіндегі бөліктерінің көпшілігі Саук-Рапидс-Райс мемлекеттік мектептеріне, ал қалғаны Сартелл-Сент-Стефан округіне кіреді. Сартеллдің Сент-Клауд мектеп округіне қарасты бөлімдері Вествуд бастауыш мектебіне, Солтүстік орта мектебіне және Аполло жоғары мектебіне бөлінген.