Кіріспе

Биологиялық есте сақтау процесі ағзалардағы есте сақтау қабілеті ақпаратты кодтау, сақтау және еске түсіру қабілетіне ие. Естеліктер организмге бұрынғы тәжірибеден үйренуге және бейімделуге, сондай-ақ қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді. Кодтау арқылы пайдалану немесе қызығушылықты білдіретін элемент мида сақталатын және ұзақ мерзімді естеліктерден кейін қайта еске алынатын конструкцияға айналады. Жұмыс жадында ақпаратты дереу пайдалану немесе өңдеу үшін сақтайды, бұл жеке адамның ұзақ мерзімді жадында бұрын сақталған элементтерге қосылу арқылы көмектеседі. Осы эксперименттер оны оқыту қисығын жасауға итермеледі. Бұл модель сонымен қатар кодтау кезінде жоқ ақпаратты, егер ол әлемнің схемалық білімдеріне негізделген болса, жадқа қосылатынын ұсынды. Көру, өрнекті, ұйымдастыру, акустикалық және семантикалық сияқты көптеген психикалық кодтау түрлері қолданылады. Алайда бұл толық тізім емес.

Көрнекі кодтау

Визуалды кодтау - бейнелерді және визуалды сезімдік ақпаратты жадыға айналдыру процесі. Бұл дегеніміз, адамдар өздері сақтаған жаңа ақпаратты ақыл-ой суреттеріне айналдыра алады (Harrison, C., Semin, A., 2009). Психология. Нью-Йорк 222) Көрнекі сезімдік ақпарат тұрақты ұзақ мерзімді сақтау үшін кодталғанға дейін біздің бейнелі жадымызда және жұмыс жадымызда уақытша сақталады. Бэддейлидің жұмыс жады моделі визуалды ақпарат визуалды-кеңістіктік эскиздік панелде сақталатынын көрсетеді.

Түзету кодтамасы

Элаборативті кодтау - жаңа ақпаратты жадымыздағы біліммен белсенді түрде байланыстыру процесі. Естеліктер - ескі және жаңа ақпараттың бірігуі, сондықтан кез келген естеліктің табиғаты біздің естеріміздегі ескі ақпаратқа байланысты, сондай-ақ біздің сезімдеріміз арқылы келетін жаңа ақпаратқа байланысты. Басқаша айтқанда, бір нәрсені қалай есте сақтайтынымыз сол кездегі ой-пікірімізге байланысты. Көптеген зерттеулер ұзақ мерзімді сақтауды кеңейтілген кодтау арқылы айтарлықтай жақсартатынын көрсетті.

Семантикалық кодтау

Семантикалық кодтау - белгілі бір мағынасы бар немесе контекстке қолданылуы мүмкін сезімтал деректерді өңдеу және кодтау. Кодтауды қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ кейбір жағдайларда терең өңдеуге және іздестіруді оңтайландыруға мүмкіндік беру үшін, бөлшектеу және мнемоника сияқты әртүрлі стратегияларды қолдануға болады. Семантикалық немесе терең кодтау жағдайында зерттелетін сөздер шешімін қабылдайтын айнымалы ретінде жауап беру уақытымен семантикалық емес немесе терең кодтау жағдайларының оңай және қиын топтамаларына қарағанда жақсы еске алынады. Бродманнның 45, 46 және 47 аймақтары (сол төменгі префронтальді қабық немесе LIPC) семантикалық кодтау жағдайында семантикалық емес кодтау жағдайларына қарағанда семантикалық емес кодтау тапсырмасының қиындығына қарамастан едәуір белсендірек болды. Бастапқы семантикалық кодтау кезінде белсенділіктің артуын көрсететін сол аймақ, сондай-ақ, бірдей сөздердің қайталанатын семантикалық кодталуы кезінде белсенділіктің төмендеуін көрсетеді. Бұл қайталаумен белсенділіктің төмендеуі сөздерді семантикалық қайта өңдеу кезінде, бірақ семантикалық емес қайта өңдеу кезінде емес, процесс ерекшелігі болып табылады.

Акустикалық кодтау

Акустикалық кодтау - бұл аудиторлық импульстерді кодтау. Баддлейдің айтуынша, дыбыстық ақпаратты өңдеуге фонологиялық цикл түсінігі көмектеседі, бұл біздің эхолық жадымыздағы кірісті есте сақтауды жеңілдету үшін дауысты репетициялауға мүмкіндік береді. Зерттеулер лексикалық, семантикалық және фонологиялық факторлар вербальді жұмыс жадында өзара әрекеттесетінін көрсетеді. Фоналогиялық ұқсастық эффектісі (PSE) сөздің нақтылығымен өзгертіледі. Бұл ауызша жұмыс жадының өнімділігін тек фонологиялық немесе акустикалық бейнелеуге жатқызуға болмайтынын, сонымен қатар тілдік бейнелеудің өзара әрекеттесуін қамтитынын атап көрсетеді. Еске алу кезінде тілдік бейнелеудің айтылуы немесе қолданылған бейнелеу әдістері (жазбалар, бейнелер, рәміздер және т.б.) ақпараттың жадына енуінде және сақталуында маңызды рөл атқарады.

Басқа сезімдер

Тактильді кодтау - бұл бір нәрсенің сезімін өңдеу және кодтау, әдетте, жанасу арқылы. Нейрондар негізгі соматосенсорлық қабықшада (S1) әр сериялы тербелістермен синхрондасып, вибротактильді тітіркендіргіштерге жауап береді. Иіс пен дәмнің де кодталуына әкелуі мүмкін. Ұйымдық кодтау - бұл терминдер тізбесін біріктіруге мүмкіндік беретін ақпаратты жіктеу процесі.

Ұзақ мерзімді потенциациялау

Кодтау - биологиялық құбылыс, ол қабылдаудан басталады. Барлық сезімдер мен әсерлер мидың таламусына жетеді, онда олар бір тәжірибеге біріктіріледі. Гиппокамп осы кірісті талдау және олардың ұзақ мерзімді естелікке кіретін-кірмейтінін шешу үшін жауапты; бұл әртүрлі ақпараттар мидың әртүрлі бөліктерінде сақталады. Алайда бұл бұйымдар қалай анықталып, кейін қайта аталып алынғаны әлі белгісіз. Бұл жасушалар әртүрлі ақпаратты өңдеуге маманданған топтарға бөлінеді. Осылайша жаңа тәжірибелер арқылы ми көбірек байланыстар жасайды және "қайта желіленуі" мүмкін. Ми адамның тәжірибелеріне жауап ретінде өзін ұйымдастырады және қайта ұйымдастырады, тәжірибе, білім немесе жаттығу арқылы жаңа естеліктер жасайды. Бұл гиппокамп жадының кодталуы мен қалпына келтіру моделі немесе HIPER моделі деп аталады. Бір зерттеуде жас және қарт қатысушылардың бетін кодтау мен тану кезінде ми қан ағынын өлшеу үшін ПЭТ қолданылды. Жастарда кодтау кезінде оң гиппокамп пен сол жақ префронталды және ми қабығында, ал тану кезінде оң жақ префронталды және тері қабығында ми қан ағынының артуы байқалды. Қарт адамдарда кодтау кезінде жастардың белсенді аймақтарында айтарлықтай белсенділік байқалған жоқ, бірақ олар тану кезінде оң жақ префронтальді белсенділікті көрсетті.

Молекулалық көзқарас

Кодтау процесі әлі толық түсініксіз, алайда негізгі жетістіктер осы механизмдердің сипатына жарық түсірді. Кодтау кез келген жаңа жағдайдан басталады, өйткені ми өзара әрекеттеседі және осы өзара әрекеттесудің нәтижесі бойынша қорытынды жасайды. Бұл оқу тәжірибелері естеліктер қалыптасуына әкелетін молекулалық оқиғалардың каскадын іске қосу үшін белгілі. Бұл өзгерістер нейрондық синапстардың өзгеруін, ақуыздардың өзгеруін, жаңа синапстардың пайда болуын, гендік экспрессияның белсендірілуін және жаңа ақуыз синтезін қамтиды. Бір зерттеуде ояу кезінде орталық жүйке жүйесінде ацетилхолиннің жоғары деңгейі жаңа естелік кодтауға көмектесетінін, ал баяу толқындық ұйқы кезінде ацетилхолиннің төмен деңгейі естеліктерді нығайтуға көмектесетінін анықтады. Алайда кодтау әртүрлі деңгейде болуы мүмкін. Бірінші қадам - қысқа мерзімді есте сақтау, содан кейін ұзақ мерзімді есте сақтау, содан кейін ұзақ мерзімді есте сақтауды нығайту процесі.

Синаптикалық пластика

Синаптикалық пластикалық - бұл мидың нервтік синапстарды нығайту, әлсірету, жою және құру қабілеті және ол оқытудың негізі болып табылады. Бұл молекулалық айырмашылықтар әр нейрондық байланыстың күшін анықтайды және көрсетеді. Оқу тәжірибесінің әсері оның мазмұнына байланысты. Жақсы әсерлер күшейеді, ал жағымсыз әсерлер әлсірейді. Бұл пайда болатын синапстық өзгерістердің кез келген жолмен жұмыс істей алатынын көрсетеді, бұл уақыт өте келе организмнің қазіргі жағдайына байланысты өзгерістер жасауға мүмкіндік береді. Қысқа мерзімде синапстық өзгерістерге синапстық байланыстардың беріктігін өзгертетін бұрыннан бар ақуыздарды өзгерту арқылы байланыстың нығаюы немесе әлсіреуі кіруі мүмкін. Ұзақ мерзімде жаңа байланыс пайда болуы мүмкін немесе байланыс кезіндегі синапстар саны ұлғаюы немесе азаюы мүмкін. Кодтау процесін ішінара серотонергиялық интернейрондар арқылы жүзеге асатыны анықталды, әсіресе сенсибилизацияға қатысты, өйткені бұл интернейрондарды блоктау сенсибилизацияны толығымен болдырмайды. Алайда, бұл жаңалықтардың түпкілікті салдары әлі анықталмаған. Сонымен қатар, есте сақтауды құру және нығайту үшін оқу процесі әр түрлі модуляциялық таратушыларды жалдайтыны белгілі. Бұл берілістер ядроның нейрондық өсу мен ұзақ мерзімді есте сақтау үшін қажетті процестерді бастауына, ұзақ мерзімді процестерді түсіру үшін белгілі бір синапстарды белгілеуге, жергілікті ақуыз синтезін реттеуге және тіпті естеліктер қалыптастыру мен есте сақтау үшін қажетті зейін процестерін араласқанға әкеледі.

Кодтау және генетика

Адамның жады, оның ішінде кодтау процесі де бір геннен көп басқаратын тұқым қуалайтын қасиет екені белгілі. Тіпті, егіздерді зерттеулер генетикалық айырмашылықтар жады тапсырмаларында байқалатын айырмашылықтың 50%-ға дейін себепші болатынын көрсетеді. Сонымен қатар, кодтау сәтсіздігі мен қалпына келтіру табыстылығының ішкі бағыттағы өңдеудің ортақ байланысын көрсететін тапсырмалық теріс желіде қалай айтарлықтай үндесетінін көрсетеді. Бұл өңдеу деңгейлерін техникалық қызмет көрсету және күрделі репетиция арқылы көрсетуге болады.

Сақтау және егжей-тегжейлі репетиция

Жөндеу репетициясы - ақпаратты өңдеудің жасыл түрі, ол оның мағынасы немесе басқа заттармен байланысы туралы ойланбай, объектіге назар аударуды қамтиды. Мысалы, сандар сериясын қайталау - бұл техникалық қызмет көрсету репетициясының бір түрі. Ал, бұған қарама-қайшы, егжей-тегжейлі немесе қатынастық репетиция - бұл жаңа материалды ұзақ мерзімді жадыда сақталған ақпаратпен байланыстыратын процесс. Бұл ақпаратты өңдеудің терең түрі және объектінің мағынасын ойлауды, сондай-ақ объект, өткен тәжірибелер мен басқа да объекттер арасында байланыстарды құруды қамтиды. Сандарды мысалға келтіре отырып, оларды ата-анаңыздың туған күндері (өткен тәжірибелер) сияқты жеке маңызды күндермен байланыстыруға болады немесе оларды есте сақтауға көмектесетін сандардағы үлгілерді көруге болады. Есте сақтау репетициясы жаңа естеліктер жасау үшін, оны сақтау репетициясынан гөрі тиімдірек етеді. Есте сақтау репетициясының тиімділігі, жай ғана бірнеше рет бір заттың әсеріне ұшыраған, есте сақтауды жасау адамдардың калькулятор мен телефондағы 0 9 цифрларының орналасуын есте сақтаудың жоқтығында да анықталды. Ұстазының оқу процесінде маңызды рөл атқаратыны дәлелденді, бірақ оның әсерін тек қана жанама әдістермен, мысалы, лексикалық шешім тапсырмалары мен сөзді толықтырып, имплицитті оқытуды бағалау үшін пайдаланылатын әдістермен ғана дәлелдеуге болады. Алайда, жалпы алғанда, сақтау репетициясы арқылы алдыңғы оқу, есте сақтауды тікелей немесе нақты түрде " Бұл сізге бұрын көрсетілген сөз бе? " деген сұрақтармен сынағанда, айқын көрінбейді.

Оқу ниеті

Зерттеулер көрсеткендей, оқу ниеті есте сақтаудың кодталуына тікелей әсер етпейді. Оның орнына, жад кодтамасы әр элементтің қаншалықты терең кодталуына байланысты, оған үйрену ниеті әсер етуі мүмкін, бірақ тек қана емес. Яғни, үйрену ниеті тиімді оқыту стратегиясына және нәтижесінде жадының жақсы кодталуына әкелуі мүмкін, бірақ егер сіз бір нәрсені кездейсоқ (яғни үйрену ниетісіз) үйренсеңіз, бірақ ақпаратты тиімді өңдеуге және үйренуге болсаңыз, ол мақсатпен үйренген нәрсе сияқты кодталады. Ерекше репетиция немесе терең өңдеудің әсері кодтау кезінде жасалған қосылыстардың санына байланысты болуы мүмкін, бұл қалпына келтіру үшін қол жетімді жолдардың санын арттырады.

Ұйым

Ұйымдастыру - жадыны кодтаудың кілті. Зерттеушілер ақыл-ойымыздың ақпаратты ұйымдастыратынын анықтады. Өңдеу тереңдігі ақпараттың ұйымдастырылуымен де байланысты. Мысалы, есте сақталатын элемент, басқа есте сақталатын элементтер, алдыңғы тәжірибелер және контекст арасында жасалатын байланыстар есте сақталатын элементтің іздеу жолдарын жасайды және іздеу белгілері ретінде әрекет ете алады. Бұл байланыстар есте сақталатын элементте ұйымдық құрылымды жасайды, оны есте сақтауды жақсартады.

Көрнекі суреттер

Кодтауды жақсарту үшін қолданылатын тағы бір әдіс - суреттерді сөздермен байланыстыру. Гордон Бауэр мен Дэвид Винценз (1970) жұптасқан сабақтарды қолдана отырып, өз зерттеулерінде бейнелеу мен кодтауды қолданған. Зерттеушілер қатысушыларға 15 сөз жұптарының тізімін берді, әр қатысушыға әр жұп үшін 5 секунд бойы сөз жұбын көрсетті. Бір топқа екі сөздің өзара әрекеттесуі туралы екі сөздің бірін бір-бірімен салыстырып, ой елегінен шығаруға тапсырма берілді. Екінші топқа ақпаратты есте сақтау үшін техникалық қызмет көрсету репетициясын қолдану тапсырылды. Кейіннен қатысушылар сынақтан өтіп, әр сөз тіркесіміндегі екінші сөзді еске түсіруді сұрағанда, зерттеушілер өзара әрекеттесетін элементтердің бейнелерін жасағандардың, сақтау репетициясын қолданғандарға қарағанда, екі есе көп сөз тіркесімдерін есте сақтағанын анықтады.

Мемоника

Сөз тізімі сияқты қарапайым материалды жаттағанда, мнемоника ең жақсы стратегия болуы мүмкін, ал "ұзақ уақыт сақталған материалға әсер етпейді". Мнемоникалық стратегиялар элементтердің жиынтығында ұйымды табудың осы элементтерді есте сақтауға қалай көмектесетінінің үлгісі болып табылады. Топ ішінде ешқандай айқын ұйым болмаған жағдайда, жадыны жақсартудың бірдей нәтижелерімен ұйымды қолдануға болады. Ұйымдастыруды талап ететін мнемологиялық стратегияның мысалы - есте сақталатын элементтерді оңай есте сақталатын элементтердің тізімімен байланыстыратын ілмекті сөз жүйесі. Еске сақтау құралының тағы бір мысалы - әр сөз жүйесінің немесе акронимдердің алғашқы әрпі. Көктемнің түстерін үйренген кезде, оқушылардың көпшілігі әр түстің алғашқы әріптерін үйреніп, оны Рой сияқты есіммен байланыстырып, өз мағынасын таңдайды. G. Biv қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл, көк, қызғылт сары, қызғылт сары дегенді білдіреді. Осылайша, жадтық құрылғылар белгілі бір элементтерді кодтауға ғана емес, олардың реттілігін анықтауға да көмектеседі. Күрделі ұғымдарды есте сақтау үшін түсіну маңызды. 1974 жылы Уайсман мен Найссердің зерттеуінде олар қатысушыларға сурет ұсынды (сурет суретті көруді қиындататын пунтиллизм стиліндегі далматинның суреті). Олар суретті есте сақтау қабілеті қатысушылардың суреттегі суретті түсінгенін жақсырақ көрсеткенін анықтады.

Бөлшектеп шығару

Бөлшектеп жазу - қысқа мерзімді жадыда сақталған ақпараттың көлемін ұлғайту үшін қолданылатын жад стратегиясы, оны кіші, мәнді бөлімдерге біріктіру үшін. Объектілерді мағыналы бөлімдерге бөлу арқылы бұл бөлімдер бөлек объектілер ретінде емес, бірлік ретінде есте қалады. Үлкен бөлімдер талданып, байланыстар жасалса, ақпарат мағыналы қауымдастықтарға тоғысады және аз, бірақ үлкен және маңызды ақпаратқа біріктіріледі. Осылайша, қысқа мерзімді есте сақтау қабілеті артады. Нақтырақ айтқанда, бөлшектеп алуды қолдану 5 - 8 элементтен 20 элементке дейін немесе одан да көп элементтерге дейін еске түсіруді арттырады, өйткені осы элементтер арасында қауымдастықтар жасалады.

Мемлекеттік білім беру

Оптималды кодтау үшін, элементтердің өздері мен өткен тәжірибелер арасында ғана емес, сонымен қатар кодтаушының ішкі жағдайы немесе көңіл-күйі мен олардың жағдайы арасында байланыстар құрылады. Кодтаушының ішкі жағдайы немесе жағдайы мен есте сақталатын элементтер арасында қалыптасатын байланыстар мемлекетке тәуелді. 1975 жылы Годден мен Баддлейдің зерттеуінде мемлекеттік тәуелді білім берудің әсері көрсетілді. Олар терең суға түсушілерге су астында немесе бассейннің жанында әртүрлі материалдарды үйренуді тапсырды. Олар сол жағдайда сыналғандардың ақпаратты жақсы есте сақтай алатынын анықтады, яғни су астында материалды үйренгендер су астында материалды сынағанда құрлықта сынағаннан гөрі жақсы нәтиже көрсетті. Контекст олар еске алуға тырысқан материалмен байланысты болды және сондықтан іздеу сигналы ретінде қызмет етті. Осыған ұқсас нәтижелер кодтау кезінде белгілі бір иіс пайда болған кезде де табылған. Алайда, кодтау кезінде сыртқы орта алу үшін бірнеше жолдарды құруда маңызды болса да, басқа зерттеулер кодтау кезінде болған ішкі жағдайды жасау ғана алу сигналы ретінде жеткілікті екенін көрсетті. Сондықтан кодтау кезінде ойлаудың дәл сол күйінде болу, есте сақтауды сол жағдайдағыдай көмектеседі. Контекстті қалпына келтіру деп аталатын осы әсерді 1977 жылы Фишер мен Крейк ақпараттың жатталу тәсілімен іздеу белгілерін сәйкес келтірген кезде көрсетті.

Алу-өткiзуге сәйкес өңдеу

Трансфертпен тиісті өңдеу - табысты қалпына келтіруге әкелетін кодтау стратегиясы. 1977 жылы Моррис пен оның әріптестері жүргізген эксперимент кодтау кезінде қолданылатын өңдеу түріне сәйкес келетін табысты қалпына келтірудің нәтижесі екенін дәлелдеді. Мысалы, 1979 жылы Каниза қара фондағы ақ ваза немесе ақ фондағы бір-біріне қарама-қарсы тұрған 2 бет деп түсіндірілетін суретті көрсетті. Қатысушылар вазаны көруге дайын болды. Кейін олар суретті тағы да көрсетті, бірақ бұл жолы олар ақ түстегі қара жүздерді көруге дайындалды. Бұл сурет бұрын көрген суреттермен бірдей болса да, олар бұл суретті бұрын көрген-білмегендерін сұрағанынан "жоқ" деп жауап берді. Мұның себебі, олар сурет алғаш рет ұсынылған кезде вазаны көруге дайын болғандықтан, екінші рет екі бет ретінде танылмайтын болды. Бұл ынталандыруды ол үйренген контекстте түсіну керектігін көрсетеді, сонымен қатар жақсы оқытуды білдіретін жалпы ереже - бұл үйренген нәрсені үйренгендей етіп тексеретін тестілер. Ұрпақ әсерін дұрыс қолданудың кілті - бұл көп таңдаулы сұрақтан жауап таңдау сияқты, бұрыннан бар ақпараттан пассивті таңдаудан гөрі ақпаратты қалыптастыру. 1978 жылы зерттеушілер Сламека мен Граф осы әсерді жақсырақ түсіну үшін тәжірибе жүргізді. Бұл экспериментте қатысушылар екі топтың біріне бөлінді, олар оқу тобы немесе тудыру тобы болды. Өзін-өзі көрсету эффектісі - бұл адамдар ақпаратты, егер олар ақпаратпен жеке қарым-қатынас жасай алса, тиімдірек кодтайтын идея. Мысалы, кейбір адамдар туыстары мен достарының туған күндерін басқаларға қарағанда есте сақтау оңай деп есептейді. Кейбір зерттеушілер бұл өзін-өзі көрсету әсерінен болуы мүмкін деп санайды. Зерттеушілер өз-өзіне сілтеме жасау әсері күрделі репетициямен көбірек байланысты екенін анықтады. Алайда, олар жас адамдармен сыналғанда, өз-өзіне сілтеме жасау әсерін пайдалануда егде жастағы адамдар шектеулі екенін анықтады. Ақпарат ерекше болған кезде, ол білім алушыға ақпараттың ерекшелігі болмаған жағдайда емес, жадында тиімдірек кодталуы мүмкін. Кодтау кезінде тіршілік етумен байланысты кез келген оқиға ерекше болып саналуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, тіршілік ету эволюциялық механизмдерге байланысты өзін-өзі көрсету әсеріне байланысты болуы мүмкін. Зерттеушілер тіпті өмір сүру құндылығы жоғары сөздердің өмір сүру құндылығы төмен сөздерге қарағанда жақсы кодталғандығын анықтады. Кейбір зерттеулер эволюцияны қолдап, адам баласы тіршілік етумен байланысты мазмұнды есте сақтайтынын айтады. Оқушылардың жеті минут бойы оқып, содан кейін екі минут үзіліс жасап, математикалық тапсырмаларды орындаған зерттеулер нәтижесінде оқуды қайталаудың пайдасы дәлелденді. Бір топқа 7 минут уақыт беріп, олар жазбаны жадында сақтағанша жазып алды. Кейіннен барлық қатысушыларға бастапқы оқытудан кейін әртүрлі кезеңдерде (бес минут, 2 күн және бір апта) есте сақтау сынағы жүргізілді. Бұл сынақтардың нәтижелері эксперименттің алғашқы күні есте сақтау сынағын тапсырған топқа тағайындалғандар тек мәтінді қайта оқығандарға қарағанда көбірек ақпаратты сақтай алатынын көрсетті. Бұл қалпына келтіру практикасының ұзақ мерзімді естелікке ақпаратты кодтаудың пайдалы құралы екенін көрсетеді.

Жад кодтаудың есептеу модельдері

Естелік кодтаудың есептеу модельдері адам жадының күтілетін, бірақ кейде өте болжауға болмайтын мінез-құлқын жақсырақ түсіну және симуляциялау үшін әзірленді. Әр түрлі есте сақтау тапсырмалары үшін әр түрлі модельдер жасалды, олар элементтерді тану, белгілі есте сақтау, еркін есте сақтау және реттілік есте сақтауды қамтиды, бұл экспериментте байқалған мінез-құлықты дәл түсіндіруге тырысады.

Нысанды тану

Нысанды тану кезінде, берілген зондты бұрын көрінген-көрмегенін сұрайды. Бір элементті тану контекстті қамтуы мүмкін екенін атап өту маңызды. Яғни, оқу тізімінде бір нәрсенің бар-жоғын сұрауға болады. Сондықтан, егер адам өмірінде "алма" сөзін көрген болса да, егер ол зерттеу тізімінде болмаса, оны еске түсірмеу керек. Нысанды тану бірнеше із теориясы мен атрибут ұқсастық моделін қолдану арқылы модельделуі мүмкін. Қысқаша айтқанда, әрбір элемент элементтің атрибуттарының векторы ретінде бейнеленуі мүмкін, ол кодтау кезінде контекстті бейнелейтін вектормен кеңейтіледі және барлық элементтердің жады матрицасында сақталады. Зонд элементі ұсынылған кезде матрицадағы әрбір элементтің ұқсастығының қосындысы (матрицадағы зонд векторы мен әрбір элемент арасындағы қашықтықтардың қосындысына кері пропорционал) есептеледі. Егер ұқсастық белгілі бір шамадан асса, біреу: "Иә, мен сол затты танимын" деп жауап береді. Контексттің кездейсоқ жүріп өту сипаты бойынша үнемі ауытқып отыратындығын ескере отырып, танып-білу тапсырмасы кезінде әрқайсысы ұқсас контексттік вектормен бөлісетін, жақында көрінген элементтер бұрын көрінген элементтерге қарағанда танылуы ықтимал.

Еске алу

Еске алуды ынталандыру кезінде адамға сөз тізімі сияқты стимул беріледі, содан кейін мүмкіндігінше көп сөзді есте сақтау сұралады. Оларға түрткілердің қандай екенін есте сақтау үшін, санаттар сияқты белгілер беріледі. Еске алуды элементтерді тану үшін қолданылатын атрибут ұқсастық моделін кеңейту арқылы түсіндіруге болады. Себебі, сигналмен еске түсіруде, зонд элементі үшін қате жауап берілуі мүмкін, сондықтан модельді осыған сәйкес кеңейту керек. Бұл элемент векторларына олар жад матрицасында сақталған кезде шуды қосу арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, сигналмен еске алуды ықтималдық тұрғыда модельдеуге болады, яғни жад матрицасында сақталған әрбір элемент үшін ол зонд элементіне неғұрлым ұқсас болса, соғұрлым еске алу ықтималдығы жоғары болады. Жады матрицасындағы элементтерде олардың мәндерінде шу бар болғандықтан, бұл модель қате еске алуларды, мысалы, адамды қате атпен шақыруды есептеуге болады.

Тегін қайтарып алу

Еркін есте сақтау кезінде кез келген тәртіпте үйренген нәрселерді есте сақтауға болады. Мысалы, сізден Еуропадағы көптеген елдерді атауды сұрауы мүмкін. Еркін еске алуды SAM (Associative Memory Search) арқылы модельдеуге болады, ол 1968 жылы Аткинсон мен Шифрин ұсынған қос сақтау үлгісіне негізделген. SAM екі негізгі компоненттен тұрады: қысқа мерзімді сақтау (STS) және ұзақ мерзімді сақтау (LTS). Қысқаша айтқанда, бір элемент көрінетін кезде ол STS-ке итеріледі, онда ол басқа элементтермен бірге STS-те тұрады, ол LTS-ке ауыстырылып, орналастырылмайынша. Нысан СТС-те неғұрлым ұзақ болған сайын, оның жаңа элементпен ауыстырылуы ықтимал. Егер нысандар СТС-те бірге орналасса, онда олардың арасындағы байланыстар нығаяды. Сонымен қатар, SAM STS-тегі бұйымдар әрқашан дереу қайтарып алуға қол жетімді деп санайды. SAM біріншілік пен соңғы әсерді түсіндіреді. Тізбе басындағы нысандар СТС-те қалу ықтималдығы жоғары, сондықтан олардың басқа нысандармен байланысын нығайту мүмкіндігі бар. Нәтижесінде тізімнің басындағы элементтер еркін қайтару тапсырмасында қайтару ықтималдығы жоғары болады (алдын-алалық әсері). STS-дегі элементтер әрқашан дереу еске алуға дайын деп есептелетіндіктен, үйрену мен еске алу арасында маңызды алаңдататын факторлар болмағандықтан, тізімнің соңында орналасқан элементтер өте жақсы еске алынуы мүмкін (жаңалық әсері). Зерттеулер көрсеткендей, еркін еске түсіру - бұл ақпаратты қысқа мерзімді есте сақтаудан ұзақ мерзімді есте сақтауға зерттеу мен берудің ең тиімді әдістерінің бірі, өйткені ол көбірек қатынастық өңдеуді қажет етеді. Айтпақшы, STS және LTS идеясы қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді сақтауды қамтитын компьютерлердің архитектурасынан туындады.

Тізбелік жады

Тізбелік жады - бұл тізімдегі нәрселерді есте сақтау, олардың ретін анықтау. Мысалы, телефон нөмірлері - бір цифрлы нөмірлердің реттелген тізімі. Қазіргі уақытта тізбекті кодтау үшін қолданылатын екі негізгі есептеу жады моделі бар: ассоциативтік тізбектеу және позициялық кодтау. Ассоциативтік тізбектеу теориясы тізімдегі әрбір элемент оның алдыңғы және артқа қарай көршілерімен байланысты, ал алдыңғы сілтемелер артқы сілтемелерден мықты, ал жақын көршілерге сілтемелер алыс көршілерге сілтемелерден мықты. Мысалы, ассоциативтік тізбектеу жақын орналасқан нысандарда жиі кездесетін транспозициялық қателердің үрдісін болжайды. Транспозиция қателігінің мысалы "алма, апельсин, банан" дегеннің орнына "алма, банан, апельсин" деген ретті еске түсіру. Позициялық кодтау теориясы тізімдегі әрбір элемент тізімдегі орнымен байланысты деп болжайды. Мысалы, тізім "алма, банан, апельсин, манго" болса, алма тізімдегі 1-орынға, банан 2-орынға, апельсин 3-орынға, манго 4-орынға байланыстырылады. Бұдан басқа, әрбір элемент +/ 1 индексімен, тіпті +/ 2 индексімен әлсіреген болса да, байланысты болады және т.б. Бананның нақты индексі 2 ғана емес, сонымен қатар 1, 3 және 4 -ке байланысты, әртүрлі дәрежеде. Мысалы, позициялық кодтау жақында және басымдықтың әсерін түсіндіру үшін пайдаланылуы мүмкін. Тізімнің басында және соңында орналасқан элементтер тізімнің ортасындағы элементтермен салыстырғанда аз көршілес болғандықтан, олар дұрыс еске алу үшін аз бәсекелестікке ие. Ассоциативтік тізбектеу және позициялық кодтау үлгілері реттілік жады үшін байқалатын мінез-құлықтың көп бөлігін түсіндіре алады, бірақ олар мүлдем кемелді емес. Мысалы, тізбектеу де, позициялық кодтау да Раншбург эффектісін нақты көрсете алмайды, ол қайталанатын элементтерді қамтитын элементтердің тізбектерін қайталама элементтердің тізбектеріне қарағанда қайталау қиын екенін хабарлайды. Ассоциативтік тізбектеу қайталанатын элементтерді қамтитын тізімдерді еске түсірудің бұзылуын болжайды, өйткені кез келген қайталанатын элементті еске түсіру оның шынайы мұрагері ғана емес, сонымен қатар элементтің барлық басқа инстанцияларының мұрагерлерін де білдіреді. Алайда, тәжірибелік деректер элементтерді аралықта қайталау қайталанған элементтің екінші рет пайда болуын есіне түсіруде бұзылуларға әкелетінін көрсетті. Сонымен қатар, қайталанған элементтерден кейін қайтадан алынған элементтерді еске түсіруге өлшеусіз әсері болды, бұл ассоциативтік тізбекті болжауға қайшы келеді. Позициялық кодтау қайталанған элементтердің еске түсіруге әсер етпейтінін болжайды, өйткені тізімдегі әрбір элементтің позициялары элементтер үшін, оның ішінде қайталанған элементтер үшін тәуелсіз белгілер ретінде әрекет етеді. Яғни, кез келген екі элементтің және қайталанған элементтердің ұқсастығы арасында айырмашылық жоқ. Бұл да деректерге сәйкес келмейді. Осы күнге дейін тізбекті жад үшін толық модель анықталмағандықтан, бұл зерттеудің қызықты саласы болып табылады.