Кіріспе

Мұнай бағасы немесе мұнай бағасы, әдетте, мұнай бағасы барреліне арналған бағаны білдіреді. Бағалау бағасы - West Texas Intermediate (WTI), Brent Crude, Dubai Crude, OPEC Reference Basket, Tapis crude, Bonny Light, Urals oil, Isthmus және Western Canadian Select (WCS) сияқты шикі мұнайдың сатып алушылары мен сатушылары үшін анықтама бағасы. Мұнай бағасы елдің ішкі өндірісі деңгейінен гөрі, әлемдік сұраныс пен ұсыныс бойынша анықталады. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басында мұнайдың әлемдік бағасы салыстырмалы түрде тұрақты болды. Нәтижесінде 1973 жылғы мұнай дағдарысы, 1979 жылғы мұнай дағдарысындағы Иран революциясы, 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы және 2013 жылғы мұнай жеткізудің артуы "2014-2016 жылдар аралығында қазіргі заманғы тарихтағы мұнай бағасының ең үлкен төмендеуіне" әкелді. Мұнай бағасының 70% құлдырауы "Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең көп құлдыраған үш жағдайдың бірі және 1986 жылғы мұнай бағасының құлдырауынан бері ең ұзаққа созылған жағдай" болды. 2015 жылы АҚШ мұнай өндірушілердің ішіндегі үшінші орында болды және 40 жыл бойы экспортқа тыйым салынғаннан кейін мұнай экспорттауды қайта бастады. 2020 жылғы Ресей-Сауд Арабиясы мұнай бағасы соғысы COVID-19 пандемиясының басында әлемдік мұнай бағасының 65%-ға төмендеуіне әкелді. 2021 жылы энергияның рекордтық жоғары бағасы әлемдік сұраныстың өсуіне байланысты болды, өйткені әлем COVID-19 дағдарысынан қалпына келді. 2021 жылдың желтоқсанына қарай АҚШ, Қытай және Үндістаннан мұнайға деген сұраныстың күтпеген қалпына келуі, АҚШ-тың шикізат индустриясының инвесторларының "шығыстарды ұстап тұру талаптарын" қоса алғанда, бүкіл әлем бойынша мұнай қорларының "жағымсыз" болуына ықпал етті. 2022 жылдың 18 қаңтарында Brent шикі мұнай бағасы 2014 жылдан бері ең жоғары деңгейге - 88 долларға жеткен кезде, Ұлыбританияда рекордтық деңгейге жеткен бензиннің қымбаттауы туралы алаңдаушылық туды.

Мұнай бағасының әлемдік құрылымы

"Біздің әлем" журналының мәліметтері бойынша, XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында мұнайдың бағасы "ерекше тұрақты" болған. 1970 жылдары мұнай бағасының әлемдік деңгейде "көптеп өсуі", 2010 жылы Мысыр мен Ливияда араб көктемінің көтерілісі, Сирияда жалғасып жатқан азаматтық соғыс (2011 жылдан бастап) және 2013 жылы мұнайдың мол жеткізілуі "заманауи тарихтағы мұнай бағасының ең үлкен төмендеуіне" әкелді. Мұнай бағасының 70% құлдырауы "Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең көп құлдыраған үш жағдайдың бірі және 1986 жылғы мұнай бағасының құлдырауынан бері ең ұзаққа созылған жағдай" болды. 2015 жылы АҚШ мұнай өндірушілердің ішіндегі үшінші орында тұрды.

Мұнай бағасының ауытқуының талдауы

Мұнай бағасы микроэкономикадағы бағаны анықтаудың классикалық экономикалық моделіне сәйкес, сұраныс пен ұсыныстың жаһандық күштерінің әсерінен анықталады. Мұнайға сұраныс әлемдік макроэкономикалық жағдайларға байланысты. Зерттеуде мұнай бағасына әсер ететін экзогенді айнымалылар: "өңірлік сұраныс пен ұсыныс теңдеулері, тазарту технологиясы және мемлекеттік саясаттың айнымалылары" көрсетілген. Осы экзогенді айнымалыларға сүйене отырып, олардың ұсынған экономикалық моделі "әр аймақтағы әрбір тауардың тұтыну, өндіріс және баға деңгейін, әлемдік сауда ағынының үлгісін, әр аймақтағы тазарту зауыттарының капиталды құрылымын және өнімділігін" анықтай алады. 2008 жылы "Экономика және статистика шоғыры" журналында Латц Киллианның мақаласы "экзогендік мұнай жеткізу шоқтары" Иран революциясы (19781979), Иран Ирак соғысы (19801988), Персия шығанағы соғысы (19901991), Ирак соғысы (2003), Венесуэладағы азаматтық тәртіпсіздіктер (20022003) және, мүмкін, Йом Киппур соғысы / Араб мұнай эмбаргосы (19731974) " мұнай бағасындағы өзгерістерді түсіндіреді". Киллиан 2008 жылы " 1973 жылдан бері мұнай бағасы жаһандық макроэкономикалық жағдайларға қатысты эндогендік деп саналуы керек" деген "кең таралған мойындау" бар екенін мәлімдеді. 2019 жылғы Канада банкі (BOC) баяндамасында төрт түрдегі мұнай шокыларына қатысты жаһандық ЖІӨ өсімі мен мұнай тұтынуының шартты болжамы үшін құрылымдық векторлық авторегрессивті (SVAR) моделінің пайдалылығы сипатталды. Құрылымдық векторлық авторегрессивті модельді 1982 жылы американдық эконометрист және макроэкономист Кристофер А. Симс макроэкономистер үшін статистикалық базалық модельдің баламасы ретінде ұсынды. BOC есебі бойынша "2014-2015 жылдардағы мұнай бағасының төмендеуі кезінде мұнаймен қамтамасыз ету шоктарының басым күші болды". 2016 жылы Оксфордтың Энергия зерттеулер институтында жарияланған мақалада сарапшылар Голдман Сакс компаниясының бұл құрылымдық ауытқудың "әлемдік энергия нарықтарын қайта құруға және онымен бірге тұрақсыздықтың жаңа дәуірін әкелуге" себеп болғаны туралы әртүрлі пікірлер білдіргені туралы жазылған. Бұл "саудаларға, экономикаға, өнеркәсіптерге және компанияларға әсер ету арқылы бүкіл әлем бойынша" және мұнай бағасын ұзақ уақыт бойы төмен ұстайды. Басқалары бұл цикл бұрынғы циклдерге ұқсас және бағалар қайтадан көтеріледі дейді.

Бағалау бағасы

Негізгі эталондық көрсеткіштер немесе баға белгілеу белгілері: Brent, WTI, 2005 жылғы 16 маусымда енгізілген ОПЕК эталондық себеті (ORB) және Сахаран Бленді (Алжирден), Жирассол (Анголадан), Ориенте (Эквадордан), Раби Лайт (Габоннан), Иран Хеви (Ираннан), Басра Лайт (Ирақтан), Кувейт Экспорты (Кувейттен), Эс Сидер (Ливиядан), Бонни Лайт (Нигериядан), Катар Марин (Катардан), Араб Лайт (Сауд Арабиясынан), Мурбан (ОАЭ) және Мерей (Венесуэладан), Дубай Круды және Тапис Круды (Сингапурдан) құрайды. Солтүстік Америкада эталондық баға West Texas Intermediate (WTI) -ның (Texas Light Sweet) бір түрін мұнай бағасын белгілеуде эталон ретінде пайдаланылатын шикі мұнайдың және Нью-Йорк Меркантиль биржасының мұнай фьючерстік келісімшарттарының негізгі тауарының спот бағасына қатысты. WTI - бұл жеңіл шикі мұнай, ол Brent шикі мұнайдан жеңіл. Оның құрамында 0,24% күкірт бар, бұл оны "Brent" мұнайдан да тәтті мұнай деп атайды. Оның қасиеттері мен өндіріс орны оны АҚШ-та, негізінен Орта батыс және Мексика шығанағының жағалауы аймақтарында тазартуға қолайлы етеді. WTI-нің АПИ салмағы шамамен 39,6 (ерекше салмағы шамамен. 0,827) барреліне (159 литр) WTI/жеңіл шикі мұнай, Нью-Йорк тауар биржасында (NYMEX) сауда-саттыққа шығарылады, Оклахома штатының Кушинг қаласында жеткізіледі. Оклахома штатындағы Кушинг мұнай жеткізушілерді Мексика шығанағының жағалауына байланыстыратын мұнай жеткізушілердің негізгі орталығы болды. Еуропа мен әлемнің кейбір басқа бөліктерінде мұнайдың эталондық бағасы - Сулом Воеге жеткізу үшін Континенттік аралық биржада (ICE, оған Халықаралық мұнай биржасы қосылған) сауда-саттық жасалатын Brent Crude. Brent майы Ұлыбритания мен Норвегияның жағалауындағы суларда (Солтүстік теңізде) өндіріледі. Ұлыбритания мен Норвегияның мұнайды тұтыну көлемі осы елдердің мұнай өндіруінен асады. Сонымен, Brent шикі мұнай нарығы өте ашық емес, физикалық сауда өте аз. Brent бағасы мұнай, сұйық газ, табиғи газ және т.б. бағаларын белгілеу үшін кеңінен қолданылады. Дүниежүзілік сауда, соның ішінде Таяу Шығыстағы шикі мұнай. Мұнай бағасы баррельдің сұрыптылығына байланысты әр түрлі болады, ол оның меншікті салмағы немесе АЕК салмағы, күкірт мөлшері, орналасқан жері, мысалы, суға жақын жері және мұнай өңдеу зауыттары арқылы анықталады. Батыстық Канаданың Селекті сияқты, су ағыны жоқ, қышқыл шикі мұнайлар жеңіл, тәтті мұнайға қарағанда арзан. Энергиялық ақпарат басқармасы (EIA) импортталған мұнай өңдеушісінің сатып алу шығындарын, АҚШ-қа импортталған барлық мұнайдың орташа салмақталған шығындарын "дүниежүзілік мұнай бағасы" ретінде қолданады.

Мұнай сақтау саудасы (контанго)

Мұнайды сақтау саудасы, сондай-ақ контанго деп аталады, бұл нарықтық стратегия, онда ірі, көбінесе тігінен интеграцияланған мұнай компаниялары мұнай бағасы төмен болған кезде оны дереу жеткізу және сақтау үшін сатып алады және оны мұнай бағасы көтерілгенше сақтап тұрады. Инвесторлар мұнай бағасының болашағына қаржы құралы арқылы ставка жасайды, олар келісімшарт негізінде мұнайды белгілі бір күні сатып алуға немесе сатуға келіседі. Шикі мұнай тұз шахталарында, танкілерде және мұнай танкерлерінде сақталады. Бірақ 2007-2009 жылдары мұнай сақтау саудасы кеңейіп, көптеген қатысушылар, соның ішінде Уолл-стриттегі Morgan Stanley, Goldman Sachs және Citicorp сияқты алыптар, мұнай резервуарларында отыру арқылы айтарлықтай пайдаға қол жеткізді. 2007 жылдың мамырына қарай Кушингтің қорлары мұнай сақтау саудасы қызған сайын 35% -ға жуық төмендеді. 2014 жылдың маусым айынан 2015 жылдың қаңтарына дейін мұнай бағасы 60%-ға төмендеп, мұнайдың ұсынысы жоғары болғандықтан, әлемдегі ең ірі мұнай саудагерлері болашақта бағалар көтерілген кезде пайда табу үшін супертанкерлерге сақтау үшін кем дегенде 25 миллион баррель сатып алды. Trafigura, Vitol, Gunvor, Koch, Shell және басқа да ірі энергетикалық компаниялар мұнай сақтау супертанкерлерін 12 айға дейін тапсыра бастады. 2015 жылдың 13 қаңтарына дейін кем дегенде 11 аса ірі мұнай тасымалдаушы (VLCC) және аса ірі мұнай тасымалдаушы (ULCC) кемелері сақтау опцияларымен қамтамасыз етілді, бұл өткен аптаның соңында шамамен бес кемеден жоғарылады. Әр VLCC-да 2 миллион баррель бар". 2015 жылы мұнайды сақтаудың әлемдік қуаты әлемдік мұнай өндірісінен асып түсіп, мұнайдың артуы орын алды. 2015 жылдың наурызында мұнай қоймасы фьючерстік келісімшарттарын ұсынатын NYMEX-ке ие CME Group компаниясы мұнай қоймасы кеңістігін саудаға шығаратын тауарға айналды. 2015 жылдың 5 наурызына қарай мұнай өндірісі мұнай сұранысынан 1,5 млн. баррельге асып түсетіндіктен, бүкіл әлем бойынша сақтау қуаты азайып барады. 2020 жылы теміржол және автомобиль жолдарымен тасымалданатын танкерлер мен пайдалануға берілмейтін мұнай құбырлары контанго саудасы үшін шикі мұнайды сақтау үшін пайдаланылады. 2020 жылдың мамыр айында жеткізілетін WTI шикізатының бағасы бір баррельге 40 долларға дейін төмендеді (яғни сатып алушыларға шикізатты жеткізу үшін сатушылар төлейді) сақтаудың жоқтығы / қымбат сақтау. LNG тасымалдаушыларды және LNG танкілерін мұнайды ұзақ уақыт сақтауға да пайдалануға болады, өйткені LNG буланудан ұзақ уақыт сақтауға болмайды. Фракциялы резервуарлар сондай-ақ олардың қалыпты пайдаланылуынан ауытқуы шикі мұнайды сақтау үшін қолданылады.

Өндіріс құнының салыстырмалы көрсеткіші

2019 жылдың мамыр айында Норвегиядағы "Rystad Energy" "тәуелсіз энергетикалық зерттеулер мен консультациялар" "дүниедегі жалпы қалпына келтірілетін сұйық ресурстарды олардың теңгерім бағасымен" санайтын "жеткізу қисығының жаңарту" салыстырмасында олар "Орта Шығыс жерүсті нарығын" "жаһандық жаңа мұнай көлемдерінің ең арзан көзі" ретінде "Солтүстік Американың тығыз мұнай" АҚШ-тағы жерүсті шиферлік мұнайды қамтиды екінші орынға қойды. Солтүстік Американың шикі мұнайының теңгерім бағасы 2015 жылы баррелі 68 АҚШ долларын құрады, бұл оны өндіру үшін ең қымбат болып табылады. 2019 жылға қарай "Брент" мұнай бағасының орташа бағасы барреліне 46 АҚШ доллары болды. Сауда Арабиясы мен басқа да Таяу Шығыс елдерінің мұнай бағасының теңдестіру деңгейі 42 АҚШ долларын құрады. 2016 жылы Уолл-стрит журналы Ұлыбритания, Бразилия, Нигерия, Венесуэла және Канадада ең қымбат өндіріс болғанын хабарлады. Сауд Арабиясы, Иран және Ирак ең арзан бағамен сатылды. Әлемдік жылдық мұнай өндіру (шеле мұнайын, мұнай құмдарын, лизингтік конденсатты және газ станциясының конденсатын қоса алғанда, бірақ табиғи газ сұйықтықтары, биомасса және көмір мен табиғи газдың туындылары сияқты басқа көздерден алынатын сұйық отынды қоспағанда) 2008 жылдан бастап 2018 жылы күн сайын 1%-ға дейін өсті.

Мұнай бағасының өсуінің әсері

Мұнай бағасының өсуі әлемдік экономикаға кері әсерін тигізуі мүмкін. Әлемдік экономикаға кері әсерінің бір мысалы - сұраныс пен ұсыныс. Мұнай бағасының жоғары болуы көптеген өнімдерді өндіру шығындарын жанама түрде арттырады, бұл тұтынушыларға бағаның жоғарылауына әкеледі. Қазіргі заманғы ауыл шаруашылығы техникасы үшін мұнай мен табиғи газдың болуы өте маңызды болғандықтан, әлемдік мұнайдың азаюы алдағы онжылдықтарда азық-түлік бағасының көтерілуіне себепші болуы мүмкін. 2007-2008 жылдары азық-түлік бағасының өсуінің бір себебі сол кезеңде мұнай бағасының өсуі болуы мүмкін. Блумберг инфляциялық "шокты" бастан кешіріп жатқан әлемдік экономика 2022 жылдың ақпан айында мұнай бағасы 100 долларға дейін көтерілгенде, одан да нашарлайтынын ескертті. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) тауарлардың "аяу көтерілу" бағасының, сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдігінің бұзылуының, содан кейін Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты қысымның бірігіп, кейбір елдерде инфляция 40 жылдағы рекордтық деңгейді бұзғаны үшін орталық банктердің ақша-несие саясатын қатаңдатуына әкелгенін сипаттады. Мұнай бағасының төмендеуі ресурс қарғысына байланысты кейбір жағымсыз әсерлерді, мысалы, авторитарлық билік пен гендерлік теңсіздікті жеңілдетуі мүмкін. Алайда мұнай бағасының төмендеуі ішкі тәртіпсіздікке және диверсиялық соғысқа әкелуі мүмкін. Мұнай бағасының төмендеуінен кейін азық-түлік бағасының төмендеуі зорлық-зомбылыққа оң әсерін тигізуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, мұнай бағасының төмендеуі мұнайға бай мемлекеттерді аз ұрысқанырақ етеді. Мұнай бағасының төмендеуі мұнайға бай мемлекеттерді халықаралық ынтымақтастыққа көбірек тартуы мүмкін, өйткені олар шетелдік инвестицияларға көбірек тәуелді болады. АҚШ-тың ықпалы мұнай бағасының төмендеуімен артады, кем дегенде, "мұнай импорттаушылар мен экспорттаушылар мұнай құлдырау кезінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында АҚШ-пен жиі дауыс береді" дегенге байланысты. Алайда Жапония сияқты соңғы елдерде мұнай бағасының төмендеуі дефляцияға әкелуі мүмкін және бұл тұтынушылардың тауар бағасы жыл сайын төмендеп жатқанмен, шығындауға дайын еместігін көрсетеді, бұл тікелей емес реальды қарыздық ауыртпалықты арттырады. Мұнай бағасының төмендеуімен S&P-ның 17-18% төмендейді деп болжанады. Сондай-ақ, 2015 жылы мұнай бағасының құлдырауы, әдетте, мұнай импорттаушы болып табылатын және Қытайдан сұраныстың төмендеуіне аса ұшырамайтын дамыған батыс экономикалары үшін өте пайдалы болуы керек деп айтылды. Азия-Тынық мұхиты аймағында экспорт пен экономикалық өсім өсімнің қозғаушы күші ретінде тауарлар экспортына тәуелді экономикалар бойынша айтарлықтай қауіпке ұшырады. Ең осал экономикалар Қытайға отын мен минералдық экспортқа тәуелділігі жоғары елдер болды, мысалы: Кореяның ҚДР, Моңғолия және Түрікменстан, мұнда жалпы экспорттың 59-99% -ы бастапқы тауарлар экспортына тиесілі, ал жалпы экспорттың 50% -дан астамы Қытайға бағытталады. Қытайдың тауарларға сұранысының төмендеуі сондай-ақ Австралия (минералды) және Ресей Федерациясы (отын) сияқты ірі тауар экспорттаушы экономикалардың экспорты мен ЖІӨ өсуіне теріс әсер етті. Екінші жағынан, тауар бағасының төмендеуі тауар импорттаушы экономикалар, әсіресе Камбоджа, Қырғызстан, Непал және басқа да шалғайдағы арал мемлекеттері (Кирибати, Малдивы, Микронезия (Ф.С.), Самоа, Тонга және Тувалу) арасындағы тауарлар мен отынның құнын төмендету арқылы сауда теңгерімінің жақсаруына әкелді. Еуропалық Одақ, Жапония, Қытай немесе Үндістан сияқты мұнай импорттаушы экономикалар пайда көреді, бірақ мұнай өндіруші елдер жоғалтады. Bloomberg мақаласында Оксфорд Экономиксінің 84 доллардан 40 долларға дейін төмендеуі нәтижесінде елдердің ЖІӨ өсуі туралы талдау нәтижелері келтірілген. Ол Үндістан, АҚШ және Қытайдың ЖІӨ-нің 0,5-1,0%-ға өскенін, ал Сауд Арабиясы мен Ресейдің 3,5%-дан астам төмендеуін көрсетеді. 60 доллардың тұрақты бағасы әлемдік ішкі жалпы өнімге 0,5 пайыздық пункт қосылады. Катина Стефанова мұнай бағасының төмендеуі рецессия мен қор бағасының төмендеуін білдірмейді деп мәлімдеді. Чарльз Швабтың бас инвестициялық стратегі Лиз Энн Сондерс бұған дейін АҚШ экономикасының үлкен бөлігін құрайтын энергетикалық сектордан тыс тұтынушылар мен бизнеске оң әсер ету теріс әсерден асатынын жазған болатын. Президент Трамп 2018 жылы мұнайдың төмен бағасы "Америка мен әлем үшін үлкен салықтың кемуі" сияқты екенін айтса, кейбір ірі көпұлттық мұ�...

2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы кезінде спекуляция

АҚШ-тың тауар фьючерстерін саудалау комиссиясының (CFTC) 2008 жылғы 29 мамырдағы есебінде көрсетілгендей, "Энергия нарығының бірнеше бастамалары" Біріккен Корольдіктің Қаржылық қызметтер жөніндегі билігімен және ICE Futures Europe-пен серіктестікке түрлі фьючерстік келісімшарттар бойынша қадағалауды және ақпарат алмасуды кеңейту мақсатында іске қосылды. 1-бөлім - "Жемқор мұнай саудасына қатысты кеңейтілген халықаралық қадағалау туралы ақпарат". Бағаның өсуінің басты себебі әлемдік экономиканың онжылдықтардағы ең жылдам қарқынмен кеңейгені, соның нәтижесінде мұнайға сұраныс едәуір өскені, ал мұнай өндірісі баяу өскені, мұнай экспорттаған елдердің өндіріс тапшылығынан туындағаны деп табылды. Банкирлер сондай-ақ хедж-фондтарды "кіші мұнай және газ компанияларына тиімділіктерін қауіпсіз түрде арттыру" үшін пайдаланады. "қаржыландыру [мұнай өндірушілердің] азайып, қорғану шаралары тоқтап тұр". АҚШ-та мұнай өндіру мен барлауды қаржыландыру үшін "банк емес қатысушылар [банк емес сатып алушылары] сол кезде аз тәуекел деп саналған кредиттер арқылы жүздеген миллиард доллар капитал жинады. Алайда, мұнайдың 2016 жылға дейін жалғасқан артықшылығымен мұнай компанияларының үштен бірі банкротқа ұшырайды.