Кіріспе

Әл-Катаи (القَطائِع) - Мысырдың қысқа өмір сүрген Тулунидтік астанасы, оны 868 жылы Ахмад ибн Тулун құрған. Әл-Катай бұрынғы астананың солтүстік-шығысында орналасқан, ал Аскар өз кезегінде Фустат елді мекеніне жақын орналасқан. Кейіннен бұл үш елді мекен де қазақылар 969 жылы қазақылар құрған Каир қаласына қосылды. Қала біздің заманымыздың 10-ғасырдың басында қиратылған, оның қалған бірден-бір құрылымы - Ибн Тулун мешіті.

Тарих

Жаңа қалалардың әрқайсысы Таяу Шығыстың басқаруында өзгерістермен құрылды: Фустат Мысырдағы алғашқы араб қонысы болды, оны 642 жылы Мысырдың араб жаулап алуынан кейін Амр ибн әл Аас құрды. Аль Аскар Фустатты Мысырдың астанасы ретінде алмастырды, халифат шамамен 750 жылы Дамаскідегі Омейядтар әулетінен Бағдадтағы Аббасидтерге ауысқаннан кейін. Әл-Катай ("Кварталдар") Ахмад ибн Тулун 868 жылы Аббасид халифасы оны Мысырға губернаторлық міндетін атқаруға жібергенде құрды. Ибн Тулун үлкен әскери күшпен келді, олар әл-Аскарда орналасуға тым үлкен болды. Қаланың негізі Ғабал Яшхур өзенінде, қазіргі қоныстардың солтүстік-шығысында орналасқан төбеде, жергілікті аңыз бойынша, Топан судан кейін Нұхтың кемесі қонған жер болған. Әл-Катай Ирақтағы Самарадан үлгі алған, Ибн Түлун сол жерде әскери дайындықтан өткен. Самара әрқайсысы белгілі бір әлеуметтік қабат немесе топқа бөлінген бөлімдер қаласы болды. Сол сияқты әл-Катайдың кейбір аймақтары офицерлерге, мемлекеттік қызметкерлерге, белгілі бір әскери корпустарға, гректерге, күзетшілерге, полиция қызметкерлеріне, түйе жүргізушілеріне және құлдарға бөлінді. Жаңа қала гүлденген базар қаласы болған Фустаттың орнын алмастыруға емес, оның кеңейтуіне қызмет етуге арналған. Көптеген мемлекеттік қызметкерлер Фустатта тұрып қалды. Әл-Катайдың басты нүктесі Ибн Тулунның есімімен аталған үлкен рәсімдік мешіт болды, ол әлі күнге дейін Каирдегі аумағы жағынан ең үлкен мешіт болып табылады. Басқа сәулеттік ерекшеліктердің ішінде мешіт еуропалық сәулет өнерінде пайда болғанға дейін екі ғасыр бұрын тік аркаларды қолданғанымен ерекшеленеді. Тарихшы әл-Макризи жаңа мешіт салу керектігін айтты, өйткені Фустаттағы қазіргі рәсімдік мешіт Амр ибн әл-Ас есімімен аталған, ол жұма намазында Ибн Тулунның жеке полкін қабылдай алмады. Ибн Тулунның сарайы Дар әл-Имара ("Эмирдің үйі") мешітке іргелес салынған және жеке есігі губернаторға минбарға тікелей кіруге мүмкіндік берді. Сарайдың алдында үлкен парад алаңы мен саябақ, бақтар мен ипподром орналасқан. Ибн Тулун сонымен қатар қалаға су жеткізу үшін су құбырын салуды тапсырды, сондай-ақ 873 жылы құрылған Мысырдағы алғашқы мемлекеттік мекеме - маристанды ( аурухана) салдырды. Екеуін де мәңгілік қаржыландыру үшін қор құрылды. Ибн Тулун әр түрлі әскери науқандар арқылы астанаға елеулі табыс әкелді, оның тұсында көптеген салықтар жойылды. 884 жылы Ибн Тулун қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Хумаравей көп көңіл бөліп, әуре салтанатты ғимараттарды кеңейтуге арнады. Сондай-ақ ол әл-Катайда бірнеше суару арнасы мен кәріз жүйесін салдырды. 905 жылы Мысырды Аббасидтер қайтадан басып алды. Тулунидтердің халифалыққа қарсы ұзақ әскери науқандарына кек алу үшін қала тоналып, қиратылды, тек мешіт қалды. Әкімшілік содан кейін әл Аскарға қайта берілді, ол географиялық жағынан Фустаттан ерекшеленбей қалды. 969 жылы әл-Кахираның құрылуынан кейін Фустат/әл-Аскар мен әл-Кахира бір-бірімен бірге өсіп, Тулунид астанасының қалдықтары үстінде қала салып, Ибн Тулун мешітін жаңа қалалық ландшафтқа енгізді.