Кіріспе

Маоридің дәстүрлі биін спорттық командалар қолданады Маори халқының дәстүрлі билері Хака Жаңа Зеландияда және шетелде спортта қолданылады. Хака ойын алдында қарсыластарға қарсы күресу үшін орындалады. Би түрін Жаңа Зеландияның ұлттық регби құрамасы, "All Blacks", Māori All Blacks, Жаңа Зеландияның әйелдер ұлттық регби құрамасы, "Black Ferns" және басқа да көптеген жаңа Зеландиялық ұлттық командалар халықаралық матчтардан бұрын орындайды; кейбір жаңа Зеландиялық емес спорт командалары да хаканы қабылдады.

Тарих

1888-1889 жылдары Жаңа Зеландияның жергілікті командасы Ұлыбританияның отандық елдерін аралады, бұл отардағы алғашқы команда болды. Бастапқыда тек маори ойыншылары ғана таңдалды, бірақ ақырында төрт маори емес ойыншы қабылданды. Маори еместер Жаңа Зеландияда туғандықтан, "туған" атауы ақталды деп саналды. Команда 1888 жылы 3 қазанда Суррейге қарсы алғашқы матч алдында хака ойнады. Олар "Аке аке киа каха" деген сөздерді қолданған деп сипатталды, бұл хака "Ка Мате" емес екенін көрсетеді. "Ка Мате" хакасы сол кезде танымал емес еді. 1900 жылы бір газетте Жаңа Зеландияның Бур соғысындағы сарбаздарының "Ка Мате! Қа-Мате! Қаора! Қаора! Ха-ха-ха! Ха!" деп жазған. Сол кезде сарбаздар: "Оны өлтіріңдер! Оны шауып тастаңдар! Оны өлтіріңдер!" Бірақ 1901 жылғы Корольдік тур кезінде Нгати Кахунгуну жауынгерлері Роторуада Корнуолл герцогін қарсы алу үшін орындаған кезде "Ка Мате" әнін қайта жаңғыртты. Газеттерде "ежелгі керуи" сөзінің толық маори тілінде жазылған сөздері мен оның дәл аудармасы жазылған. Бір оператор спектакльді түсірді. "Ka Mate" танымал болды және бүкіл Жаңа Зеландияда кеңінен орындалды. Дегенмен, 1903 жылы тамызда Жаңа Зеландия Австралияға қарсы Сиднейде алғашқы халықаралық сынақ матчын өткізген кезде, жаңа зеландиялықтардың соғыс айқасы "Tena Koe Kangaroo" болды. (Толық мәлімет төменде)

Барлығы қара нәсілділер

1905 жылы Жаңа Зеландия алғаш рет Ұлыбританияны аралады. Бұл команда алғаш рет "All Blacks" деп аталды және бұл команда "Originals" деп те аталды. Олар әр матч алдында хака жасады ма, жоқ па, белгісіз, бірақ олар ең болмағанда Шотландияға қарсы алғашқы тестілеуден және Уэльске қарсы матчтан бұрын "Ка Мате" орындады. Уэльстер командасының бастауындағы уэльстік көпшілік уэльстік ұлттық әнұранды әндеген. 1916 жылы Жаңа Зеландия армиясының командасы Уэльске қарсы ойнағанда, "Ка Мате" сөздері баспа бағдарламасына енгізілген, бұл хаканың Жаңа Зеландияның регби командаларының шетелде ойнауына сүйемелдеу ретінде құрылғандығын көрсетеді. 1924-1925 жылдары Ұлыбритания, Ирландия еркін мемлекеті, Франция және Канадада турнир өткізген және "Жеңілмейтіндер" деген лақап атпен аталған Жаңа Зеландия регби командасы Англияға сапар кезінде екі жанкүйер, Туған жер сотының судьясы Франк Ачесон мен Гисборнның Вирему Ранги жазған хаканы орындады. Хаканың жетекшісі Жорж Непия болды. Ол турдың екі матчынан басқа барлық матчтарда орындалды. Журналистер команданы екі рет орындалмаған кезде көрермендерді көңілі қалдырғаны үшін сынға алды. Алғашқы матч алдындағы хака әрқашанда "All Blacks" турнирінде орындалмайды. 1935-1936 жылдары Ұлыбританияда гастрольге шыққан команда матчтардан бұрын бірде-бір ойын өткізбеді, бірақ олар әлеуметтік функцияларда кейбір импровизациялық қойылымдар жасады. Алғашқы онжылдықтарда хака үйде өтетін матчтарда өте сирек орындалатын, мысалы, Веллингтонда өткен 1921 жылғы Спрингбокс турнирінің үшінші тестісінде. 2015 жылы Аргентинаға қарсы әлем чемпионатында пирамидалық формация алғаш рет қолданылды және содан бері ойыншылар оны үнемі орындайды.

Шелфорд реформалары

1986 жылы Барлық Қаралар Аргентинаға саяхаттаған кезде Бак Шелфорд шлюха Хика Ридпен кеңескеннен кейін, бірдеңе жасау керек деп шешті. Кейінірек ол былай деп түсіндірді: "Мен All Blacks-тің хака жасағанын көріп өстім және олардың оны қалай жасағаны өте күлкілі болды, өйткені олар жақсы оқытылмаған. Менің ойымша, олар ешқашан жаттығуға кіріспеді, кейде олардың бәрі бір уақытта емес еді, кейде олардың әрекеттері бірдей емес еді ". Бірде топтың бір мүшесі турнеде хака ойнату керек пе деп сұрағанда, Шелфорд команда мүшелеріне: "Егер біз мұны жасасақ, оны дұрыс істейміз. Хаканы дұрыс орындаңыз немесе мүлдем орындамаңыз. Одан кейін дауыс беріп, қай жолмен жүру керектігін шешіңіз. Нәтижесінде 10 жыл бойы капа-хакамен айналысқан Рид пен Шелфорд оларға хаканы дұрыс орындаудың маңыздылығын, махананы дұрыс үйренудің маңыздылығын, сөздерді және әрекеттерді дұрыс айтуды үйретті. Командаға түсінуде одан әрі көмектесу үшін 1987 жылы капитан болып тағайындалғаннан кейін, Шелфорд команданы Маори мектебінің Те Ауте колледжіне әкелді. Осы уақытқа дейін хака тек шетелдегі матчтарда ғана орындалатын. Енді команда оны жоғары деңгейде орындауға қабілетті болғандықтан, Шелфорд 1987 жылғы Регби әлем чемпионатында Жаңа Зеландияда алғаш рет Хака ойнаған Барлық Қаралар құрамасында маңызды рөл атқарды. Бұл процедура алғаш рет 2001 жылы орындалды. "Ka Mate" қойылымы бірнеше дау-дамайға себеп болды, өйткені көптеген маори ақсақалдары мен мәдени сарапшылар Дебби Чейздің қойылымын жүргізген әйелге орынсыз болғандықтан, оны кең аяқ ұстанымымен жасамауы керек деген пікірде болды. Те Вхету Верохиа Типивай, бірін құрастыру қиындықтарын қабылдады. Одан кейін команданың бұрынғы капитаны Фарах Палмермен команданың құндылықтары туралы әңгімелестік. Содан кейін ол Пания Папа жазған әнді шабыт ретінде қолданды, бірақ ол Тараруа таулары арқылы жүргенде ғана сөздерді ойлап тапты. 2006 жылдың тамызында ол өзінің "Ko Ūhia Mai" шығармасын Black Ferns-ке сыйға тартты, оған бұрынғы Black Fern Exia Shelford және Mania Parihi ырғағын жасады, ал кейін ойыншылар тобымен бірлесіп, хака үшін қолайлы әрекеттер жасады. 1905 жылы "Ка Мате" хакасының. Бұл хаканы Нгати-Тоаның Те Раупараха 1810 жылы болған оқиға кезінде өлімнен қашып құтылуды еске алу үшін жазған деп айтылады. Жаулары қуып келген соң, ол азық-түлік қоймасындағы бір шұңқырға жасырынды. Ол сыртқа шығып, үстінде тұрған біреуді тапты, ол Те Раупараханы өлтірудің орнына, оған достық қарым-қатынас жасайтын басқа бір бас болып шықты. Те Раупараха осы ежелгі хаканы орындады, ол Жаңа Зеландияда ғасырлар бойы орындалып келді. Те Раупараханың тарихы тек қана осы хака туралы бірнеше ескі әңгімелермен тоғысқан, арқан тарту әнінен бастап 14-ғасырдағы саяхаттау вакасына дейін, бір күшті көшбасшымен бірлікке шақыру және эротикалық үйлену түнінің соңында "Кикики Какака" әнін шырқады. Ка-Мате әлі күнге дейін "Тоя Май"мен бірге "вака" қонақтарын мараға сүйреуге арналған.

Жауаптар мен даулар

Қатысушылар әдетте тамашалайтын хака ойын-сауық, бірақ ойын басталғанға дейін қарсыластарды қорқытуға тырысудың спорттық емес түрі ретінде сынға алынды. Алайда, командалардың көпшілігі хаканың регби мұрасының бөлігі екенін мойындайды және оның орындалуы кезінде All Blacks командасына қарсы тұрады, екі команда да шамамен 10 метр қашықтықта тұрады. 2007 жылғы Португалияның регби командасының капитаны Васко Ува хака туралы былай деді: "Біз оған қарсы тұрып, оған лайық құрмет көрсеттік, бұл бізге мотивация берді және егер бұл оларға күш берсе, бұл біз үшін де күшті нүкте екенін білдік". Хаканы елемеу - кейде қарсылас командалар қолданатын тактика. Австралиялық регби командасы 1996 жылы Веллингтонда өткен тестілік матчта "Ал Блэкс" командасынан алыста жылыну жаттығуларын өткізді. Жақында Италияның регби командасы 2007 жылғы әлем чемпионатының бассейн матчы кезінде хакаға назар аударған жоқ. Кейіннен команданың қара түстерден құралған мүшесі Кевен Меалаума өзінің пікірінше, бұл жеккөрініш кері әсерін тигізіп, командасына мотивация берді. Австралиялық қорғаушы Дэвид Кампес көбінесе хакаға мән бермеді, әсіресе 1991 жылғы әлем чемпионатының жартылай финалында "Ол Блэкс" командасына қарсы жеңіске жеткенде, ол "Ол Блэкс" командасымен кездесудің орнына жылыну жаттығуларын жасады. 1989 жылы "Ол Блэкс" Ирландиямен ойнамас бұрын Лансдоун Роудта хака ойнаған кезде, ирландтар Жаңа Зеландияға қарсы тығыз V формациясында қатарласып, содан кейін "Ол Блэкс" командасына жақындады. Хаканың соңы келгенде, капитан Уилли Андерсон Бак Шелфордтың бетінен бірнеше сантиметр қашықтықта болды. 1997 жылы Ричард Коккерл Англия мен "Олл Блэкс" ойыны басталғанға дейін хакаға жауап бергені үшін тәртіптік жазаға тартылды. Коккилл өзінің қарсыласы Норм Хьюитпен "хака" орындаған кезде аяқ-қолға қарсы шықты. Төреші Хьюитт пен Кокерильдің ұрысқа түсетінін қатты уайымдап, Кокерилді Хьюиттен алыстатты. Кокерилл кейін "Мен сол күні дұрыс әрекет жасадым деп ойлаймын" деді. "Олар маған қиындық туғызды, мен оған дайын екенімді көрсеттім. Олар бұған жол бермеуді жөн көрер еді". Соңғы уақытта Англияға қарсы ойналғанда, Англия фанаттары "Swing Low, Sweet Chariot" әнін айтып, сыншылар мәдени символына құрмет көрсетуді талап етеді. Сол сияқты, Ирландияның фанаттары "Атенридің даласы" әнін айтып, хаканы басып тастады. 2005 жылы Австралиялық регби лигасының ойыншысы Уилли Мейсонды камерада Ауклендте регби лигасының үш ұлтының матчы алдында хака кезінде Жаңа Зеландияның қорғаушысы Брент Уэббке қарғыс айтуы байқалды. Мейсон Австралияның Квинсленд штатындағы Кэрнсте туған Уэббке қарсылық білдіргенін айтады. 2005 жылы "Ол Блэкс" Уэльс регби одағының 1905 жылы өткен алғашқы матчтың оқиғалар реттілігін қайталау туралы өтінішіне келісті. Бұл All Blacks-тің "God Defend New Zealand" әнінен кейін және "Hen Wlad fy Nhadau" әнінен бұрын хака орындаумен байланысты. 2006 жылдың қарашасында өткен тестілеуде Уэльс регби одағы осы ретті қайталауды талап етті. Олл Блэкс бас тартты, оның орнына ойын алдында киім ауыстыратын бөлмеде хака орындауды таңдады. Барлық қаралар командасының капитаны Ричи МакКоу хаканың "Жаңа Зеландия мәдениеті мен Барлық қаралар мұрасының ажырамас бөлігі" екенін және "егер басқа команда бұзғысы келсе, біз тек шатырда хака жасаймыз" деп мәлімдеді. Хаканың жоқтығына және Миңжылдық стадионындағы экрандарда хаканың қысқаша бейнесі көрсетіліп жатқанына көпшілік теріс реакция білдірді. 2006 жылы Австралиядағы Seven Network телеарнасы жаңа Зеландиялық регбишілердің хака ойнаған видеосына қол қалталарын қосу үшін цифрлық жақсартуды қолданған жарнаманы көрсетті. Бұл оқиғаға All Black командасының бұрынғы капитаны Тана Умаганың "Харрикенз" командасының серіктесі Крис Масоеге Супер 14 финалынан кейін әйелдің қол қалтасымен бас соққы берген оқиға себеп болды. All Blacks командасының көмекші жаттықтырушысы Уэйн Смит жарнаманы сынға алып: "Менің ойымша, бұл маорилерге жанама емес және All Blacks командасына құрметсіздік танытады" деп мәлімдеді. "Капа о Панго" хакасы көптеген байқаушылар арқылы тамаққа дейін тартылған бас бармақтың ым-ишарасын тамақты кесу деп түсіндірген кезде дау тудырды. Олл Блэкс және Маори оны өмірдің тыныс алуын жүрек пен өкпеге тарту ("хаура") деп түсіндірді. 2006 жылдың шілдесінде жүргізілген сауалнамада Жаңа Зеландияда 60 пайыз адам оны қолдағанын көрсеткенмен, бұған тыйым салуға шақырулар болды. Ирландияның Жаңа Зеландияға жасаған турнесі кезінде NZRU хаканы уақытша тоқтатты, оның орын...

Жарықтан кейін қолдану

Жаңа Зеландияның ұлттық спорт командалары кейде жеңіс салтанатының бір бөлігі ретінде хака (әдетте Ка Мате) орындайды. Бұл қарсыластың командасына қарсы күрес немесе жеңіске жету белгісі ретінде жасалмайды, керісінше, қолдау көрсеткендері үшін шәкірттер мен басқа көрермендерге алғыс білдіру ретінде жасалады. Кейде осы орайда кейбір маңызды жетістіктерге жеткен ойыншыларды құрметтеу үшін хака ойналады. Бұл әдет әсіресе Жаңа Зеландияның ұлттық регбиден құрама командасында кең таралған.